I UK 109/15

Sygn. akt I UK 109/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 marca 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Korzeniowski (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Halina Kiryło (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania M. C.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o zasiłek macierzyński,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 9 marca 2016 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w K.

z dnia 16 października 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Decyzją z dnia 20 stycznia 2014 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych

odmówił M. C. prawa do zasiłku macierzyńskiego odpowiadającego okresowi

dodatkowego urlopu macierzyńskiego od 21 listopada 2013 r. do 5 stycznia 2014 r.

oraz prawa do zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający urlopowi

rodzicielskiemu od 6 stycznia 2014 r. do 6 lipca 2014 r.

Na skutek odwołania ubezpieczonej, Sąd Rejonowy w K. wyrokiem z dnia 14

maja 2014 r. zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał wnioskodawczyni prawo do tych

świadczeń, a Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 16 października 2014 r. oddalił

apelację organu rentowego od orzeczenia pierwszoinstancyjnego.

Powyższe rozstrzygnięcia zapadły w następującym stanie faktycznym:

ubezpieczona M. C. w dniu 8 lipca 2013 r. urodziła dziecko. Zasiłek macierzyński

za okres 140 dni pobierała do 24 listopada 2013 r., przy czym od 9 lipca 2013 r. był

to zasiłek macierzyński po ustaniu zatrudnienia. Wniosek o zasiłek macierzyński za

okres dodatkowego urlopu macierzyńskiego i rodzicielskiego złożyła w dniu 9

stycznia 2014 r.

Podstawę prawną wniosku o wypłatę zasiłku macierzyńskiego za sporne

okresy stanowi art. 29 ust. 5 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach

pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa

(jednolity tekst: Dz.U. z 2014 r., poz. 159 ze zm.; dalej ustawa zasiłkowa). W myśl

powołanego przepisu, ubezpieczony ma prawo do zasiłku macierzyńskiego przez

okres urlopu macierzyńskiego, przez okres dodatkowego urlopu na warunkach

urlopu macierzyńskiego oraz przez okres urlopu rodzicielskiego. W zakresie

unormowania objętego wskazaną jednostką redakcyjną ustawy, brak jest

jakichkolwiek wzmianek o terminach, w których powinien zostać zgłoszony wniosek

o wymienione świadczenia. Jedynie przepis art. 31 ust. 3 pkt 2 zasiłkowej zawiera

uregulowania odnoszące się do ubezpieczonych niebędących pracownikami, w

których zawarte zostały terminy stosowane w przypadku ubezpieczonych będących

pracownikami (art. 1791

k.p. i 1824

k.p.), jednakże przepisy te dotyczą jedynie

kwestii obliczania wysokości zasiłku macierzyńskiego. Nie mogą mieć zatem

jakiegokolwiek znaczenia przy ustalaniu prawa do tego świadczenia. Również

przepisy art. 28-32 ustawy z dnia 28 maja 2013 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy

3

oraz niektórych innych ustaw, w zakresie unormowania zawierają postanowienia

odnoszące się jedynie do sfery wynikającej z relacji pracownik - pracodawca. Temu

bowiem służą zawarte tam określenia „pracownik” czy „urlop macierzyński”, typowe

dla instytucji prawa pracy. Określeń tych nie można na zasadzie analogii przenosić

