III PK 69/15

Sygn. akt III PK 69/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 lutego 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dawid Miąsik (przewodniczący)

SSN Krzysztof Staryk (sprawozdawca)

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z powództwa M. G.

przeciwko Zespołowi Szkół w J.

o przywrócenie do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 24 lutego 2016 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w P.

z dnia 19 września 2014 r.,

I. oddala skargę kasacyjną,

II. nie obciąża powódki kosztami zastępstwa procesowego

pozwanego w postępowaniu kasacyjnym.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 19 września 2014 r., Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w P. – w sprawie z powództwa M. G. przeciwko

2

Zespołowi Szkół w J. o przywrócenie do pracy – zmienił zaskarżony apelacją

powódki wyrok Sądu Rejonowego – Sądu Pracy w J. z dnia 30 grudnia 2013 r.,

(oddalający powództwo) w ten sposób, że zasądził od strony pozwanej na rzecz

powódki kwotę 13.019,91 zł tytułem odszkodowania za niezgodne z prawem

rozwiązanie umowy o pracę i nakazał pobrać od pozwanego na rzecz Skarbu

Państwa – Sądu Rejonowego w J. kwotę 651 zł tytułem opłaty stosunkowej, od

uiszczenia której powódka była zwolniona z mocy prawa (pkt I.); w pozostałej

części apelację powódki oddalił (pkt II.); zasądził od pozwanego na rzecz powódki

kwotę 150 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania za obie instancje.

W sprawie ustalono między innymi, że powódka została zatrudniona u strony

pozwanej z dniem 1 września 1982 r. jako nauczyciel oddziału przedszkolnego w

pełnym wymiarze godzin, a od 1 września 1985 r. jako nauczyciel w nauczaniu

wczesnoszkolnym. W dniu 23 czerwca 1984 r. powódka ukończyła Studium

Wychowania Przedszkolnego w P. na kierunku wychowanie przedszkolne. 25

czerwca 1999 r. powódka uzyskała dyplom ukończenia studiów magisterskich na

Uniwersytecie w L. w zakresie pedagogiki wczesnoszkolnej. W dniu 6 kwietnia

2000 r. powódka otrzymała stopień awansu nauczyciela mianowanego, a w dniu 31

sierpnia 2007 r. stopień awansu nauczyciela dyplomowanego. Ponadto powódka

21 kwietnia 2004 r. ukończyła kurs „terapii pedagogicznej”, co umożliwia jej

prowadzenie zajęć rewalidacyjnych. Powódka w roku szkolnym 2012/2013 jako

nauczyciel edukacji wczesnoszkolnej realizowała 14/18 etatu, a jako nauczyciel

zajęć rewalidacyjnych 4/18 etatu. W tym roku szkolnym łącznie z oddziałem w H.

było pięć oddziałów nauczania wczesnoszkolnego. W roku szkolnym 2013/2014

odeszły dwa oddziały klasy trzeciej, a utworzono tylko jeden oddział klasy

pierwszej. W drugim etapie nauczania tj. w klasach IV-VI, były cztery oddziały, a

pozostały trzy. W dniu 26 kwietnia 2013 r. odbyło się zebranie z nauczycielami

nauczania wczesnoszkolnego. Dyrektor poinformowała, że w roku szkolnym

2013/2014 będzie o jeden oddział mniej i do podziału są 104 godziny. Jeżeli

nauczycielki zrezygnowałyby z jednej godziny to dla powódki byłoby 6 godzin.

Powódka nie wyraziła zgody na taki wymiar czasu pracy.

W dniu 8 maja 2013 r. powódka otrzymała pismo o rozwiązaniu umowy o

pracę za 3-miesięcznym wypowiedzeniem, który upłynął w dniu 31 sierpnia 2013 r.

3

Jako przyczynę wypowiedzenia stosunku pracy strona pozwana podała zmiany

organizacyjne wynikające ze zmniejszenia liczby oddziałów w Szkole Podstawowej,

co skutkuje zmniejszeniem liczby godzin edukacji wczesnoszkolnej i brakiem

możliwości zatrudnienia powódki na stanowisku nauczyciela edukacji

wczesnoszkolnej w pełnym wymiarze zajęć.

Sąd drugiej instancji, rozpoznając apelację powódki, zanegował ustalenie, iż

przyczyna wskazana w wypowiedzeniu była konkretna, rzeczywista i powodowała,

że powódka wiedziała, dlaczego to ona została wytypowana do zwolnienia spośród

wszystkich nauczycieli uczących w klasach 1-3 w pozwanym Zespole Szkół w J.

