I CSK 173/15

Sygn. akt I CSK 173/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 lutego 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

SSN Agnieszka Piotrowska

Protokolant Beata Rogalska

w sprawie ze skargi T. sp. z o.o. z siedzibą w W.

przeciwko E. S.A. z siedzibą w W.

o uchylenie wyroków Sądu Arbitrażowego przy Krajowej Izbie Gospodarczej

w W.,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 24 lutego 2016 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 3 października 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od E. S.A. z siedzibą

w W. na rzecz T. sp. z o.o. z siedzibą

w W. kwotę 600,- (sześćset) złotych z tytułu kosztów

postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 3 października 2014 r. Sąd Apelacyjny, w wyniku

rozpoznania apelacji skarżącej T. sp. z o.o. w W., zmienił zaskarżony wyrok Sądu

Okręgowego w W. z dnia 6 sierpnia 2010 r., w sprawie przeciwko E. S.A. w W.,

uchylając wyroki Sądu Arbitrażowego przy Krajowej Izbie Gospodarczej w W. z

dnia 30 lipca 2009 r., SA - …/07 i SA – …/09 oraz orzekając o kosztach

postępowania.

Dnia 17 kwietnia 2010 r. pomiędzy poprzednikami prawnymi stron

postępowania została zawarta umowa najmu budynku przy ul. J. […] w W. na czas

5 lat. Okres najmu został następnie przedłużony do 10 lat aneksem, zawierającym

w swojej treści także zapis na sąd polubowny, poddający spory wynikające z

umowy Sądowi Arbitrażowemu przy Krajowej Izbie Gospodarczej w W. (dalej jako:

„Sąd Arbitrażowy”). Wyrokiem z dnia 24 listopada 2005 r. (SA-…/05) Sąd ten ustalił,

że pomiędzy stronami istnieje stosunek najmu, wiążący je do dnia 31 lipca 2010 r.

Skarga o uchylenie tego orzeczenia została prawomocnie oddalona, zaś dnia 28

maja 2007 r. zostało ono uznane przez Sąd Okręgowy w W.

Następnie, dnia 18 września 2007 r. T. Sp. z o.o. wytoczyła przed Sądem

Arbitrażowym przeciwko E. S.A. powództwo o zapłatę z tytułu czynszu najmu

budynku, a dnia 26 września 2009 r. E.S.A. wniosła przeciwko T. Sp. z o.o.

powództwo o zapłatę z tytułu odszkodowania za nienależyte wykonanie umowy

najmu. Wyrokami z dnia 30 lipca 2009 r., których dotyczy niniejsze

postępowanie Sąd Arbitrażowy oddalił oba powództwa, wskazując, że aneks

przedłużający czas trwania najmu był nieważny, a w konsekwencji stosunek ten

wygasł po upływie 5 lat. Swój wniosek Sąd Arbitrażowy oparł na stwierdzeniu, że

po wydaniu wyroku z dnia 24 listopada 2005 r. w sprawie ujawniły się nowe

okoliczności faktyczne (stwierdzone w prowadzonym równolegle postępowaniu

karnym), które wskazywały, że w chwili podpisywania aneksu nie istniała

wymagana do jego zawarcia uchwała i pełnomocnictwo uprawniające

do reprezentowania powódki. Skarga o uchylenie obu wyroków Sądu

Arbitrażowego została oddalona przez Sąd Okręgowy w W. wyrokiem z dnia 6

3

sierpnia 2010 r., wniesiona zaś od niego apelacja została oddalona przez Sąd

Apelacyjny wyrokiem z dnia 18 lutego 2011 r.

Na skutek skargi kasacyjnej, wyrokiem z dnia 13 kwietnia 2012 r., I CSK

416/11 (OSNC 2012, nr 10, poz. 121) Sąd Najwyższy uchylił wyrok Sądu drugiej

instancji i przekazał mu sprawę do ponownego rozpoznania - wskazując, że wyrok

Sądu Arbitrażowego z dnia 24 listopada 2005 r., w wyniku uznania go przez sąd

państwowy w wiążący sposób ustalił istnienie pomiędzy stronami stosunku najmu

do 2010 r. Równocześnie Sąd Najwyższy dopuścił możliwość wzruszenia tego

wyroku na podstawie klauzuli porządku publicznego, o ile w sprawie zostałyby

wykryte nowe fakty lub dowody o istotnym znaczeniu dla sprawy. Za pomocne przy

ocenie ich wagi Sąd Najwyższy uznał koncepcje wykształcone na gruncie instytucji

wznowienia postępowania (art. 403 § 2 k.p.c.).

Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 3

października 2012 r. uchylił oba zaskarżone orzeczenia Sądu Arbitrażowego,

wskazując, że w sprawie nie doszło do wykrycia nowych faktów i dowodów, które

uzasadniałyby wzruszenie wyroku Sądu Arbitrażowego z dnia 24 listopada 2005 r.

Na skutek skargi kasacyjnej, wyrokiem z dnia 6 lutego 2014 r., I CSK 191/13 (nie

publ.) Sąd Najwyższy uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego i przekazał mu sprawę do

ponownego rozpoznania. Jak stwierdzono w uzasadnieniu, Sąd drugiej instancji

błędnie zinterpretował motywy zaskarżonych wyroków Sądu Arbitrażowego,

pomijając, że wskazywana w nim okoliczność faktyczna, ustalona na podstawie

opinii biegłego, istniała jeszcze przed dniem 25 listopada 2005 r. Sąd Najwyższy

wskazał także, że w odniesieniu do orzeczenia sądu polubownego podstawy

wznowienia postępowania przewidziane w k.p.c. powinny być ujmowane w

zwykłych granicach i brak jest względów, które przemawiałyby za ich zawężeniem.

Rozpoznawszy ponownie sprawę, Sąd Apelacyjny orzekł o uchyleniu

zaskarżonych wyroków Sądu Arbitrażowego. Uzasadniając to rozstrzygnięcie

wskazał, że przy sporządzaniu aneksu do umowy najmu strony były prawidłowo

reprezentowane, mimo naruszenia wewnętrznych zasad reprezentacji

ustanowionych w spółce. Zgodnie bowiem z art. 230 k.s.h., w brzmieniu

obowiązującym w chwili podpisania aneksu (i w myśl wykładni tego przepisu

4

wskazanej i zaaprobowanej przez Sąd Apelacyjny), naruszenie reguł reprezentacji

spółki nie stanowiło przyczyny nieważności czynności prawnej. W konsekwencji,

zaskarżone orzeczenia Sądu Arbitrażowego, jako sprzeczne z jego wcześniejszym

orzeczeniem z dnia 24 listopada 2005 r. (SA-…/05) - korzystającym z mocy

wiążącej na równi z orzeczeniem sądu państwowego - naruszają podstawowe

zasady porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu art. 1206 § 2

pkt 2 k.p.c.

Orzeczenie to zostało zaskarżone obecną skargą kasacyjną przez pozwaną,

która zarzuciła wydanie go z naruszeniem przepisów prawa procesowego.

Po pierwsze, wskazała na naruszenie art. 39820

zdanie pierwsze w związku z art.

403 § 2 k.p.c. przez błędne stwierdzenie, że wznowienie postępowania uzasadniają

fakty, które „miały wpływ na wynik sprawy” – nie zaś, jak stwierdził Sąd Najwyższy

w wyroku z dnia 6 lutego 2014 r., I CSK 191/13 (nie publ.) fakty, które „mogłyby

mieć wpływ na wynik sprawy”. Po drugie, wskazała na naruszenie art. 1206 § 2 pkt

2 w związku z art. 410 § 1 i 412 § 1 k.p.c. przez wyjście przez Sąd Apelacyjny poza

granice swojej kognicji i rozstrzygnięcie in merito o roszczeniu, którego dotyczyły

zaskarżone wyroki Sądu Arbitrażowego. Po trzecie, skarżąca zarzuciła naruszenie

art. 227 w związku z art. 391 § 1 zdanie pierwsze, art. 381, art. 192 pkt 3, art. 1207

§ 2, art. 1184 § 2 i art. 1206 § 2 pkt 2 k.p.c. w wyniki oddalenia jej wniosków

dowodowych i nierozpoznania związanego z nimi zarzutu utraty przez powódkę

legitymacji czynnej w wyniku cesji roszczenia.

Skarżąca sformułowała także zarzuty naruszenia prawa materialnego.

Po pierwsze, wskazała na naruszenie art. 1206 § 2 pkt 2 w związku z art. 403 § 2

k.p.c. przez nieprawidłowe uznanie, że wykrycie nowych faktów może prowadzić do

wznowienia postępowania jedynie wówczas, gdy miały one wpływ na wynik sprawy

- podczas gdy konieczne jest jedynie stwierdzenie możliwości wystąpienia takiego

wpływu. Po drugie, naruszenia tych samych przepisów upatrywała także

w przeprowadzaniu przez Sąd Apelacyjny rekonstrukcji hipotetycznego

rozumowania Sądu Arbitrażowego, gdyby dysponował on wiedzą o nieznanej

mu w rzeczywistości okoliczności sprawy, mimo że na tle art. 403 § 2 k.p.c.

konieczne było jedynie stwierdzenie, iż okoliczność ta dotyczyła podstawy

faktycznej rozstrzygnięcia Sądu Arbitrażowego w sprawie sygn. akt SA-…/05.