na grunt relacji nienoszących cech stosunku pracy. Zatem sytuacja prawna

odwołującej się w zakresie możliwości uzyskania spornych świadczeń

przysługujących po ustaniu zatrudnienia nie może być analizowana w aspekcie

relacji pracowniczych, albowiem w chwili powstania prawa do tych świadczeń nie

pozostawała już w stosunku pracy. Nie było tym samym podstaw do doszukiwania

się naruszenia podnoszonych w apelacji przepisów Kodeksu pracy, skoro

odwołująca się nie miała jakichkolwiek środków prawnych przysługujących jej

względem pracodawcy co do ewentualnych urlopów macierzyńskich i

rodzicielskich. Istotny jest tylko zamiar korzystania przez nią bezpośrednio po

zakończeniu okresu odpowiadającemu podstawowemu okresowi urlopu

macierzyńskiego z dodatkowych świadczeń wprowadzonych do systemu

ubezpieczeń społecznych ustawą z dnia 28 maja 2013 r. Zamiarem ustawodawcy

przy wprowadzaniu omawianych zmian było zapewnienie możliwości sprawowania

przez matkę nieprzerwanej opieki nad małym dzieckiem w rozmiarze

wykraczającym poza ustawowe 20 tygodni (względnie odpowiednio dłuższym w

przypadku ciąży mnogiej). Również przepisy § 18 i 18a rozporządzenia Ministra

Pracy i Polityki Społecznej z dnia 2 kwietnia 2012 r. w sprawie określenia dowodów

stanowiących podstawę przyznania i wypłaty zasiłków z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 2014 r., poz.

1594 ze zm.) nie mogły wprowadzić swoistego terminu prawa materialnego,

którego uchybienie prowadziłoby do bezpowrotnej utraty prawa do uzyskania

przedmiotowych świadczeń. W przywołanych przepisach rozporządzenia

wymieniono bowiem jedynie dowody, które stanowią podstawę wypłaty świadczeń

przez płatnika. Jednym z nich jest wniosek o zasiłek złożony u płatnika przed

rozpoczęciem korzystania z tego świadczenia. Taki był zresztą zakres delegacji

wynikający z przepisu art. 59 ust. 15 ustawy zasiłkowej. W żadnym przypadku

ustawodawca nie udzielił właściwemu ministrowi prawa do regulowania kwestii

przedawnienia roszczeń objętych ustawą zasiłkową. Te kwestie pozostawione

4

zostały w sferze uprawnień Parlamentu. Problem ustalania prawa do

przedmiotowych świadczeń reguluje jedynie art. 29 ust. 5 ustawy zasiłkowej, a

kwestie przedawnienia tego prawa - w art. 67 ust. 1 tej ustawy.

Powyższy wyrok został zaskarżony skargą kasacyjną organu rentowego.

Skargę oparto na podstawie naruszenia przepisów prawa materialnego: art. 29 ust.

1, pkt 1 i ust. 5, art. 59 ust. 15 ustawy o świadczeniach pieniężnych z

ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, w związku z § 18 pkt

2 i § 18a pkt 3 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 12

kwietnia 2012 r. w sprawie określenia dowodów stanowiących podstawę przyznania

i wypłaty zasiłków z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa,

na podstawie art. 1821

§ 3 i art. 1821a

§ 4 Kodeksu pracy, wskutek błędnej

wykładni, polegającej na przyjęciu, iż powołane przepisy nie przewidują terminów,

w jakich mają być składane wnioski przez osoby niebędące pracownikami w

zakresie skorzystania z zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający

dodatkowemu urlopowi macierzyńskiemu oraz za okres odpowiadający urlopowi

rodzicielskiemu. Skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i

orzeczenie co do istoty sprawy, a także o zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów

zastępstwa procesowego według norm przewidzianych; ewentualnie wniósł o

uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania.

W ocenie skarżącego, brak jest podstaw do uznania, że ubezpieczony

niebędący pracownikiem nie ma zakreślonego terminu do złożenia wniosku o

przyznanie zasiłku macierzyńskiego za okres dodatkowego urlopu

macierzyńskiego. Termin taki wynika z § 18 pkt 2 rozporządzenia Ministra Pracy i

Polityki Społecznej z dnia 12 kwietnia 2012 r. w sprawie określenia dowodów

stanowiących podstawę przyznania i wypłaty zasiłków z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa. W świetle tego przepisu,

ubezpieczony jest zobligowany do złożenia w organie rentowym nie tyle wniosku o

udzielenie dodatkowego urlopu macierzyńskiego, ile wniosku o wypłatę świadczeń

za ten okres określony w przepisach prawa pracy. Odwołująca się nie jest

pracownikiem w rozumieniu przepisów prawa pracy (od dnia 9 lipca 2013 r.