Według Sądu Okręgowego zmiany organizacyjne w Zespole Szkół w J. bez

wątpienia miały miejsce i spowodowały zmniejszenie liczby oddziałów w Szkole

Podstawowej w J.; nie mniej jednak strona pozwana w żaden sposób nie wykazała

w wypowiedzeniu, dlaczego to powódka została wytypowana spośród wszystkich

nauczycieli edukacji wczesnoszkolnej do zwolnienia jej z pracy. Sąd drugiej

instancji uwzględnił także to, że powódka nie odbiegała swoim stażem pracy,

kwalifikacjami, ani absencją chorobową od pozostałych nauczycieli; powódka

legitymuje się dużym stażem pracy, ponad 30-letnim w tej szkole, bo od początku

swojej pracy zawodowej pracowała w J.

Sąd drugiej instancji uznał, że przyczyna wskazana powódce w

wypowiedzeniu umowy o pracę była określona zbyt lakonicznie, ogólnie, nie była na

tyle konkretna, aby na jej podstawie ustalić, że to właśnie powódce należało

wręczyć wypowiedzenie umowy o pracę. W związku z powyższym Sąd drugiej

instancji zmienił zaskarżony wyrok i zasądził od strony pozwanej na rzecz powódki

odszkodowanie za niezgodne z prawem rozwiązanie umowy o pracę. Sąd drugiej

instancji stwierdził, powołując się na przepis art. 45 § 2 k.p., że niecelowe jest

przywracanie powódki do pracy. Zgodnie z art. 45 § 2 k.p. sąd pracy może nie

uwzględnić żądania pracownika uznania wypowiedzenia za bezskuteczne lub

przywrócenia do pracy, jeżeli ustali, że uwzględnienie takiego żądania jest

niemożliwe lub niecelowe; w takim przypadku sąd pracy orzeka o odszkodowaniu.

Sąd drugiej instancji uznał za celowe w okolicznościach przedmiotowej sprawy

zasądzenie powódce odszkodowania, w miejsce przywrócenia jej do pracy na

poprzednich warunkach pracy i płacy. Uzasadniając rozstrzygnięcie zawarte w

4

pkt II. swojego wyroku – co do oddalenia apelacji powódki w pozostałej części tj.

odnośnie roszczenia o przywrócenie jej do pracy – stwierdził, że na dzień

wyrokowania liczba nauczycieli u strony pozwanej jest wystarczająca; na miejsce

powódki nie został zatrudniony inny nauczyciel; nie ma tyle godzin nadliczbowych w

ramach nauczania wczesnoszkolnego, aby można było z nich utworzyć pełny etat

dla powódki. W konsekwencji – według Sądu drugiej instancji – niecelowe jest

przywrócenie powódki do pracy. W sytuacji, gdy od nowego roku szkolnego

zwiększy się liczba dzieci podejmujących naukę w pierwszej klasie i będzie

potrzebny jeszcze jeden nauczyciel nauczania wczesnoszkolnego, powódka będzie

mogła wystąpić z wnioskiem do dyrektora szkoły o ponowne jej zatrudnienie.

Powyższy wyrok Sądu Okręgowego powódka zaskarżyła skargą kasacyjną

w zakresie jego pkt II. tj. w części oddalającej apelację. Skargę oparto na pierwszej

podstawie kasacyjnej określonej w art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. i zarzucono

niewłaściwe zastosowanie art. 45 § 2 k.p. w sytuacji, gdy uwzględnienie żądania

powódki o przywrócenie jej do pracy jest możliwe i celowe.

Skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku i przywrócenie powódki do

pracy u strony pozwanej na poprzednich warunkach oraz o zasądzenie od

pozwanego na rzecz powódki kosztów procesu za wszystkie instancje według norm

przepisanych; ewentualnie – o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu drugiej

instancji i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania za wszystkie instancje.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną strona pozwana wniosła o oddalenie

skargi kasacyjnej powódki oraz o zasądzenie od powódki na rzecz pozwanego

kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm

przepisanych prawem.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ponieważ skarga kasacyjna powódki nie ma podstawy procesowej (art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c.), punktem odniesienia do oceny zasadności jedynego zarzutu

rozpatrywanej skargi kasacyjnej – przedstawionego w ramach podstawy określonej

w art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c. zarzutu niewłaściwego zastosowania art. 45 § 2 k.p. – są

5

ustalenia stanowiące podstawę faktyczną zaskarżonego wyroku Sądu drugiej

instancji. Zgodnie z art. 39813

§ 2 k.p.c. w postępowaniu kasacyjnym nie jest

dopuszczalne powołanie nowych faktów i dowodów, a Sąd Najwyższy jest

związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego

orzeczenia.

