II PK 3/15

Sygn. akt II PK 3/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 marca 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Beata Gudowska (przewodniczący)

SSN Jolanta Frańczak (sprawozdawca)

SSN Romualda Spyt

w sprawie z powództwa Stowarzyszenia […] działające na rzecz D. K.

przeciwko D. Ltd. Spółka z o.o. w G.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 3 marca 2016 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Okręgowego w B.

z dnia 26 czerwca 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w B. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy – Sąd Pracy w Ś. wyrokiem z dnia 18 listopada 2013 r. oddalił

powództwo Stowarzyszenia […] działającego na rzecz D. K. przeciwko D. Ltd. Sp. z

2

o.o. o zapłatę kwoty 12.542 zł z tytułu ryczałtów za noclegi w okresie od dnia 22

listopada 2011 r. do dnia 22 czerwca 2012 r.

Sąd Rejonowy ustalił, że D. K. zatrudniony był u strony pozwanej D. w

okresie od dnia 22 listopada 2011 r. do dnia 22 czerwca 2012 r. na stanowisku

kierowcy pojazdów ciężarowych w transporcie krajowym i międzynarodowym. W

trakcie podróży służbowych D. K. odpoczywał i spędzał noce na leżance w kabinie

pojazdu ciężarowego, którym kierował. Przełożeni kierowców wymagali, aby

pojazdy tankowane były na określonych stacjach i tam kierowcy spędzali także

noclegi. Tylko dwukrotnie D. K. spędził noc w pojeździe w miejscu, gdzie nie było

infrastruktury do obsługi podróżnych, w postaci toalet, prysznicy, barów.

W ocenie Sądu Rejonowego, powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie

bowiem D. K. nie ponosił żadnych kosztów związanych z noclegami. Zapłaty

ryczałtu za nocleg nie przewidywały zakładowe źródła prawa pracy, zaś regulamin

pracy i wynagradzania obowiązujący w pozwanej Spółce jednoznacznie w § 10

wskazywał, że kierowcom spędzającym noc w kabinie ryczałty za noclegi się nie

należą. Regulamin wynagradzania, jako akt wydany później niż zarządzenie

prezesa strony pozwanej, ma decydujące znaczenie dla oceny żądania powoda.

Sąd Rejonowy wskazał, że ewentualne prawo do ryczałtu za nocleg może wynikać

z art. 21a ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o czasie pracy kierowców (jednolity

tekst: Dz.U. z 2012 r., poz. 1155 ze zm.), zgodnie z którym kierowcy w podróży

służbowej przysługują należności na pokrycie kosztów związanych z

wykonywaniem tego zadania, ustalone na zasadach określonych w przepisach art.

775

§ 3-5 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy. W okresie zatrudnienia

Dariusza Kazimierskiego obowiązywały wydane na podstawie art. 775

§ 3-5 k.p.

przepisy rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 19 grudnia

2002 r. w sprawie wysokości oraz warunków ustalania należności przysługujących

pracownikowi zatrudnionemu w państwowej lub samorządowej jednostce sfery

budżetowej z tytułu podróży służbowej poza granicami kraju (Dz.U. Nr 236, poz.

1991 ze zm., dalej jako rozporządzenie z dnia 19 grudnia 2002 r.). Art. 9 ust. 2 tego

rozporządzenia przewidywał, że w razie nieprzedłożenia rachunku za nocleg,

pracownikowi przysługuje ryczałt w wysokości 25% limitu, o którym mowa w ust. 1.

