III CSK 199/15

Sygn. akt III CSK 199/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 marca 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSA Janusz Kaspryszyn

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z powództwa Centrum Usług Specjalistycznych […]przeciwko A. R.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 10 marca 2016 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 24 lutego 2015 r.,

1) oddala skargę kasacyjną;

2) zasądza od pozwanego na rzecz strony powodowej kwotę

2717 (dwa tysiące siedemset siedemnaście) zł tytułem zwrotu

kosztów postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Strona powodowa - Centrum Usług Specjalistycznych wniosła o zasądzenie

na jej rzecz od pozwanego A. R. kwoty 78.413,04 zł z odsetkami ustawowymi od

dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty tytułem zwrotu nienależnego świadczenia w

postaci wynagrodzenia za członkostwo w Radzie Nadzorczej strony powodowej za

okres od 2007 do 2011 r.

Wyrokiem z dnia 1 października 2014 r. Sąd Okręgowy w K. uwzględnił

powództwo. Ustalił, że Centrum Usług Specjalistycznych […] spółka z o.o. jest

spółką prawa handlowego, w której całość kapitału zakładowego przysługuje

Centralnej Stacji […] S.A. - jednoosobowej spółce Skarbu Państwa. W okresie od

dnia 29 czerwca 2009 r. do dnia 11 października 2011 r. pozwany pełnił w tej

Spółce funkcję członka rady nadzorczej. W okresie od czerwca 2009 r. do czerwca

2010 r. pozwany zasiadał równocześnie w dwóch radach nadzorczych: Polskiego

Wydawnictwa […] S.A. - jednoosobowej spółki Skarbu Państwa - oraz strony

powodowej. Nadto, pozwany w okresie od kwietnia 2009 r. był prezesem zarządu w

spółce P., która była jednoosobową spółką, w której 100% udziałów posiadało

Przedsiębiorstwo Wydawnicze […] S.A., którego jedynym akcjonariuszem był Skarb

Państwa.

W oświadczeniu z dnia 17 czerwca 2009 r. pozwany podał, że nie mają do

niego zastosowania ograniczenia i zakazy pełnienia funkcji we władzach spółek

wynikające z przepisów prawa, m.in. z ustawy z dnia 3 marca 2000 r.

o wynagradzaniu osób kierujących niektórymi podmiotami prawnymi. W przypadku

zaistnienia okoliczności stanowiących przeszkodę do uczestniczenia w radzie

nadzorczej zobowiązał się do złożenia w terminie 7 dni od zaistnienia tych

okoliczności rezygnacji z uczestniczenia w radzie nadzorczej. W okresie

uczestnictwa pozwanego w radzie nadzorczej powodowej Spółki zostało mu

wypłacone wynagrodzenie brutto w kwocie 53.406,22 zł. Na kwotę tę składało

się wynagrodzenie netto za okres od lipca 2009 r. do sierpnia 2011 r. w wysokości

43.598,60 zł, zaliczki na poczet podatku dochodowego od osób fizycznych za ten

okres od wypłaconego wynagrodzenia w wysokości 5.001 zł oraz składki na

ubezpieczenie zdrowotne za ten okres - w kwocie 4.806,62 zł.

3

W dniu 29 czerwca 2009 r. Zwyczajne Zgromadzenie Wspólników

powodowej Spółki podjęło uchwały nr 14 i 15 o powołaniu jej członków rady

nadzorczej IV kadencji, w tym pozwanego. Uchwały weszły w życie z dniem ich

podjęcia. Na mocy uchwały nr 8 z dnia 28 czerwca 2011 r. Zwyczajnego

Zgromadzenia Wspólników powodowej Spółki zostali powołani członkowie jej rady

nadzorczej V kadencji, w tym pozwany. Uchwała weszła w życie z dniem podjęcia.

W dniu 11 października 2011 r. Nadzwyczajne Zgromadzenie Wspólników

powodowej Spółki podjęło uchwałę nr 1 o rozwiązaniu z mocy prawa rady

nadzorczej Spółki powołanej w dniu 29 czerwca 2009 r. i w dniu 28 czerwca 2011 r.

z dniem powołania, z uwagi na naruszenie art. 4 ust. 1 „ustawy kominowej”,

co wykazała kontrola NIK. Uchwałą nr 55/2011 z dnia 12 października 2011 r.

zarząd strony powodowej zwrócił się do Zgromadzenia Wspólników o podjęcie

uchwały określającej warunki odpowiedzialności poszczególnych członków

rozwiązanej rady nadzorczej Spółki - na mocy art. 14 ust. 1 „ustawy kominowej”.

W wystąpieniu pokontrolnym z dnia 19 grudnia 2011 r. Najwyższa Izba

Kontroli negatywnie oceniła dopuszczenie do udziału w pracach rady nadzorczej

osób, które nie mogły w niej zasiadać w związku z art. 4 ust. 1 „ustawy kominowej”,

gdyż w chwili powołania i później były członkami rad nadzorczych innych spółek, do

których zastosowanie miał ten przepis. Dotyczyło to także pozwanego, który

w okresie od dnia 29 czerwca 2009 r. do dnia 30 czerwca 2010 r. (do zakończenia

pracy w radzie nadzorczej Polskiego Wydawnictwa [..] S.A.) był równocześnie

członkiem rady nadzorczej powodowej Spółki i rady nadzorczej P. S.A. Stosownie

do przepisu art. 14 ust. 1 „ustawy kominowej", rada powołana w dniu 29 czerwca

2009 r. uległa rozwiązaniu z mocy prawa za nieprzestrzeganie przepisów tej ustawy.

Z tego samego powodu rozwiązaniu uległa rada powołana w dniu 28 czerwca 2011

r. NIK stwierdził również, że w związku z udziałem w radzie powodowa Spółka

wypłaciła pozwanemu do sierpnia 2011 r. z tytułu jego wynagrodzenia kwotę

53.406,22 zł.