pobierała zasiłek macierzyński po ustaniu zatrudnienia). Zatem wnioski o

5

przyznanie prawa do spornych świadczeń powinny być skierowane bezpośrednio

do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - płatnika zasiłku. Nadto powinny być

złożone przed terminem rozpoczęcia korzystania z zasiłku za okres ustalony

przepisami Kodeksu pracy jako okres dodatkowego urlopu macierzyńskiego albo

dodatkowego urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego. Kodeks pracy reguluje

zaś kwestię prawa do dodatkowego urlopu macierzyńskiego oraz urlopu

rodzicielskiego, ustalając, że prawo do wyżej wymienionych urlopów przysługuje

bezpośrednio po wykorzystaniu urlopu macierzyńskiego, a wniosek musi być

złożony w terminie nie krótszym niż 14 dni przed rozpoczęciem korzystania z tego

urlopu. Oznacza to, że wnioskodawczyni powinna była złożyć wniosek o przyznanie

prawa do zasiłku z tytułu wspomnianych dodatkowych okresów nie później niż na

14 dni przed dniem 24 listopada 2013 r., skoro do dnia 24 listopada 2013 r.

pobierała zasiłek macierzyński. Tymczasem ubezpieczona złożyła wniosek o

zasiłek macierzyński odpowiadający dodatkowemu urlopowi macierzyńskiemu i

rodzicielskiemu dopiero w dniu 9 stycznia 2014 r. Przedmiotowe wnioski złożone

zostały zatem z uchybieniem wymaganego terminu. Termin ten nie podlega

przywróceniu, jak również nie może być przesunięty. W powołanych przepisach

ustawodawca wyraźnie wskazał, iż okresy urlopów muszą następować po sobie

bezpośrednio, a zatem między okresami urlopów nie mogą występować przerwy.

Ubezpieczona złożyła zaś wniosek o prawo do zasiłku za sporne okresy po upływie

ponad miesiąc od dnia, w którym skończyła pobierać zasiłek macierzyński.

Podkreślenia wymaga, że dodatkowy urlop macierzyński, podobnie jak rodzicielski,

w odróżnieniu od urlopu macierzyńskiego (który jest obowiązkowy), ma charakter

fakultatywny. Wobec tego skorzystanie z tego uprawnienia w całości lub w części,

jak i uzyskanie stosownych świadczeń z tego tytułu, wymaga dochowania należytej

staranności i dbałości o własne interesy.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną odwołująca się wniosła o jej oddalenie i

zasądzenie od skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa

radcy prawnego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

6

Zaprezentowana w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku argumentacja Sądu

drugiej instancji sprowadza się do stwierdzenia, że przepisy ustawy zasiłkowej nie

statuują jakichkolwiek terminów do wystąpienia przez ubezpieczonego

niebędącego pracownikiem z wnioskiem o wypłatę zasiłku macierzyńskiego za

okres odpowiadający dodatkowemu urlopowi macierzyńskiemu i urlopowi

rodzicielskiemu. W tej materii nie mają zastosowania przepisy Kodeksu pracy

dotyczące terminów składania wniosków o przyznanie tychże urlopów

pracownikom, a ustanawiające takie terminy przepisy rozporządzenia Ministra

Pracy i Polityki Społecznej z dnia 2 kwietnia 2012 r. w sprawie określenia dowodów

stanowiących podstawę przyznania i wypłaty zasiłków z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 2014 r., poz.

1594 ze zm.) wydane zostały z przekroczeniem delegacji ustawowe. W

konsekwencji prawo do wypłaty spornego zasiłku przedawnia się na ogólnych

zasadach ustawy zasiłkowej.