Innymi słowy chodzi tu o zwrot poniesionych kosztów związanych z noclegiem

3

bowiem sama wykładnia językowa art. 9 ust. 2 rozporządzenia z dnia 19 grudnia

2002 r. nie pozwala na uznanie prawa do ryczałtu, gdy koszty związane z

noclegiem w ogóle nie powstały. Takie stanowisko zaprezentował również Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 4 czerwca 2013 r., II PKN 296/12 (Monitor Prawa Pracy

2013 nr 11, str. 598-601) dodatkowo wskazując, że jedynie w sytuacji, gdy

pracownik poniósł koszty, ale nie jest w stanie wylegitymować się rachunkami może

domagać się zapłaty ryczałtu, o którym mowa w art. 9 ust. 2 rozporządzenia z dnia

19 grudnia 2002 r. W ocenie Sądu Rejonowego nie bez znaczenia jest również to,

że rozporządzenie z dnia 19 grudnia 2002 r. zostało wydane w trakcie

obowiązywania ustawy o czasie pracy kierowców przed wprowadzeniem do niej art.

21a, a więc w czasie, gdy nie miały w ogóle zastosowania przepisy art. 775

§ 3-5

k.p. do podróży wykonywanych przez kierowców zawodowych. Dodatkowo Sąd

Rejonowy nadmienił, iż rozporządzenie (WE) nr 561/2006 Parlamentu

Europejskiego i Rady z dnia 15 marca 2006 r. w sprawie harmonizacji niektórych

przepisów socjalnych odnoszących się do transportu drogowego (Dz.U.U.E.L.

2006.102.1; dalej jako rozporządzenie (WE) nr 561/2006) oraz art. 14 ustawy o

czasie pracy kierowców wskazują, że dobowy odpoczynek należny kierowcy może

być wykorzystany w pojeździe, jeżeli pojazd znajduje się na postoju i jest

wyposażony w miejsce do spania. Ostatecznie Sąd Rejonowy stwierdził, że

pracownik nie wykazał, aby poniósł koszty związane z noclegami w podróży

służbowej a ponadto obowiązujący w pozwanej Spółce regulamin wynagradzania

wyraźnie wyklucza prawo pracownika do ryczałtu za noclegi w związku z

zapewnieniem miejsca do spania w pojeździe.

Wyrokiem z dnia 26 czerwca 2014 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych oddalił apelację powoda Stowarzyszenia

[…]działającego na rzecz D. K.

Sąd Okręgowy w całości podzielił ustalenia faktyczne i ich ocenę prawną

dokonaną przez Sąd pierwszej instancji wskazując, iż kluczowe znaczenie dla

rozstrzygnięcia sprawy miały ustalenia, z których wynikało, że D. K. miał

zapewniony bezpłatny nocleg w kabinie pojazdu a obowiązujące w pozwanej

Spółce wewnętrzne akty płacowe wykluczały prawo do ryczałtu za noclegi

kierowców w kabinie pojazdu. Sąd Okręgowy dodatkowo nadmienił, że

4

ustawodawca europejski nie postrzega spania kierowcy w kabinie jako sytuacji

zagrażającej życiu i zdrowiu innych uczestników ruchu, jeśli kierowca dokonał

takiego wyboru, a kabina jest wyposażona w miejsce do spania. A zatem skoro

kierowca nie przedstawił pracodawcy rachunku za nocleg, to oznacza to tylko i

wyłącznie tyle, że zapewnił sobie nocleg w kabinie, godząc się na panujące w niej

warunki.

Powyższy wyrok zaskarżył skargą kasacyjną powód Stowarzyszenie […]

działające na rzecz pracownika D. K. W skardze zarzucono naruszenie przepisów

prawa materialnego, a mianowicie:

a) § 9 ust. 4 rozporządzenia z dnia 19 grudnia 2002 r. przez jego niewłaściwe

zastosowanie i przyjęcie, że strona pozwana zapewniła pracownikowi

bezpłatny nocleg, w sytuacji gdy umożliwienie kierowcy spania w kabinie

samochodu nie stanowi zapewnienia pracownikowi bezpłatnego noclegu w

rozumieniu tego przepisu;

b) § 9 ust. 2 rozporządzenia z dnia 19 grudnia 2002 r. przez uzależnienie prawa

do ryczałtu za nocleg od uprzedniego faktycznego poniesienia przez

pracownika kosztów noclegu;