W dniu 9 stycznia 2012 r. Nadzwyczajne Zgromadzenie Wspólników

powodowej Spółki podjęło uchwałę nr 1, na mocy której zobowiązało zarząd tej

Spółki do podjęcia niezbędnych działań zmierzających do wyegzekwowania m.in.

od pozwanego nienależnie wypłaconych w latach 2009-2011 świadczeń w kwotach

4

brutto wraz z odsetkami. Pismem z dnia 7 lutego 2014 r. pozwany został wezwany

przez powodową Spółkę do zapłaty kwoty 77.081,58 zł (wynagrodzenie z tytułu

uczestnictwa w radzie nadzorczej w latach 2009-2011 wraz z podatkiem

dochodowym od osób fizycznych od tego wynagrodzenia oraz składkami na

ubezpieczenie zdrowotne, powiększonych o odsetki ustawowe na dzień 31 stycznia

2014 r.).

Sąd Okręgowy za nieuzasadniony uznał podniesiony przez pozwanego

zarzut przedawnienia dochodzonego roszczenia. Wskazał na rozróżnienie działań

podmiotów prawa w sferach związanych z działalnością gospodarczą oraz

związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa, które nie polegają na prowadzeniu

działalności gospodarczej, tj. nie polegają na uczestnictwie w obrocie

gospodarczym, nie prowadzą do wytworzenia dóbr materialnych i nie przynoszą

żadnego zysku. Rola pozwanego jako członka rady zarządu spółki prawa

handlowego łączyła się z zadaniami dotyczącymi prowadzenia przedsiębiorstwa, co

wyklucza, aby roszczenie o zwrot wypłaconego wynagrodzenia związane było

z działalnością gospodarczą powodowej Spółki. Nie było to także roszczenie

wynikające ze stosunku pracy (roszczenie pracownicze). Z tych przyczyn Sąd

Okręgowy przyjął 10-letni termin przedawnienia roszczenia o zwrot nienależnego

świadczenia (art. 410 § 2 k.c.).

Pozwany od dnia 29 czerwca 2009 r. do dnia 30 czerwca 2010 r. był

jednocześnie członkiem rad nadzorczych w dwóch spółkach objętych dyspozycją

art. 4 ust. 1 „ustawy kominowej” i z tej przyczyny ma do niego zastosowanie ten

przepis, który zakazuje pełnienia funkcji członka rady nadzorczej w więcej,

niż jednej wskazanej w tej ustawie spółce. Pozwany złamał ten zakaz, dlatego co

do zasady roszczenie strony powodowej było zasadne, bowiem doszło do

bezpodstawnego wzbogacenia - nastąpiło zubożenie po stronie powodowej,

a wzbogacenie po stronie pozwanego - tak w zakresie tych kwot, które zostały

wypłacone pozwanemu jako wynagrodzenie netto, jak również co do składek

odprowadzonych na ubezpieczenie zdrowotne, a także na podatek dochodowy od

osób fizycznych. Prawidłowo od wypłaconego pozwanemu wynagrodzenia z tytułu

udziału w radzie nadzorczej powoda został odprowadzony podatek oraz składki na

ubezpieczenie zdrowotne. Wysokość świadczenia podlegającego zwrotowi obliczać

5

należało w wysokości brutto (wraz z daninami publicznymi). Powołując się na wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 12 marca 2009 r., V CSK 371/08, Sąd pierwszej instancji

przyjął, że zapłata przez płatnika podatku dochodowego, który obciążał podatnika

tego podatku, może oznaczać stan bezpodstawnego wzbogacenia podatnika

kosztem majątku płatnika i uzasadniać roszczenie o zwrot zapłaconej kwoty

podatku na podstawie art. 405 i nast. k.c. Analogiczną zasadę należało przyjąć

w odniesieniu do uiszczonych przez płatnika składek na ubezpieczenie zdrowotne.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, w stosunku do pozwanego nie zachodzą

przesłanki z art. 409 k.c. skutkujące brakiem obowiązku zwrotu kwoty nienależnego

świadczenia. Pozwany powinien był liczyć z obowiązkiem zwrotu wypłaconego mu

wynagrodzenia, gdyż od początku winien mieć świadomość tego, że nie może być

członkiem rady nadzorczej więcej, niż jednej spółki, o której mowa we w art. 4 ust. 1

ustawy kominowej. W tym zakresie przepis ten jest jasny i jego interpretacja nie

nasuwa wątpliwości. Poza tym osobę pełniącą funkcję członka rady nadzorczej

spółki kapitałowej obowiązuje podwyższona miara, profesjonalnej, staranności.

Oceniając istnienie przesłanki braku świadomości obowiązku zwrotu, należy

posłużyć się kryterium obiektywnym, tj. ocenić, czy przy zachowaniu tzw. należytej

staranności pozwany mógł być świadomy, że pobrane świadczenie mu się nie

należało. Wymagane i oceniane wzorce zachowań zależne są m.in. od

wykonywanego zawodu i pełnionej funkcji, a wyższy stopień należytej staranności

jest wymagany w przypadku osób, od których w związku z ich działalnością

zawodową wymaga się większej znajomomości przepisów, procedur

organizacyjnych, czy finansowych. Decydująca jest nie sama świadomość

nienależności świadczenia (subiektywny brak wiedzy), a powinność jej posiadania.