5

Po trzecie, formułując kolejny zarzut naruszenia tej pary przepisów, skarżąca

powołała się na błędne, jej zdaniem, twierdzenie Sądu Apelacyjnego, że nowo

wykryta okoliczność nie miała znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy SA-…/05,

podczas gdy bezpośrednio wpływała ona na ocenę ważności aneksu do umowy

najmu. Skarżąca zarzuciła także Sądowi Apelacyjnemu naruszenie art. 1206 § 2

pkt 2 k.p.c. przez brak uwzględnienia innych ważnych względów niż podstawy

wznowienia postępowania wynikające z przepisów k.p.c.

Na tej podstawie skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego orzeczenia

i jego zmianę przez oddalenie apelacji i orzeczenie o kosztach postępowania,

ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi Apelacyjnemu . W odpowiedzi na skargę kasacyjną powódka wniosła o jej

oddalenie i o zasądzenie kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Spór będący przedmiotem sprawy rozstrzygany był przez Sąd Najwyższy

po raz trzeci. Jego zasadnicze ramy prawne zostały wyznaczone już

w dwóch wcześniejszych wyrokach: z dnia 13 kwietnia 2012 r., I CSK 416/11 oraz

z dnia 6 lutego 2014 r., I CSK 191/13. W pierwszym z tych orzeczeń Sąd

Najwyższy określił granice związania wcześniejszym orzeczeniem sądu

polubownego – stwierdzając, że w wiążący sposób przesądziło ono o istnieniu

stosunku najmu. W drugim z orzeczeń Sąd Najwyższy odniósł się natomiast do

możliwości wzruszenia orzeczenia sądu polubownego, wskazując, że byłoby to

możliwe między innymi w razie spełnienia przesłanki wznowienia postępowania

z art. 403 § 2 k.p.c. W takim wypadku należy przyjąć, że orzeczenie arbitrażowe,

w stosunku do którego została spełniona ta przesłanka, narusza podstawowe

zasady porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej, a zatem podlega uchyleniu

na podstawie art. 1206 § 2 k.p.c. Przesądzające znaczenie dla sprawy ma wiążące

stwierdzenie przez Sąd Arbitrażowy w wyroku z dnia 24 listopada 2005 r.

istnienia stosunku najmu. Jego pominięcie i dokonanie ponownych ustaleń

w tym zakresie wymagałoby wystąpienia podstawy wznowienia postępowania.

Na tle wcześniejszych wypowiedzi Sądu Najwyższego dotyczących niniejszego

sporu zarzuty sformułowane przez skarżącą okazały się nieprzekonujące.

6

Nie można podzielić przede wszystkim zarzutu zbyt wąskiego ujęcia

w zaskarżonym orzeczeniu nowych okoliczności faktycznych jako podstawy

wznowienia postępowania. Stanowisko skarżącej, w myśl którego podstawę

wznowienia postępowania mogłoby stanowić wykrycie każdej okoliczności

faktycznej związanej z dochodzonym roszczeniem, bez względu na jej wagę

dla wydanego rozstrzygnięcia (a zwłaszcza prawdopodobieństwo wydania

odmiennego rozstrzygnięcia, gdyby fakt ten był znany sądowi w chwili

wyrokowania) jest nieuzasadnione. Jego skutkiem byłoby bardzo szerokie ujęcie tej

podstawy restytucyjnej, stwarzające możliwość doprowadzenia do wznowienia

postępowania w prosty i powszechnie dostępny sposób - przez samo wskazanie

jakiejkolwiek nowo wykrytej okoliczności mającej związek z podstawą prawną

orzeczenia. Byłoby to sprzeczne z istotą instytucji wznowienia postępowania,

mającej charakter nadzwyczajny i możliwej do stosowania jedynie w wyjątkowych

i wąsko ujmowanych granicach. Oczywiście, także koncepcja przyjęta przez Sąd

Apelacyjny nie może być traktowana w sposób uniwersalny (w pewnych wypadkach

wskazywanie na hipotetyczny wynik postępowania, w którym dana okoliczność

byłaby znana, mogłoby być nieuzasadnione lub niefunkcjonalne). W rozpoznawanej

sprawie, stanowisko Sądu drugiej instancji sprowadziło się jednak w istocie nie do

czystej oceny wpływu danych ustaleń faktycznych na sprawę, lecz do dokonania

ich oceny prawnej – przez uznanie, że fakt ustalony przez biegłego w sprawie

karnej nie miałby wpływu na ważność aneksu. W świetle argumentacji Sądu

Apelacyjnego przekonujący wydaje się wniosek, że okoliczność ta nie mogłaby

mieć wpływu na treść rozstrzygnięcia w rozumieniu art. 403 § 2 k.p.c.