c) § 7 ust. 2 rozporządzenia z dnia 19 grudnia 2002 r. przez jego niewłaściwe

zastosowanie i przyjęcie, że strona pozwana zapewniła pracownikowi

bezpłatny nocleg, w sytuacji gdy umożliwienie kierowcy spania w kabinie

samochodu nie stanowi zapewnienia pracownikowi bezpłatnego noclegu w

rozumieniu § 7 ust. 2 cytowanego rozporządzenia, a także przez

uzależnienie prawa do otrzymania ryczałtu za nocleg od uprzedniego

faktycznego poniesienia przez pracownika kosztów noclegu;

d) § 10 regulaminu wynagradzania, art. 18 § 1 k.p., art. 775

§ 3-5 k.p. w związku

z § 9 ust. 2 oraz § 7 ust. 2 rozporządzenia z dnia 19 grudnia 2002 r.

przez uznanie za wiążące postanowień regulaminu wynagradzania

pozbawiających pracownika prawa do otrzymania ryczałtu za noclegi w

sytuacji braku zapewnienia mu bezpłatnego należytego noclegu podczas

odbywania wielodniowych zagranicznych podroży służbowych;

e) art. 18 § 3 k.p. przez jego niezastosowanie i błędne przyjęcie, że w zakresie

dotyczącym przyznawania należności z tytułu podróży służbowych

5

obowiązujący u strony pozwanej regulamin wynagradzania obowiązywał

pracownika, gdy tymczasem postanowienia regulaminu wynagradzania w §

10 naruszają zasadę równego traktowania w zatrudnieniu bowiem

pozbawiają należnego odpoczynku nocnego pracowników, którzy wykonują

zawód kierowcy;

f) art. 8 ust. 8 rozporządzenia (WE) nr 561/2006 oraz art. 14 ustawy o czasie

pracy kierowców przez ich nieprawidłowe zastosowanie i błędną wykładnię

polegające na zastosowaniu tych przepisów do zasad rekompensowania

pracownikom kosztów podroży służbowych, podczas gdy przepisy te nie

należą w ogóle w tej części do przepisów prawa pracy i nie regulują tych

kwestii.

Skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku przez uwzględnienie

powództwa w całości i zasądzenie od strony pozwanej na rzecz D. K. kwoty

12.541,61 zł tytułem należności za niewypłacone pracownikowi ryczałty za noclegi

krajowe i zagraniczne w okresie od dnia 22 listopada 2011 r. do dnia 22 czerwca

2012 r. wraz z ustawowymi odsetkami oraz kosztami procesu, ewentualnie o

uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

W uzasadnieniu skargi podniesione zostało, że zaskarżony wyrok pozostaje

w sprzeczności z wykładnią prawa dokonaną przez Sąd Najwyższy w uchwale

składu siedmiu sędziów z dnia 12 czerwca 2014 r. II PZP 1/14 (OSNP 2014 nr 12,

poz. 164) oraz w uchwale z dnia 7 października 2014 r., I PZP 3/14 (OSNP 2015 nr

4, poz. 47).

Strona pozwana w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o oddalenie

skargi w całości i zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania kasacyjnego

bowiem na podstawie § 10 regulaminu wynagradzania pracownikom pozwanej

Spółki przysługują świadczenia jak w rozporządzeniu z dnia 19 grudnia 2002 r. za

wyjątkiem wysokości diety zagranicznej, którą ustala prezes zarządu w drodze

zarządzenia podanego do wiadomości najpóźniej 14 dni przed obowiązywaniem

nowych stawek oraz ryczałtu za nocleg, w przypadku gdy nocleg jest odbierany w

kabinie ciągnika siodłowego.