Natomiast, to, że organy powodowej Spółki nie respektowały rygorów „ustawy

kominowej”, których naruszenie zostało ujawnione dopiero przez Najwyższa Izbę

Kontroli, nie usprawiedliwia powoływania się pozwanego na uchwały jej organu

powołującego go na stanowisko w radzie nadzorczej

Dodatkowo, odnośnie do odprowadzonych przez stronę powodowa składek

na podatek i ubezpieczenie zdrowotne pozwany nie wykazał, że nie jest obecnie

wzbogacony, bowiem nie sposób przyjąć, że zaoszczędzone przez niego środki

finansowe w tym zakresie (zobowiązania obciążały jego jako podatnika, a strona

6

powodowa jako płatnik miała je wyłącznie obowiązek przekazać właściwym

organom) zostały przez niego zużyte. Zwiększyło to majątek pozwanego o te

przekazane kwoty. Jeżeli bezpodstawne wzbogacenie polegało na zaoszczędzeniu

określonych wydatków, to zobowiązany do zwrotu nie może się skutecznie bronić

zarzutem utraty lub zużycia tej korzyści w taki sposób, że nie jest już wzbogacony

z uwagi na postać tak ukształtowanego między stronami stanu bezpodstawnego

wzbogacenia.

Apelacja pozwanego wniesiona od wyroku Sądu pierwszej instancji została

oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 24 lutego 2015 r., który uznał za

prawidłowe ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu Okręgowego.

Za nieuzasadniony uznał zarzut naruszenia prawa procesowego wskutek

nieuzasadnionego, zdaniem apelującego, pominięcia wskazanych przez niego

środków dowodowych zmierzających do wykazania, że pozwany nie jest

wzbogacony kosztem powódki. Nie miały one znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy.

Samo udowodnienie wydatkowania otrzymywanych środków finansowych nie

wyłącza obowiązku ich zwrotu na podstawie bezpodstawnego wzbogacenia

w sytuacji istnienia po stronie wzbogaconego określonych oszczędności. Dopiero

bowiem wyjaśnienie tej okoliczności wymaga oceny sytuacji majątkowej w relacji do

ogółu przychodów pozwanego, a tego pozwany nie wykazał (art. 6 k.c.). Nadto

o zakresie zwrotu świadczenia (w rozumieniu art. 409 k.c.) decyduje obiektywnie

możliwość przypisania wzbogaconemu powinności przewidywania obowiązku

zwrotu, a nie stan jego wiedzy. Dla żądania zwrotu wystarcza ocena,

iż przekonanie wzbogaconego co do prawnej podstawy jej uzyskania nie było

uzasadnione w świetle obiektywnych okoliczności.

Do ocenianej sytuacji nie miał zastosowania także art. 411 pkt 2 k.c.

Zasadom współżycia społecznego czynią bowiem zadość świadczenia, co do

których brak jest prawnego zobowiązania, lecz świadczącemu można przypisać

moralny obowiązek wobec przyjmującego świadczenie.

Zdaniem Sądu drugiej instancji, art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 3 marca 2000 r.

o wynagradzaniu osób kierujących niektórymi podmiotami prawa (jedn. tekst: Dz.U.

z 2013 r., poz. 254 - dalej: „ustawa kominowa”) jest przepisem szczególnym wobec

7

art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o ograniczeniu prowadzenia

działalności gospodarczej przez osoby pełniące funkcje publiczne (jedn. tekst: Dz.U.

z 2006 r. Nr 216, poz. 1584 ze zm. - dalej: „ustawa antykorupcyjna”). W myśl art. 6

ust. 1 ustawy antykorupcyjnej prezes zarządu spółki, w której udział Skarbu

Państwa przekraczał 50% kapitału zakładowego (a taką pozycje zajmował

pozwany w zarządzie P. jako spółki zależnej od spółki skarbowej) nie mógł być

wyznaczony do więcej niż dwóch spółek prawa handlowego. Natomiast art. 4

ustawy kominowej przewiduje, że jedna osoba, która pełni obowiązki członka

zarządu spółki, w której udział Skarbu Państwa przekraczał 50% kapitału

zakładowego może być członkiem rady nadzorczej tylko w jednej spośród spółek

wskazanych w art. 1 tej ustawy. Z powyższej relacji wynika zatem, że udział osoby

będącej w sytuacji takiej jak pozwany mógł mieć miejsce w dwóch radach

nadzorczych spółek prawa handlowego, ale tylko jedna spółka mogła być

podmiotem wymienionym w art. 1 ustawy kominowej.

Przepisy ustawy kominowej mają bezwzględnie imperatywny charakter

prawny. Stąd postanowienia aktów stanowiących podstawę nawiązania stosunków

prawnych leżących u podstaw wypłaty wynagrodzenia miesięcznego (w tym art. 8

pkt. 8 ustawy kominowej) są nieważne z mocy prawa (art. 13 ustawy kominowej).

Otrzymywane w tym zakresie świadczenie posiada zatem charakter nienależnego

(art. 410 k.c.).

Odnosząc się do zarzutu naruszenia przepisów dotyczących przedawnienia

roszczeń, wskazał, że świadczenie nienależne nie posiada charakteru okresowego.

Podzielając ocenę Sądu pierwszej instancji, że roszczenie strony

powodowej nie jest związane z prowadzeniem działalności gospodarczej, wskazał,

że przesądza o tym specyfika stosunku prawnego łączącego pozwanego,

jako członka rady nadzorczej, ze stroną pozwaną, który obejmuje sprawy spółki.

Pełnienie funkcji członka rady nadzorczej jest związane z prowadzeniem

przedsiębiorstwa, a to z kolei nie pozostaje w związku z prowadzoną działalnością

gospodarczą, nie polega bowiem na uczestnictwie w obrocie gospodarczym,

nie prowadzi do wytwarzania dóbr materialnych, a także nie przynosi żadnego

zysku. Nie wykazuje zatem cech działań pozostających w związku z prowadzeniem

działalności gospodarczej.

8

Sąd drugiej instancji nie podzielił także stanowiska pozwanego co do

pracowniczego charakteru takiego roszczenia. Ustalenie wysokości wynagrodzenia

członka rady nadzorczej (które nie jest koniecznym elementem sprawowania

tej funkcji) może posiadać różne źródło. W sprawie nie wykazano faktów

świadczącym o tym, że podstawą wypłaty tych należności był stosunek pracy

pozwanego nawiązany na podstawie przepisów kodeksu pracy (art. 6 k.c.).