W tym kontekście należy przypomnieć ustalenia Sądu Okręgowego, że

zmiany organizacyjne w Zespole Szkół w J. rzeczywiście miały miejsce i

spowodowały one zmniejszenie liczby oddziałów w Szkole Podstawowej w J.; na

dzień wydania zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w P. liczba nauczycieli u

strony pozwanej jest wystarczająca; na miejsce powódki nie został zatrudniony inny

nauczyciel; nie ma też tyle godzin nadliczbowych w ramach nauczania

wczesnoszkolnego, aby można było z nich utworzyć pełen etat dla powódki. Te

ustalenia faktyczne stanowiły płaszczyznę subsumcyjną do zastosowania w

sprawie przepisu art. 45 § 2 k.p. i przyjęcia w konsekwencji, że przywrócenie

powódki do pracy u pozwanego na poprzednich warunkach pracy i płacy jest

niecelowe.

Tak przedstawionemu stanowisku zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego

skarga kasacyjna nie przeciwstawia przekonującej argumentacji, wykazującej

niewłaściwe zastosowanie przez Sąd Okręgowy w P. przepisu art. 45 § 2 k.p.

Uzasadnienie zarzutu materialnoprawnego sprowadza się do przedstawienia

twierdzeń sprzecznych z podstawą faktyczną zaskarżonego wyroku

(nieuwzględniających ustaleń faktycznych zaskarżonego wyroku Sądu drugiej

instancji), że stanowisko pracy powódki nie zostało zlikwidowane, a jej obowiązki

przejął inny pracownik. Ponadto skarżąca zarzuciła pominięcie przez Sąd przy

uwzględnianiu żądania przywrócenia do pracy jej sytuacji osobistej (wielodzietna

rodzina, powódka jest jedyną żywicielką rodziny), bardzo krótkiego czasu

niezbędnego do uzyskania prawa do emerytury przez powódkę oraz tego, że w

kolejnym roku szkolnym zwiększy się liczba klas pierwszych i w związku z tym

będzie zapotrzebowanie na nauczyciela w tym zakresie.

W uzasadnieniu powołanego w skardze kasacyjnej wyroku z dnia 12 maja

2011 r., II PK 276/10, OSNP 2012 nr 13-14, poz. 164, Sąd Najwyższy stwierdził, że

z art. 45 § 1 i 2 k.p. wynika zasada rozstrzygania sprawy o roszczenia wskazane w

6

§ 1 tego artykułu zgodnie z żądaniem pracownika, natomiast zasądzenie

odszkodowania w miejsce żądanego przywrócenia do pracy może nastąpić

wyjątkowo, gdy przywrócenie do pracy jest niemożliwe lub niecelowe. Skoro

orzeczenie o roszczeniu innym niż dochodzone przez pracownika jest wyjątkiem od

reguły związania sądu żądaniem pozwu, przepis art. 45 § 2 k.p. należy

interpretować ściśle. Ocena w tym zakresie powinna zmierzać do wyjaśnienia, na

ile w świetle okoliczności konkretnej sprawy restytucja rozwiązanego, w drodze

wypowiedzenia umowy, stosunku pracy jest realna i czy reaktywowany w wyniku

wyroku sądowego stosunek pracy ma szanse na prawidłowe funkcjonowanie.

Przyjmuje się, że brak możliwości lub niecelowość orzeczenia o przywróceniu do

pracy może być spowodowana zarówno okolicznościami dotyczącymi pracodawcy

jak i pracownika. Dokonanie w tym względzie oceny następuje z uwzględnieniem

takich faktów jak, między innymi, rodzaj przyczyny rozwiązania stosunku pracy

(zawiniona lub niezawiniona przez pracownika), podstawa uwzględnienia

roszczenia (uchybienia merytoryczne lub formalne), skutki mogące wynikać dla obu

stron z przywrócenia pracownika do pracy (np. konieczność zwolnienia dobrze

pracujących pracowników lub ponownego rozwiązania przez pracodawcę stosunku

pracy z pracownikiem, który z uwagi na stan zdrowia nie może wykonywać części

zadań przypisanych zajmowanemu przez niego stanowisku. Podobne stanowisko

zajął też Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 4 lutego 2015 r. w sprawie III PK 81/14,

LEX nr 1654746.