6

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona. W rozpoznawanej sprawie rację ma

skarżący zarzucając, iż Sądy obu instancji dokonały błędnej wykładni zwrotu

„bezpłatny nocleg” w kontekście przysługiwania pracownikowi ryczałtu za nocleg

jako formy zwrotu kosztów podróży służbowej. Interpretacja tego pojęcia przesądza

bowiem o stosowaniu lub niestosowaniu § 9 ust. 2 i 4 rozporządzenia z dnia 19

grudnia 2002 r. w związku z art. 775

§ 3-5 k.p. Rozstrzygając to zagadnienie Sąd

Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 12 czerwca 2014 r. II PZP

1/14 (OSNP 2014 nr 12, poz. 164) wyraził pogląd, że zapewnienie pracownikowi -

kierowcy samochodu ciężarowego odpowiedniego miejsca do spania w kabinie

tego pojazdu podczas wykonywania przewozów w transporcie międzynarodowym

nie stanowi zapewnienia przez pracodawcę bezpłatnego noclegu w rozumieniu § 9

ust. 4 rozporządzenia z dnia 19 grudnia 2002 r., co powoduje, że pracownikowi

przysługuje zwrot kosztów noclegu na warunkach i w wysokości określonych w § 9

ust. 1-3 tego rozporządzenia albo na korzystniejszych warunkach i wysokości,

określonych w umowie o pracę, układzie zbiorowym pracy lub innych przepisach

prawa pracy.

W motywach tej uchwały Sąd Najwyższy zaznaczył, że w wyniku nowelizacji

ustawy o czasie pracy kierowców powstała sytuacja prawna, w której podróże

kierowców transportu międzynarodowego odbywane w okresie do dnia 3 kwietnia

2010 r. nie stanowiły podróży służbowych w rozumieniu art. 775

§ 1 k.p. (nie mają

więc do nich zastosowania wprost przepisy powszechnie obowiązujące dotyczące

zwrotu kosztów podróży służbowych), a po tej dacie są one podróżami służbowymi

(art. 2 pkt 7 ustawy o czasie pracy kierowców) i kierowcom przysługują należności

na pokrycie kosztów związanych z wykonywaniem tego zadania służbowego,

ustalane na zasadach określonych w art. 775

§ 3-5 k.p. (art. 21a ustawy o czasie

pracy kierowców). W orzecznictwie (które w tej mierze można uznać za utrwalone)

przyjmuje się też, że w przypadku nieustalenia w układzie zbiorowym (regulaminie

wynagradzania) lub umowie o pracę świadczeń z tytułu podróży odbywanej przez

kierowcę, jej koszty mogą podlegać wyrównaniu w wysokości odpowiadającej

należnościom (dietom) z tytułu podróży służbowej przewidzianym w przepisach

7

powszechnie obowiązujących dla pracowników wykonujących rzeczywiście podróże

służbowe (por. w szczególności wyroki Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 2009 r.,

I PK 279/07, LEX nr 509051; z dnia 18 sierpnia 2009 r., I PK 51/09, OSNP 2011 nr

7-8, poz. 100; z dnia 23 czerwca 2010 r., II PK 372/09, Monitor Prawa Pracy 2010

nr 11, s. 597 oraz z dnia 1 kwietnia 2011 r., II PK 234/10, OSNP 2012 nr 9-10, poz.

119).

Sądy orzekające odwołały się natomiast do poglądu Sądu Najwyższego

zaprezentowanego w wyroku z dnia 4 czerwca 2013 r., II PK 296/12 (LEX nr

1341269), w którym odwołano się do regulacji prawnych dotyczących czasu pracy

kierowców w transporcie międzynarodowym. Faktycznie, przepisy te dopuszczają

możliwość odpoczynku dobowego kierowcy w pojeździe (kabinie pojazdu), jeżeli

jest on wyposażony w miejsce do spania i znajduje się na postoju. Sąd Najwyższy

zarówno w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 12 czerwca 2014 r. II PZP 1/14,

jak i uchwale z dnia 7 października 2014 r., I PZP 3/14 wyjaśnił, że taką regulację

dotyczącą kierowców w transporcie międzynarodowym zawiera Umowa europejska

dotycząca pracy załóg pojazdów wykonujących międzynarodowe przewozy

drogowe (AETR), sporządzona w Genewie w dniu 1 lipca 1970 r. (Dz.U. z 1999 r.