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 409 k.c., Sąd Apelacyjny wskazał,

że funkcjonowanie w obrocie sprzecznych z prawem uchwał organów spółki

handlowej (o powołaniu powoda w skład rady nadzorczej spółki), które nie zostały

uchylone w trybie art. 252 k.s.h., wskutek pasywności „niezainteresowanych”

podmiotów uprawnionych do zaskarżania uchwał sprzecznych z prawem,

nie oznacza, że sprzeczne z prawem uchwały organów spółki z o.o. utrzymują się

w stosunkach prawnych także wtedy, gdy szczególne względem prawa handlowego

przepisy zawarte w ustawie „kominowej” przewidują sankcję bezwzględnej

nieważności czynności opartych na sprzecznych z imperatywnymi rygorami

wymienionej ustawy uchwał organów powodowej Spółki. Pozwanego ze względu

na pełnioną funkcję członka zarządu Spółki P. obowiązywała podwyższona miara

profesjonalnej staranności pracowniczej wymaganej na kierowniczym stanowisku

pracy, która wyklucza legalność „nieświadomego” pobrania wynagrodzenia za

udział w radzie nadzorczej strony powodowej, pomimo zakazu określonego w

ustawie kominowej, co oznacza, że pozwany powinien był liczyć się z obowiązkiem

zwrotu nienależnie uzyskanych korzyści przekraczających określone w tej ustawie

limity maksymalnego wynagrodzenia za pracę (art. 409 k.c.).

Kwota wzbogacenia obejmuje także należności publicznoprawne.

Świadczenia te związane były z zaliczkami na podatek dochodowy od osób

fizycznych (art. 3 ust. 1 w zw. z art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r.

o podatku dochodowym od osób fizycznych (jedn. tekst: Dz.U. z 2012 r., poz. 361

ze zm.) oraz art. 84 ust. 1 w zw. z art. 66 ust. 1 pkt 35 ustawy z dnia 27 sierpnia

2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych

(Dz.U. Nr 164, poz. 1027). Oba świadczenia są ze sobą normatywnie połączone,

skoro w ramach rocznych rozliczeń finansowych podatnika z pobranych zaliczek

podatkowych odliczeniu podlegają składki na ubezpieczenie zdrowotne. Oznacza to,

9

że bezpośrednim beneficjentem świadczeń wypłacanych przez płatnika danin

publicznych (w opisanym zakresie), jakim jest strona powodowa, był pozwany,

któremu w świetle art. 72 i nast. ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja

podatkowa (jedn. tekst: Dz.U. z 2012 r., poz. 749) w zw. z art. 24 ust. 6a ustawy

z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jedn. tekst: Dz.U.

z 2013 r., poz. 442) w odniesieniu do podatku dochodowego przysługuje droga

administracyjna dla dokonania korekty dokonanych wcześniej rozliczeń podatku

dochodowego za poszczególne lata. W konsekwencji zapłata obu świadczeń

z tytułu danin publicznych przez płatnika, które to świadczenia docelowo łączyły się

z obowiązkami publicznoprawnymi pozwanego, skutkują powstaniem roszczenia

z bezpodstawnego wzbogacenia, które przysługują płatnikowi (stronie powodowej)

wobec podatnika (pozwanego jako beneficjenta tych świadczeń). Doszło bowiem

do zapłaty przez stronę powodową publicznoprawnego długu pozwanego, który

z jednej strony zubożył stronę powodową, a z drugiej strony zapewnił korzyść

majątkowa pozwanemu.

Wyrok Sądu Apelacyjnego został zaskarżony w całości przez pozwanego

skargą kasacyjną. W ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983

§ 1 pkt 1 k.p.c.

zarzucono naruszenie przepisów:

- art. 6 ust. 1 w zw. z art. 4 pkt 1 w zw. z art. 2 pkt 9 ustawy z dnia

21 sierpnia 1997 r. o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej przez

osoby pełniące funkcje publiczne oraz art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 3 marca 2000 r.

o wynagradzaniu osób kierujących niektórymi podmiotami prawnymi poprzez ich

błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że pozwany nie mógł

zasiadać w radzie nadzorczej Spółki powódki;

- art. 405 i art. 410 k.c. poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie, a w konsekwencji przyjęcie, że kwota wzbogacenia pozwanego

kosztem powódki obejmuje należności publicznoprawne (podatki oraz składki

ubezpieczeń społecznych);

- art. 118 k.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie oraz art. 291 § 1 k.p.,

poprzez jego niezastosowanie i błędne przyjęcie, że termin przedawnienia roszczeń

dochodzonych przez powódkę wynosi 10 lat.

10

Pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji oraz orzeczenia

o kosztach postępowania kasacyjnego, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego

wyroku i jego zmianę przez oddalenie powództwa oraz zasądzenie od powoda na

rzecz pozwanego kosztów procesu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Według stanu prawnego obowiązującego w czasie, gdy pozwany pełnił

funkcję prezesa spółki P., a zarazem był członkiem rad nadzorczych powodowej

Spółki oraz Polskiego Wydawnictwa […] S.A. obowiązywały dwie ustawy, tj. ustawa

kominowa z dnia 3 marca 2000 r. i ustawa antykorupcyjna z dnia 21 sierpnia 1997 r.