Na gruncie tego przepisu wznowienie postępowania uzasadnia zatem wykrycie

jedynie takiej nowej okoliczności faktycznej, która miałaby wpływ na treść

orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie. Nie uzasadnia go natomiast

wykrycie każdej okoliczności faktycznej związanej z podstawą tego orzeczenia.

Na tym tle nie można przyjąć także, by w swoim orzeczeniu Sąd Apelacyjny

wyszedł poza granice swojej kognicji, rozstrzygając o roszczeniu o zapłatę, które

stanowiło przedmiot obu zaskarżonych wyroków Sądu Arbitrażowego. Nie ulega

wątpliwości, że art. 403 § 2 k.p.c. zakłada - w zakresie, jaki konieczny jest dla

oceny wpływu okoliczności faktycznej na możliwość wznowienia - dokonanie

7

wykładni i (hipotetyczne) zastosowanie w sprawie przepisów prawa materialnego

lub procesowego. Innymi słowy, stwierdzenie, że dana okoliczność mogłaby

prowadzić do wydania odmiennego orzeczenia, z oczywistych powodów wymaga

najpierw oceny, w jaki sposób mogłyby zostać zastosowane przepisy, stanowiące

podstawę tego orzeczenia, gdyby dany fakt został ujawniony w sprawie przed jej

prawomocnym zakończeniem. Koncepcja przedstawiona przez skarżącą jest trudna

do zrozumienia i niepraktyczna, uzależniając stosowanie art. 403 § 2 k.p.c.

od dodatkowej przesłanki, która nie może odpowiadać intencji ustawodawcy oraz

ogólnej naturze wznowienia postępowania.

Mając na uwadze opisane wyżej względy, nie można podzielić żadnego

z czterech zarzutów naruszenia art. 1206 § 2 pkt 2 w związku z art. 403 § 2 k.p.c.,

jakie - w oparciu o twierdzenie co do szerokiego rozumienia omawianej podstawy

restytucyjnej - sformułowała skarżąca.

Na wadliwość zaskarżonego orzeczenia nie wskazuje także argument

o naruszeniu przez Sąd Apelacyjny przepisów postępowania przez brak

przeprowadzenia dowodów wskazanych w postępowaniu apelacyjnym.

Trudno stwierdzić, by doszło w tym zakresie do naruszenia prawa - przebieg

bowiem postępowania przed Sądem Apelacyjnym nie wskazuje na konieczność

przeprowadzenia tych dowodów. Nawet jednak, jeżeli jakiekolwiek naruszenie

prawa miałoby w tym zakresie miejsce, byłoby ono pozbawione istotnego wpływu

na treść zaskarżonego orzeczenia. Dokonanie wskazywanych ustaleń prowadzić

miało do stwierdzenia braku legitymacji czynnej powódki w związku z dokonaniem

przez nią przelewu roszczenia po wydaniu przez Sąd Arbitrażowy wyroku

w sprawie SA …/05, a przed wydaniem wyroków tego Sądu, których uchylenia

dotyczy niniejsze postępowanie. Problem ten był rozważany przez Sąd Apelacyjny

w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia. Doszedł on do poprawnego wniosku,

że wskazywany przelew wierzytelności nie miał wpływu na legitymację procesową

powódki w sprawie o uchylenie wyroku sądu polubownego, w której legitymacja

służy stronom postępowania prowadzonego przed tym sądem.

Argumentacja zawarta w skardze nie przekonuje także, by w sprawie

występowały inne ważne powody, uzasadniające zastosowanie art. 1206 § 2 pkt 2

8

k.p.c. Skarżąca definiuje te okoliczności dość enigmatycznie, bez przedstawienia

szerszego i skonkretyzowanego wywodu prawnego. W świetle uzasadnienia tego

zarzutu nie daje się zauważyć, by - poza omówioną już problematyką podstaw

wznowienia postępowania - w sprawie istniały jakiekolwiek inne okoliczności

odpowiadające klauzuli porządku publicznego.

Z tych względów na podstawie art. 39814

k.p.c. orzeczono jak w sentencji,

rozstrzygając o kosztach postępowania na podstawie art. 98 § 1 i 108 § 1

w związku z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.

eb