Nr 94, poz. 1087 ze zm., powoływana jako „umowa AETR”), którą Polska

ratyfikowała w dniu 15 maja 1992 r. Umowa AETR jako ratyfikowana umowa

międzynarodowa stanowi część krajowego porządku prawnego, jest bezpośrednio

stosowana i ma pierwszeństwo przed ustawą (art. 91 ust. 1 i 2 w związku z art. 241

ust. 1 Konstytucji RP; por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 czerwca 2005 r.,

II PK 320/04, OSNP 2006 nr 3-4, poz. 50). Zgodnie z art. 8 ust. 1 umowy AETR, w

każdym dwudziestoczterogodzinnym okresie kierowca korzysta z dziennego okresu

odpoczynku wynoszącego co najmniej jedenaście kolejnych godzin, który to okres

może być skrócony pod pewnymi warunkami. Ten dzienny okres odpoczynku może

być wykorzystany w pojeździe, jeżeli jest on wyposażony w miejsce do spania i

znajduje się na postoju (art. 8 ust. 7 umowy AETR). Umowa AETR nie reguluje

jednak w żadnym zakresie wynagrodzenia za pracę kierowców będących

pracownikami ani innych świadczeń przysługujących im w związku z pracą.

W prawie unijnym obowiązuje rozporządzenie (WE) nr 561/2006 Parlamentu

Europejskiego i Rady z dnia 15 marca 2006 r. w sprawie harmonizacji niektórych

8

przepisów socjalnych odnoszących się do transportu drogowego oraz zmieniające

rozporządzenia Rady (EWG) nr 3821/85 i (WE) 2135/98, jak również uchylające

rozporządzenie Rady (EWG) nr 3820/85 (Dz.U.UE.L. 2006 Nr 102, s. 1). Zgodnie z

art. 1 rozporządzenia nr 561/2006, ustanawia ono przepisy dotyczące czasu

prowadzenia pojazdu, przerw i okresów odpoczynku kierowców wykonujących

przewóz drogowy rzeczy i osób w celu ujednolicenia warunków konkurencji

pomiędzy poszczególnymi rodzajami transportu lądowego, zwłaszcza w odniesieniu

do sektora transportu drogowego oraz w celu poprawy warunków pracy i

bezpieczeństwa drogowego. Ma na celu także przyczynienie się do polepszenia

metod monitorowania i egzekwowania przepisów przez państwa członkowskie oraz

poprawy warunków pracy w transporcie drogowym. W art. 4 rozporządzenia (WE)

nr 561/2006 przyjęto definicje podstawowych pojęć, między innymi dziennego

(regularnego i skróconego) okresu odpoczynku (lit. g) oraz tygodniowego

(regularnego i skróconego) okresu odpoczynku (lit. h). Według art. 8 ust. 8

rozporządzenia (WE) nr 561/2006, jeżeli kierowca dokona takiego wyboru, dzienne

okresy odpoczynku i skrócone tygodniowe okresy odpoczynku poza bazą można

wykorzystywać w pojeździe, o ile posiada on odpowiednie miejsce do spania dla

każdego kierowcy i pojazd znajduje się na postoju. Przedmiotem regulacji

rozporządzenia (WE) nr 561/2006 w żadnym zakresie nie jest wynagrodzenie za

pracę kierowców będących pracownikami ani inne świadczenia przysługujące im w

związku z pracą. Nie wynika to z treści przepisów rozporządzenia i ich funkcji.

Podstawą prawną wydania tego rozporządzenia jest art. 91 Traktatu o

funkcjonowaniu Unii Europejskiej, upoważniający do wydawania aktów dotyczących

wspólnej polityki transportowej (art. 90 Traktatu), w szczególności ustanawiających

środki pozwalające polepszyć bezpieczeństwo transportu. Przede wszystkim zaś -

zgodnie z art. 153 ust. 5 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej - wyłączona

jest możliwość regulowania w drodze aktów unijnego prawa pochodnego

wynagrodzeń za pracę rozumianych jako wszelkiego rodzaju należności

przysługujących pracownikowi od pracodawcy z tytułu zatrudnienia.