Nie ulega wątpliwości, że pozwany - abstrahując w tym miejscu uzasadnienia od

wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów zawartych w ustawie antykorupcyjnej

- naruszył normę wyrażoną w art. 4 ust. 1 ustawy kominowej, zgodnie z którą jedna

osoba może być członkiem rady nadzorczej tylko w jednej spośród spółek, o

których mowa w art. 1 pkt 4-7. W art. 1 wymieniono kategorie podmiotów

gospodarczych, do których ustawa ta ma zastosowanie. W szczególności, ma ona

zastosowanie wobec jednoosobowych spółek prawa handlowego utworzonych

przez Skarb Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego (art. 1 pkt 4), do

spółek prawa handlowego, w których udział Skarbu Państwa przekracza 50%

kapitału zakładowego lub 50% liczby akcji (art. 1 pkt 5), spółek prawa handlowego,

w których udział jednostek samorządu terytorialnego przekracza 50% kapitału

zakładowego lub 50% liczby akcji (art. 1 pkt 6) oraz spółek prawa handlowego, w

których udział spółek, o których mowa w pkt 4-6), przekracza 50% kapitału

zakładowego lub 50% liczby akcji (art. 1 pkt 7 - tzw. spółki pośrednio zależne od

Skarbu Państwa lub jednostek samorządu terytorialnego). Zgodnie z art. 2, ustawa

ma zastosowanie m.in. do kierowników jednostek organizacyjnych wymienionych w

art. 1 pkt 1-13, a w szczególności prezesów (art. 2 pkt 1) i członków organów

nadzorczych jednostek organizacyjnych wymienionych w art. 1 pkt 2-7, a w

szczególności rad nadzorczych i komisji rewizyjnych (art. 2 pkt 7). Pozwany był

prezesem spółki P., w której 100% udziałów posiadało Przedsiębiorstwo

Wydawnicze […] S.A., której jedynym akcjonariuszem był Skarb Państwa. Pozwany

był więc prezesem spółki, o której mowa w art. 1 pkt 7 ustawy kominowej, tj. spółki

11

pośrednio zależnej od Skarbu Państwa. Jednocześnie był członkiem rady

nadzorczej powodowej Spółki - która ze względu na to, że całość jej kapitału

zakładowego należała do Centralnej Stacji […] S.A. - jednoosobowej spółki Skarbu

Państwa, zaliczała się do podmiotów wymienionych w art. 1 pkt 7 ustawy

kominowej - oraz rady nadzorczej Polskiego Wydawnictwa […] S.A. -

jednoosobowej spółki Skarbu Państwa, a więc podmiotu wymienionego w art. 1 pkt

4 ustawy kominowej. Wbrew zarzutowi skargi kasacyjnej, wynikającej z art. 4 ust. 1

ustawy kominowej reguły, że jedna osoba, do której mają zastosowania przepisy tej

ustawy, może być członkiem rady nadzorczej tylko w jednej spośród spółek,

o których mowa w art. 1 pkt 4-7, nie modyfikował w stosunku do pozwanego

przepis art. 6 ust. 2 ustawy antykorupcyjnej. Ustawa antykorupcyjna

określa ograniczenia w prowadzeniu działalności gospodarczej przez osoby

zajmujące kierownicze stanowiska państwowe, w rozumieniu przepisów

o wynagrodzeniu osób zajmujących kierownicze stanowiska państwowe, oraz przez

sędziów Trybunału Konstytucyjnego (art. 1). Ustawa określa także ograniczenia

w prowadzeniu działalności gospodarczej przez inne osoby szczegółowo określone

w art. 2 tej ustawy, w tym pracowników jednoosobowych spółek Skarbu Państwa

oraz spółek, w których udział Skarbu Państwa przekracza 50% kapitału

zakładowego lub 50% akcji, zajmujących stanowiska: prezesa, wiceprezesa

i członka zarządu (art. 2 pkt 9). Osoby wymienione w art. 1 i 2, w okresie

zajmowania stanowisk lub pełnienia funkcji, o których mowa w tych przepisach,

nie mogą m.in. być członkami zarządów, rad nadzorczych lub komisji rewizyjnych

spółek prawa handlowego (art. 4 pkt 1). Jednocześnie w art. 6 ust. 1 przewidziano

wyjątek od tego zakazu. Zakaz zajmowania stanowisk w organach spółek, o którym

mowa w art. 4 pkt 1, nie dotyczy osób wymienionych w art. 2 pkt 1, 2 i 6-10,

o ile zostały zgłoszone do objęcia takich stanowisk w spółce prawa handlowego

przez: Skarb Państwa, inne państwowe osoby prawne, spółki, w których udział

Skarbu Państwa przekracza 50% kapitału zakładowego lub 50% liczby akcji,

jednostki samorządu terytorialnego, ich związki lub inne osoby prawne jednostek

samorządu terytorialnego; osoby te nie mogą zostać zgłoszone do więcej

niż dwóch spółek prawa handlowego z udziałem podmiotów zgłaszających te osoby.

Jednocześnie, jak stanowi art. 6 ust. 2 ustawy antykorupcyjnej, osoby, o których

12

mowa w art. 2 pkt 1 i 2, mogą otrzymywać odrębne wynagrodzenie z tytułu

sprawowania funkcji w spółce prawa handlowego, do której zostały wyznaczone

jako reprezentanci Skarbu Państwa, na zasadach określonych w ustawie z dnia

3 marca 2000 r. o wynagradzaniu osób kierujących niektórymi podmiotami

prawnymi. Odnosząc powyższe regulacje do okoliczności sprawy należy zwrócić

uwagę na to, że przepisy ustawy antykorupcyjnej w art. 2 pkt 9 - który ewentualnie

mógłby mieć zastosowanie w stosunku do pozwanego - nie wskazują spółek

pośrednio zależnych od Skarbu Państwa, takich, o których mowa w art. 1 pkt 7

ustawy kominowej. Wymieniają bowiem jedynie prezesów, wiceprezesów

i członków zarządu jednoosobowych spółek Skarbu Państwa oraz spółek, w których

udział Skarbu Państwa przekracza 50% kapitału zakładowego lub 50% liczby akcji.