Z kolei w wyroku z dnia 18 marca 2008 r., II PK 258/07 – LEX nr 846571,

Sąd Najwyższy wyraził stanowisko, zgodnie z którym zastosowanie art. 45 § 2 k.p.

jest ocenne, ale w tym znaczeniu, że do sądu pracy należy ocena, czy w konkretnej

sprawie spełnione są przesłanki jego zastosowania. Ocena ta nie może być

oczywiście dowolna i musi być poprzedzona szczegółowymi ustaleniami. Ocena

roszczenia przywrócenia do pracy z punktu widzenia kryterium „możliwości” i

„celowości” dalszego zatrudniania pracownika powinna uwzględniać takie

okoliczności jak: rodzaj przyczyny rozwiązania stosunku pracy („ciężkie” czy

„zwykłe” naruszenie obowiązków pracowniczych, przyczyny niezwiązane z osobą

pracownika itp.), podstawa orzeczenia o przywróceniu do pracy (bezzasadność

zarzutów, czy też naruszenie przez pracodawcę wymagań formalnych

7

obowiązujących przy rozwiązywaniu umów o pracę), skutki mogące wyniknąć dla

jednej lub drugiej strony z przywrócenia pracownika do pracy lub z zasądzenia na

jego rzecz odszkodowania (konieczność ponownego rozwiązania przez

pracodawcę stosunku pracy, zwolnienia dobrze pracujących pracowników,

możliwość odrodzenia się sytuacji konfliktowej w zakładzie pracy, pozbawienie

pracownika okresu zatrudnienia wymaganego do nabycia pewnych uprawnień itp.).

Zaskarżony rozpatrywaną skargą kasacyjną wyrok Sądu Okręgowego w P.

nie jest sprzeczny z przedstawionym wyżej stanowiskiem judykatury w zakresie

analiz interpretacyjnych regulacji określonej w art. 45 § 2 k.p. Nie ma w nim też

nieodpowiedności sumpsumcyjnej pomiędzy regulacją określoną w powołanym

wyżej przepisie prawa pracy a ustalonymi w sprawie – wskazanymi szczegółowo

wyżej – okolicznościami stanowiącymi podstawę faktyczną wyroku Sądu drugiej

instancji.

Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że przyczyną zmiany

niekorzystnego dla powódki wyroku Sądu pierwszej instancji było ustalenie, że

przyczyna wypowiedzenia powódce umowy o pracę z przyczyn ekonomicznych i

organizacyjnych była ujęta w sposób zbyt ogólnikowy i nie wskazywała kryteriów

doboru nauczycieli do zwolnienia z pracy. Jedynie więc z tych przyczyn formalnych,

a nie – merytorycznych Sąd Okręgowy uznał za celowe dokonanie zmiany wyroku.

Ponieważ jednak nie było faktycznej możliwości zatrudnienia powódki Sąd doszedł

do konkluzji, że adekwatnym rozstrzygnięciem będzie przyznanie powódce

odszkodowania w miejsce przywracania jej do pracy. Ze skargi kasacyjnej wynika,

że powódka nie jest jedynym żywicielem rodziny, bowiem jej mąż prowadzi

działalność gospodarczą. Zwrócić też należy uwagę, że ustawa z dnia 22 maja

2009 r. o nauczycielskich świadczeniach kompensacyjnych (Dz.U. nr 97 poz. 800

ze zm.) jest aktem prawnym adresowanym do nauczycieli, wprowadzającym

przejściowe rozwiązanie w przedmiocie uprawnień emerytalnych omawianej grupy

zawodowej. Ustawa ta została wprowadzona do polskiego porządku prawnego w

celu umożliwienia wcześniejszego przejścia na emeryturę nauczycielom, którzy po

dniu 31 grudnia 2008 r. zostali pozbawieni możliwości skutecznego złożenia

wniosku o emeryturę na warunkach przewidzianych w art. 88 ustawy z dnia 26

8

stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela. Powódka miała więc możliwość zapewnienia

sobie środków utrzymania do dnia nabycia praw emerytalnych.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39814

k.p.c. (pkt 1). Rozstrzygnięcie zawarte w pkt 2 ma swoją podstawę w art.

102 k.p.c.

eb