Powyższe oznacza, że art. 8 ust. 7 umowy AETR oraz art. 8 ust. 8

rozporządzenia (WE) nr 561/2006 dotyczą możliwości wykorzystania przez

kierowcę dziennego (także tygodniowego skróconego, ale już nie tygodniowego

9

regularnego) odpoczynku w pojeździe (w kabinie samochodu), jeżeli dokona on

takiego wyboru, pod warunkiem, że pojazd posiada odpowiednie miejsce do spania

dla każdego kierowcy i znajduje się na postoju. Przepisy te nie dotyczą natomiast

uprawnień w zakresie przysługiwania kierowcy od pracodawcy należności na

pokrycie kosztów wyjazdów poza bazę w celu wykonywania pracy (podróży

służbowych), nie mogą więc służyć ocenie przesłanek takich uprawnień, w

szczególności przesłanek przysługiwania ryczałtu za nocleg. Trybunał

Sprawiedliwości Unii Europejskiej w postanowieniu z dnia 18 lutego 2016 r., w

sprawie C-325/15 (http://curia.europa.eu.) mającej za przedmiot wniosek o wydanie

orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Sąd Rejonowy dla Wrocławia –

Śródmieścia we Wrocławiu uznał, że rozporządzenie (WE) nr 561/2006 Parlamentu

Europejskiego i Rady z dnia 15 marca 2006 r. w sprawie harmonizacji niektórych

przepisów socjalnych odnoszących się do transportu drogowego oraz zmieniające

rozporządzenia Rady (EWG) nr 3821/85 i (WE) 2135/98, jak również uchylające

rozporządzenie Rady (EWG) nr 3820/85, a w szczególności jego art. 8 ust. 8 należy

interpretować w ten sposób, że nie stoi ono na przeszkodzie uregulowaniu

krajowemu, które określa warunki, w jakich kierowca pojazdu może domagać się

zwrotu kosztów noclegu wynikających z jego działalności zawodowej.

Podobne regulacje zawiera prawo krajowe. W art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 16

kwietnia 2004 r. o czasie pracy kierowców przyjęto, że w każdej dobie kierowcy

przysługuje prawo do co najmniej 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku. Dobowy

odpoczynek (z wyłączeniem odpoczynku kierowców, o których mowa w rozdziale

4a, czyli wykonujących przewozy regularne, których trasa nie przekracza 50 km)

może być wykorzystany w pojeździe, jeżeli pojazd znajduje się na postoju i jest

wyposażony w miejsce do spania. Regulacja ta powiela art. 8 ust. 8 rozporządzenia

(WE) nr 561/2006 (choć pomija, że może tak być według wyboru kierowcy, a

miejsce do spania musi być odpowiednie dla każdego kierowcy; w tym zakresie

przepis rozporządzenia jest stosowany bezpośrednio). Natomiast art. 14 ust. 1

ustawy o czasie pracy kierowców jest o tyle korzystniejszy dla kierowców

pracowników, że zezwala tylko na dobowy (dzienny) odpoczynek w pojeździe, a

tym samym nie zezwala na wykorzystanie w ten sposób wypoczynku

tygodniowego. W każdym razie, art. 14 ust. 1 ustawy o czasie pracy kierowców nie

10

dotyczy w żadnym zakresie świadczeń przysługujących kierowcom-pracownikom z

tytułu podróży służbowych i nie może służyć w sposób bezpośredni wykładni

przepisów ustanawiających przesłanki tych świadczeń. W ustawie o czasie pracy

kierowców uregulowano czas pracy tej grupy zawodowej, w tym w szczególności

zasady korzystania z odpoczynku w pracy, nie uregulowano natomiast zasad

przysługiwania należności na pokrycie kosztów związanych z wykonywaniem

podróży służbowej, odsyłając wyraźnie i wprost w tym zakresie (w art. 21a tej

ustawy) do art. 775

§ 3-5 k.p. Odesłanie do przepisów Kodeksu pracy (przepisów

wykonawczych do Kodeksu pracy) nie zawiera żadnych ograniczeń czy modyfikacji

ich stosowania względem kierowców, w szczególności odbywających wielokrotne

podróże służbowe za granicę.