Spółka P., której prezesem był pozwany, nie była podmiotem wymienionym w art. 2

pkt 9 ustawy antykorupcyjnej, gdyż – według wiążących Sąd Najwyższy ustaleń –

nie była to jednoosobowa spółka Skarbu Państwa, ani też spółka, w której udział

Skarbu Państwa przekraczał 50% kapitału zakładowego lub 50% liczby akcji. W

omawianej spółce 100% udziałów należało bowiem do spółki akcyjnej -

Przedsiębiorstwa Wydawniczego […]. Spółka akcyjna, w której chociażby 100%

akcji należało do Skarbu Państwa, jest odrębnym od tego ostatniego podmiotem

prawnym. Co najwyżej można w takim przypadku przyjąć, że Skarb Państwa jest

rzeczywistym właścicielem danej spółki. Konstatacja ta nie uprawnia jednak do

wnioskowania, że z tej przyczyny także do prezesów spółek pośrednio zależnych

od Skarbu Państwa, tj. takich, w których spółki Skarbu Państwa mają ponad 50%

udziałów lub ponad 50% akcji, ma zastosowanie art. 2 pkt 9 ustawy antykorupcyjnej,

w a konsekwencji art. 4 pkt 1 z wyjątkiem określonym w art. 6 ust. 1 tej ustawy.

Przepisy ustawy antykorupcyjnej mają charakter przepisów ograniczających

wolność prowadzenia działalności gospodarczej. Z tej przyczyny należy wykładać je

ściśle. W konsekwencji pozwany nie mógł powoływać się na wyłączenie określone

w art. 6 ust. 1 ustawy antykorupcyjnej, który nie miał do niego w ogóle

zastosowania. Z tej przyczyny tylko ubocznie należy dodać, że przepisy obu ustaw

dotyczą różnej materii, odpowiednio: ograniczenia prowadzenia działalności

gospodarczej - ustawa antykorupcyjna oraz ograniczenia wysokości wynagrodzenia

- ustawa kominowa. Dlatego stosunku pomiędzy tymi ustawami nie można

13

ujmować jako prostej relacji pomiędzy ustawą ogólną i ustawą szczególną. Jednak

mimo odmiennego przedmiotu regulacji w istocie art. 4 ust. 1 ustawy kominowej

wprowadza podobnego rodzaju ograniczenie prowadzenia działalności

gospodarczej, jak art. 4 pkt 1 ustawy antykorupcyjnej i w tym zakresie mogą

zachodzić sytuacje faktyczne podlegające unormowaniu zawartemu w obu wyżej

wymienionych ustawach. Zakres regulacji art. 4 pkt 1, łącznie z wyjątkiem

określonym w art. 6 ust. 2 ustawy antykorupcyjnej, jest znacznie szerszy od

regulacji zawartej w art. 4 ust. 1 ustawy kominowej zarówno co do rodzaju

podmiotów, do którego ma zastosowanie ograniczenie w prowadzeniu działalności

gospodarczej (spółek prawa handlowego w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy

antykorupcyjnej), jak i form prowadzenia działalności gospodarczej (zakaz bycia

członkiem zarządów, rad nadzorczych lub komisji rewizyjnych). Tymczasem art. 4

ust. 1 ustawy kominowej dotyczy jedynie ograniczenia bycia członkiem rady

nadzorczej i tylko w jednej ze spółek, o których mowa w art. 1 pkt 4-7 tej ustawy.

Podmiot objęty obu analizowanymi przepisami powinien zastosować się do

ograniczeń wynikających z każdego z nich. Z tych przyczyn nie był uzasadniony

zarzut naruszenia art. 6 ust. 1 w zw. z art. 4 pkt 1 w zw. z art. 2 pkt 9 ustawy

antykorupcyjnej z dnia 21 sierpnia 1997 r. oraz art. 4 ust. 1 ustawy kominowej

z dnia 3 marca 2000 r.

Ponieważ pozwany nie kwestionuje oceny Sądu, że spełnione przez stronę

powodową na jego rzecz świadczenie należało kwalifikować jako świadczenie

nienależne, to z tej przyczyny obowiązek jego zwrotu poddany jest regulacji art. 410

k.c., który stanowi przepis szczególny wobec ogólnego przepisu art. 405 k.c.

określającego w takim przypadku jedynie zakres obowiązku zwrotu świadczenia.

Naruszenie wymienionych przepisów pozwany wiąże z bezzasadnym, jego

zdaniem, zasądzeniem od niego na rzecz strony powodowej kwoty obejmującej nie

tylko wynagrodzenie netto wypłacone pozwanemu, ale także odprowadzone przez

powoda jako płatnika składki na ubezpieczenie zdrowotne oraz zaliczki na podatek

dochodowy. W ustalonych okolicznościach występują trzy podmioty: powodowa

Spółka, pozwany oraz Zakład Ubezpieczeń Społecznych (w zakresie składek

na ubezpieczenie zdrowotne) i Skarb Państwa - odpowiedni urząd skarbowy

(w zakresie zaliczek na podatek dochodowy). Świadczenie w postaci zapłaty

14

składek na ubezpieczenie zdrowotne oraz zaliczek na podatek dochodowy nie

zostaje spełnione bezpośrednio do rąk pozwanego, lecz zostało przekazane

odpowiednio do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz właściwego urzędu

skarbowego. Ogólnie rzecz ujmując, w stosunkach trójstronnych wskazuje się,

że należy odróżnić przysporzenie (zapłatę) od świadczenia. To ostatnie wynika ze

stosunku prawnego będącego przyczyną prawną przysporzenia. W stosunkach

trójstronnych kondycja przysługuje między stronami świadczenia. Decyduje nie to,

kto płacił i kto walutę otrzymał, lecz, to czyim kosztem i na czyją rzecz nastąpiło

świadczenie. Uwzględniając przepisy, które regulują obowiązek i sposób

oprowadzania przez płatnika składek na ubezpieczenie zdrowotne oraz zaliczek na

podatek dochody należy dojść do wniosku, że oba świadczenia zostały spełnione

kosztem strony powodowej na korzyść pozwanego.