W tym kontekście wskazać należy, że art. 775

§ 5 k.p., w przypadku gdy

układ zbiorowy pracy, regulamin wynagradzania lub umowa o pracę nie zawiera

postanowień, o których mowa w § 3 (czyli nie zawiera uregulowań dotyczących

warunków wypłacania wszystkich należności z tytułu podróży służbowej), stanowi

że, pracownikowi przysługują należności na pokrycie kosztów podróży służbowej

odpowiednio według przepisów, o których mowa w § 2. Oznacza to, że przepisy

wykonawcze ustalają minimalny standard wszystkich świadczeń z tytułu podróży

służbowych (diet oraz zwrotu kosztów przejazdów, noclegów i innych wydatków),

które w układzie zbiorowym pracy, regulaminie wynagradzania albo w umowie o

pracę mogą być uregulowane korzystniej dla pracownika (art. 9 § 2 i art. 18 § 2

k.p.). W razie braku takich regulacji lub uregulowania mniej korzystnego dla

pracownika, zastosowanie będą miały przepisy wykonawcze. Odesłanie w art. 21a

ustawy o czasie pracy kierowców do art. 775

§ 3-5 k.p. oznacza więc pośrednio

także odesłanie do art. 775

§ 2 k.p., a w konsekwencji uznanie, że kierowcy-

pracownikowi przysługuje zwrot kosztów noclegu według zasad ustalonych w

przepisach wykonawczych wydanych na podstawie art. 775

§ 2 k.p., chyba że

korzystniejsze dla niego zasady zostały ustalone według art. 775

§ 3 k.p. (w

układzie zbiorowym pracy lub w regulaminie wynagradzania albo w umowie o

pracę, jeżeli pracodawca nie jest objęty układem zbiorowym pracy lub nie jest

obowiązany do ustalenia regulaminu wynagradzania).

11

Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 12 czerwca 2014 r., II PZP 1/14 wskazał,

że w rozporządzeniu z dnia 19 grudnia 2002 r. - obowiązującym w okresie objętym

żądaniem pozwu w rozpoznawanej sprawie - nie zamieszczono przepisu

pozwalającego na szczególny sposób ustalania (w formie ryczałtu) należności

przysługujących pracownikom (w tym kierowcom) odbywającym wielokrotne

podróże służbowe za granicę. Wysokość należności przysługujących pracownikom

z tytułu podróży służbowych za granicę (w tym kierowcom odbywającym

wielokrotne podróże) została tym samym określona przez prawodawcę w

szczególności, co do wysokości ryczałtu z tytułu zwrotu kosztów noclegu. Według §

1 i 2 rozporządzenia, określa ono - bez żadnych wyłączeń - wysokość oraz warunki

ustalania należności przysługujących pracownikowi z tytułu podróży służbowej poza

granicami kraju, do których należą, a to: 1) diety oraz 2) zwrot kosztów: a)

przejazdów i dojazdów, b) noclegów i c) innych wydatków, określonych przez

pracodawcę odpowiednio do uzasadnionych potrzeb. Zwrot kosztów noclegu

reguluje § 9 rozporządzenia, według którego za nocleg przysługuje pracownikowi

zwrot kosztów w wysokości stwierdzonej rachunkiem hotelowym, w granicach

ustalonego na ten cel limitu określonego w załączniku do rozporządzenia (ust. 1),

natomiast w razie nieprzedłożenia rachunku za nocleg, pracownikowi przysługuje

ryczałt w wysokości 25% limitu (ust. 2). Wreszcie podstawowy dla rozstrzygnięcia

zagadnienia prawnego § 9 ust. 4 rozporządzenia stanowi, że zwrot kosztów

noclegu - zarówno w wysokości stwierdzonej rachunkiem hotelowym, w granicach

ustalonego na ten cel limitu, jak i w kwocie ryczałtu w wysokości 25% limitu przy

braku rachunku - nie przysługuje pracownikowi, gdy pracodawca (lub strona

zagraniczna) zapewnia pracownikowi „bezpłatny nocleg”.