Zgodnie z art. 66 ust. 1 pkt 35 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r.

oświadczenia opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (jedn. tekst:

Dz.U. z 2008 r. Nr 164, poz. 1027 ze zm.), obowiązkowi ubezpieczenia

zdrowotnego podlegają członkowie rad nadzorczych posiadający miejsce

zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Według zaś art. 84 ust. 1,

składkę na ubezpieczenie zdrowotne opłaca osoba podlegająca ubezpieczeniu

zdrowotnemu, z zastrzeżeniem art. 85 i 86. Artykuł 85 ust. 1 pkt 16 tej ustawy

przewidywał, że za członka rady nadzorczej składkę jako płatnik oblicza, pobiera

z dochodu ubezpieczonego i odprowadza podmiot, w którym działa rada nadzorcza.

Przepis art. 87 ust. 1 stanowił, że osoby i jednostki organizacyjne, o których mowa

w art. 84-86, są obowiązane, bez uprzedniego wezwania, opłacić i rozliczyć składki

na ubezpieczenie zdrowotne za każdy miesiąc kalendarzowy w trybie i na

zasadach oraz w terminie przewidzianych dla składek na ubezpieczenie społeczne,

a jeżeli do tych osób i jednostek nie stosuje się przepisów o ubezpieczeniu

społecznym - w terminie do 15. dnia następnego miesiąca. Z powołanych

przepisów wynika, że przekazanie przez płatnika składki zdrowotnej stanowiło

realizację obowiązku samego pozwanego jako ubezpieczonego - członka rady

nadzorczej. Płatność tej składki przez stronę powodową nastąpiła więc na

korzyść pozwanego kosztem strony powodowej, która jako płatnik pokryła

z własnych środków dochód uzyskany przez pozwanego, z którego odprowadzono

15

składki na ubezpieczenie zdrowotne. Jak wskazano w uzasadnieniu wyroku

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 kwietnia 2012 r., P 41/11 (OTK-A 2012, nr 4,

poz. 41), w większości przypadków składkę oblicza, pobiera i odprowadza płatnik,

który czyni to za osoby objęte obowiązkowym ubezpieczeniem zdrowotnym

(ubezpieczonych). Dodać należy, iż z samego faktu odprowadzenia składek na

ubezpieczenie zdrowotne pozwany nabył prawo do odniesienia korzyści

wynikającej z art. 95 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. oświadczenia

opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. Zgodnie z tym

przepisem, składka na ubezpieczenie zdrowotne podlega odliczeniu od podatku

dochodowego od osób fizycznych - na zasadach określonych w ustawie z dnia

26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych.

W przypadku, gdy składka została odprowadzona natomiast od świadczenia

nienależnego, mamy do czynienia ze składką nienależną, której zwrot następuje na

zasadach określonych w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych,

tj. ustawy z dnia 13 października 1998 r. (obecnie jedn. tekst: z 2015 r., poz. 121).

Pojęcie nienależnie opłaconej składki nie zostało zdefiniowane w ustawie.

Nie ulega jednak wątpliwości, że „nienależnie opłacona składka” nie stanowi

obowiązkowego świadczenia w ramach stosunku ubezpieczenia społecznego.

W piśmiennictwie uznaje się, że pojęcie to obejmuje zarówno przypadki,

w których istniała podstawa prawna świadczenia składkowego, ale zostało

ono spełnione w kwocie wyższej niż należna (nadpłata), jak również w przypadku

opłacenia składki bez podstawy prawnej (por. uzasadnienie wyroku Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 26 maja 2010 r., P 29/08, OTK 2010, nr 4, poz. 35).

Zgodnie zaś z art. 24 ust. 6a, nienależnie opłacone składki podlegają zaliczeniu

przez Zakład z urzędu na poczet zaległych lub bieżących składek, a w razie ich

braku - na poczet przyszłych składek, chyba że płatnik składek złoży wniosek

o zwrot składek, z zastrzeżeniem ust. 6c, 8 i 8d. W sprawie nie wykazano,

aby strona powodowa jako płatnik składki złożyła wniosek o ich zwrot i go uzyskała,

co ewentualnie mogłoby zmodyfikować zakres obowiązku zwrotu przez pozwanego

tej części świadczenia.

Podobna ocena dotyczy odprowadzonych przez stronę powodową zaliczek

na poczet podatku dochodowego od osób fizycznych. Obowiązek podatkowy,

16

w myśl art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób

fizycznych (obecnie jedn. tekst: Dz.U. z 2012 r., poz. 361 ze zm.), ciąży na osobach

fizycznych od całości dochodów (przychodów). Płatnicy są obowiązani jedynie

obliczać i pobierać w ciągu roku zaliczki na podatek dochodowy od osób, które

uzyskują przychody (por. art. 31). W przypadku nadpłaty podatku - szczegółowo

zdefiniowanego w art. 72 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja

podatkowa (jedn. tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 613) - ma zastosowanie art. 76 § 1 tej

ustawy, według której nadpłaty wraz z ich oprocentowaniem podlegają zaliczeniu

z urzędu na poczet zaległości podatkowych wraz z odsetkami za zwłokę, odsetek

za zwłokę od nieuregulowanych w terminie zaliczek na podatek, kosztów

upomnienia oraz bieżących zobowiązań podatkowych, a w razie ich braku

podlegają zwrotowi z urzędu, chyba że podatnik złoży wniosek o zaliczenie

nadpłaty w całości lub w części na poczet przyszłych zobowiązań podatkowych.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy w składzie obecnym przychyla się do stanowiska

wyrażonego w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 12 marca 2009 r., V CSK 371/08

(nie publ.), że zapłata przez płatnika podatku dochodowego, który obciążał

podatnika tego podatku, może oznaczać stan bezpodstawnego wzbogacenia

podatnika kosztem majątku płatnika i uzasadniać roszczenie o zwrot zapłaconej

kwoty podatku na podstawie art. 405 i nast. k.c. W uzasadnieniu tego orzeczenia

także uznano, że obowiązek zapłaty podatku dochodowego obciążał podatnika,

natomiast płatnik jest zobowiązany jedynie do obliczenia i pobrania podatku

od podatnika i wpłaceniu go we właściwym terminie organowi podatkowemu.

Jeżeli zatem taki podatek został już zapłacony przez płatnika, to otwiera się

możliwość uzyskania zwrotu równowartości tego podatku przez płatnika podatku,

skoro do zapłaty takiej doszło także w jego interesie. Taki stan rzeczy oznacza

powstanie po stronie płacącego płatnika stanu zubożenia, natomiast po stronie

podatnika - stanu wzbogacenia. Stan wzbogacenia następuje kosztem majątku

płatnika podatku, ponieważ podatnik zaoszczędza wydatek odpowiadający

równowartości zapłaconego podatku przez zubożonego. Okoliczności

rozpoznawanej obecnie sprawy różniły się o tyle, że na skutek uznania

wypłaconemu pozwanemu świadczenia za nienależne, za nienależne należało

uznać także zaliczkę odprowadzoną na poczet podatku dochodowego od osób

17

fizycznych, jaki powinien zapłacić pozwany. Jednakże, jak wyżej wykazano,

pozwany może zaliczyć kwotę nadpłaty na poczet innych należności albo otrzymać

jej zwrot. W ustalonych okolicznościach nie można więc przyjąć, że pozwany

nie uzyskał wzbogacenia wskutek spełnienia nienależnego świadczenia w kwocie

obejmującej oprócz wynagrodzenia netto także równowartość odprowadzonych

składek na ubezpieczenie zdrowotne i zaliczek na podatek dochodowy od osób

fizycznych. W odniesieniu do argumentów zawartych w uzasadnieniu skargi

kasacyjnej wskazać należy, że pozwany bezpodstawnie powołał się na stanowisko

wyrażone m.in. w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia 2013 r.,

V CSK 63/12 (nie publ.). W orzeczeniu tym stwierdzono, że nienależnie zapłacone

składki z określonego ważnego lub nieważnego stosunku ubezpieczenia nie

nabywają charakteru świadczeń nienależnych organowi rentowemu w rozumieniu

art. 410 k.c. także dlatego, że wszelkie należności opłacone tytułem składek na

ubezpieczenie społeczne podlegają na wniosek ich płatników zwrotowi w terminach

określonych w przepisach prawa ubezpieczeń społecznych. W konsekwencji

należy zatem przyjąć, że przepis o nienależnym świadczeniu (art. 410 k.c.) nie ma

zastosowania do żądania zwrotu nienależnie pobranej składki na ubezpieczenie

emerytalne. Podzielając to stanowisko, należy jednak uściślić, że zostało

ono wyrażone w relacji pomiędzy osobą ubezpieczoną a organem rentowym

(por. również postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 21 października 2008 r.,

II UK 71/08, OSNP 2010, nr 7-8, poz. 104 oraz z dnia 24 marca 2011 r., I CSK

364/10, nie publ.).

Nie był wreszcie uzasadniony zarzut naruszenia art. 118 k.c. oraz art. 291

§ 1 k.p. Oceny zarzutów naruszenia prawa materialnego dokonuje się na podstawie

ustalonego w sprawie stanu faktycznego, którym, zgodnie z art. 39813

§ 2 k.p.c.,

jest związany Sąd Najwyższy, rozpoznając skargę kasacyjną. W sprawie Sądy

meriti nie ustaliły, aby powódkę i pozwanego łączył stosunek pracy, w ramach

którego pozwany był członkiem rady nadzorczej. Z tej przyczyny nie można uznać

za zasadnego zarzutu naruszenia art. 291 § 1 k.p. Za prawidłowe należy także

uznać stanowisko Sądu drugiej instancji, że do roszczenia dochodzonego przez

powódkę nie miał zastosowania 3-letni termin przedawnienia przewidziany w art.

118 k.c. dla roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej.

18

Wprawdzie celem spółki handlowej jest uczestniczenie w obrocie gospodarczym,

a w konsekwencji dla dochodzonych przez nią roszczeń związanych z działalnością

przez nią prowadzoną ma zastosowanie 3-letni termin przedawnienia, jednakże nie

dotyczy to roszczenia dochodzonego w sprawie przeciwko pozwanemu.

Należy bowiem uwzględnić, że roszczenie to nie było związane z prowadzoną

przez powódkę działalnością gospodarczą polegającą na uczestnictwie w obrocie

gospodarczym, lecz wynikało ze stosunku prawnego łączącego strony - spółkę

i członka jej rady nadzorczej - podlegającego regulacjom przepisom k.s.h.

Stosunek ten nie ma charakteru umownego, lecz jest szczególnym stosunkiem

organizacyjnym (korporacyjnym). Również wypłata wynagrodzenia członkowi rady

nadzorczej z tytułu pełnionej funkcji stanowi element treści stosunku

organizacyjnego istniejącego między spółką a członkiem rady nadzorczej

(por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 2014 r., III CZP

104/13, OSNC 2014, nr 11, poz. 110). Te elementy stosunku prawnego mają

charakter wiodący, charakterystyczny dla relacji wewnętrznej między spółką

i członkiem rady nadzorczej. Termin przedawnienia przewidziany dla roszczeń

związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej dotyczy relacji

zewnętrznych podmiotu prowadzącego taką działalność, a więc związanych

z uczestniczeniem w obrocie gospodarczym.

Z tych względów skarga kasacyjna jako nieoparta na uzasadnionej

podstawie podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814

k.p.c. O kosztach

postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i 3 w zw. z art. 99,

art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c. oraz przepisów § 12 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 2 ust. 2

i § 6 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r.

w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb

Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego

ustanowionego z urzędu (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 490 ze zm.).

kc

19

jw