Łączna analiza przedstawionych powyżej przepisów - w ocenie

powiększonego składu Sądu Najwyższego zawarta w uchwale z dnia 12 czerwca

2014 r. - pozwalała na sformułowanie następujących wniosków szczegółowych. Po

pierwsze, pojęcia „odpowiednie miejsce do spania” i „bezpłatny nocleg” nie mogą

być utożsamiane (zamiennie traktowane), a wręcz odwrotnie - użycie różnych

sformułowań w przepisach prawa oznacza, że są to różne pojęcia. Po drugie,

zasadniczo prawodawca odnosi pojęcie „noclegu” do usługi hotelarskiej (motelowej;

pośrednio także do noclegu opłaconego w cenie karty okrętowej lub promowej), o

12

czym świadczy nie tylko zwrot kosztów w wysokości stwierdzonej rachunkiem

hotelowym (za usługi hotelarskie), ale także wysokość ustalonych limitów. Po

trzecie, usługa hotelarska obejmuje szerszy zakres świadczeń niż tylko

udostępnienie „miejsca do spania”, w szczególności możliwość skorzystania z

toalety, prysznica, przygotowania gorących napojów itp., a także (ewentualnie)

zapewnienie wyżywienia, co powoduje obniżenie diety. Po czwarte, brak

przedstawienia rachunku za usługi hotelarskie oznacza, że pracownik nie korzystał

z hotelu (wzgląd na racjonalnego prawodawcę, który to przewidział); wówczas

zwrot kosztów noclegu zostaje ograniczony do 25% limitu stanowiącego ryczałt za

koszty realnie ponoszone w czasie podróży, bez korzystania z usług hotelowych.

Po piąte, istota „ryczałtu” jako świadczenia kompensacyjnego (w tym wypadku

przeznaczonego na pokrycie kosztów noclegu) polega na tym, że świadczenie

wypłacane w takiej formie z założenia jest oderwane od rzeczywistego poniesienia

kosztów i nie pokrywa w całości wszystkich wydatków z określonego tytułu (bo nie

są one udokumentowane); w zależności od okoliczności konkretnego przypadku

kwota ryczałtu - która jako uśredniona i ujednolicona ustalona jest przez

prawodawcę - pokryje więc pracownikowi koszty noclegowe w wymiarze mniejszym

albo większym niż faktycznie przez niego poniesione. Prowadzi to do ogólnego

wniosku, że zapewnienie przez pracodawcę pracownikowi (kierowcy

wykonującemu przewozy w międzynarodowym transporcie drogowym)

odpowiedniego miejsca do spania w kabinie samochodu ciężarowego, czyli

wyposażenie samochodu w odpowiednie urządzenia (leżankę, klimatyzację,

ogrzewanie itp.) pozwala na wykorzystanie przez kierowcę w samochodzie

dobowego (dziennego) odpoczynku, przy spełnieniu warunków określonych w art. 8

ust. 8 rozporządzenia (WE) nr 561/06, natomiast nie oznacza zapewnienia mu

przez pracodawcę bezpłatnego noclegu w rozumieniu § 9 ust. 4 rozporządzenia z

dnia 19 grudnia 2002 r. Taki stan rzeczy uprawnia pracownika do otrzymania od

pracodawcy zwrotu kosztów noclegu, co najmniej na warunkach i w wysokości

określonych w § 9 ust. 1 lub 2 tego rozporządzenia.

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1

k.p.c. w związku z art. 108 § 2 k.p.c. orzekł jak w sentencji wyroku.

kc

13