Warto zatem zauważyć, że przepisy stanowiące podstawę zaskarżonej

decyzji organu rentowego oraz zapadłych w sprawie wyroków Sądów obu instancji

były przedmiotem analizy Trybunału Konstytucyjnego, który w wyroku z dnia 24

marca 2015 r., P 42/13 (OTK – A 2015 nr 3, poz. 33) orzekł, że:

1. § 18 pkt 2 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 2

kwietnia 2012 r. w sprawie określenia dowodów stanowiących podstawę przyznania

i wypłaty zasiłków z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa

(Dz.U. z 2014 r., poz. 1594), w brzmieniu obowiązującym od 9 maja 2012 r. do 25

listopada 2013 r., w zakresie, w jakim określa termin do złożenia wniosku o wypłatę

zasiłku macierzyńskiego, jest zgodny z art. 59 ust. 15 ustawy z dnia 25 czerwca

1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby

i macierzyństwa (Dz.U. z 2014 r., poz. 159) oraz z art. 92 ust. 1 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej.

2. § 20 pkt 3 rozporządzenia powołanego w punkcie 1 w zakresie, w jakim

określa termin do złożenia wniosku o wypłatę zasiłku macierzyńskiego, jest zgodny

z art. 59 ust. 15 ustawy powołanej w punkcie 1 oraz z art. 92 ust. 1 Konstytucji.

Wydając tej treści orzeczenie Trybunał Konstytucyjny miał na względzie

zmianę przepisów poddanych jego kontroli z punktu widzenia zgodności z

7

Konstytucją RP, dokonaną po wystąpieniu przez Sądy powszechne z pytaniami

prawnymi. W dniu 17 czerwca 2013 r. weszła bowiem w życie ustawa z dnia 28

maja 2013 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.

poz. 675; dalej: ustawa zmieniająca). Kwestionowane przepisy rozporządzenia

Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 2 kwietnia 2012 r. w sprawie określenia

dowodów stanowiących podstawę przyznania i wypłaty zasiłków z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz.U. z 2014 r., poz. 1594) zostały

zaś znowelizowane przez rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z

dnia 7 listopada 2013 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie określenia

dowodów stanowiących podstawę przyznania i wypłaty zasiłków z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz.U. z 2013 r., poz. 1380; dalej:

rozporządzenie nowelizujące). Przed 26 listopada 2013 r. zaskarżony przepis

brzmiał: „§ 18. Dowodami stanowiącymi podstawę przyznania i wypłaty zasiłku

macierzyńskiego przysługującego ubezpieczonemu za okres ustalony przepisami

Kodeksu pracy jako okres dodatkowego urlopu macierzyńskiego albo dodatkowego

urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego są: (...) 2) w przypadku osoby

niebędącej pracownikiem - jej wniosek złożony płatnikowi zasiłku macierzyńskiego

przed terminem rozpoczęcia korzystania z tego zasiłku za okres ustalony

przepisami Kodeksu pracy jako okres dodatkowego urlopu macierzyńskiego albo

dodatkowego urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego”. Natomiast od 26

listopada 2013 r. przepis ten brzmi: „§ 18. Dowodami stanowiącymi podstawę

przyznania i wypłaty zasiłku macierzyńskiego przysługującego ubezpieczonemu za

okres ustalony przepisami Kodeksu pracy jako okres dodatkowego urlopu

macierzyńskiego albo dodatkowego urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego,

w razie gdy zasiłek macierzyński za okres bezpośrednio poprzedzający okres

objęty wnioskiem o udzielenie takiego urlopu był pobierany przez tego

ubezpieczonego, są: (...) 2) wniosek ubezpieczonego złożony płatnikowi zasiłku

macierzyńskiego przed terminem rozpoczęcia korzystania z tego zasiłku za okres

ustalony przepisami Kodeksu pracy jako okres dodatkowego urlopu

macierzyńskiego albo dodatkowego urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego -

w przypadku ubezpieczonego niebędącego pracownikiem”. Po nowelizacji

rozporządzenie określa w osobnych paragrafach: w dotychczasowym § 18 (pkt 2) -

8

dowody stanowiące podstawę przyznania i wypłaty zasiłku macierzyńskiego za

okres urlopu macierzyńskiego i dodatkowego urlopu na warunkach urlopu

macierzyńskiego, a w nowym § 18a (pkt 3) - dowody stanowiące podstawę do

przyznania i wypłaty zasiłku macierzyńskiego za okres urlopu rodzicielskiego. W §

18a pkt 3 wprowadzono przy tym, identyczny z występującym w § 18 pkt 2,

materialnoprawny termin złożenia wniosku o przyznanie i wypłatę zasiłku

macierzyńskiego.

Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nowelizacja zaskarżonego przepisu

miała charakter wyłącznie redakcyjny. Modyfikacji nie uległa bowiem

zakwestionowana w rozpoznawanym pytaniu treść normy prawnej

(rekonstruowanej, w istotnym w tym miejscu fragmencie, z § 18 rozporządzenia), w

świetle której ubezpieczony niebędący pracownikiem, zainteresowany uzyskaniem

zasiłku macierzyńskiego przysługującego mu przez okres ustalony przepisami

Kodeksu pracy jako okres dodatkowego urlopu macierzyńskiego, musi złożyć

płatnikowi zasiłku wniosek o jego przyznanie i wypłatę przed terminem rozpoczęcia

korzystania z tego świadczenia. Ponadto chociaż dostosowanie rozporządzenia do

zmian w ustawie zasiłkowej dokonanych ustawą nowelizującą nastąpiło dopiero

wraz z wejściem w życie rozporządzenia nowelizującego (tj. 26 listopada 2013 r.),

to do tego czasu za bezpośrednią podstawę prawną przyznania i wypłaty zasiłku

macierzyńskiego za okres ustalony przepisami Kodeksu pracy jako okres urlopu

rodzicielskiego przyjmowano de facto § 18 pkt 2 zaskarżonego rozporządzenia.

Okoliczność, że od 26 listopada 2013 r. podstawą tą jest § 18a pkt 3, wpływa

jedynie na, nieco węższy niż przed tą datą, zakres przedmiotowy § 18. Zakres ów

pozostał przy tym niezmieniony w kluczowej dla niniejszej sprawy części,

obejmującej przyznawanie i wypłatę zasiłku macierzyńskiego za okres ustalony

przepisami Kodeksu pracy jako okres dodatkowego urlopu macierzyńskiego. Od

początku bowiem istnienia urlopu rodzicielskiego (czyli od 17 czerwca 2013 r.)

przysługiwanie zasiłku macierzyńskiego przez okres ustalony przepisami Kodeksu

pracy jako okres tego urlopu zdeterminowane jest uprzednim przysługiwaniem

zasiłku przez okres ustalony przepisami Kodeksu pracy jako okres dodatkowego

urlopu macierzyńskiego.

9

Przechodząc do merytorycznej oceny zgodności zaskarżonych przepisów

rozporządzenia wykonawczego z art. 59 ust. 15 ustawy zasiłkowej Trybunał

Konstytucyjny omówił elementy konstrukcyjne zasiłku macierzyńskiego

zauważając, że nabycie prawa do zasiłku macierzyńskiego ograniczone jest

zajściem odpowiedniego zdarzenia (ryzyka) ubezpieczeniowego w czasie trwania

ubezpieczenia chorobowego, ewentualnie w okresie ochronnym. Ubezpieczenie to

zależy zaś od posiadania stosownego tytułu. Tytuł podlegania ubezpieczeniu

chorobowemu stanowi zatrudnienie lub inna działalność, których podjęcie stwarza

obowiązek ubezpieczenia chorobowego lub uprawnienie do objęcia nim na

zasadach dobrowolności w rozumieniu przepisów ustawy systemowej (art. 3 pkt 1

ustawy zasiłkowej). Ponieważ ustawa zasiłkowa wielokrotnie - w tym również w

odgrywającym kluczową rolę w niniejszej sprawie art. 29 ust. 5 i 5a - odsyła do

przepisów Kodeksu pracy, trzeba odnotować, że do osób niebędących w świetle

tego kodeksu pracownikami, akt ten, w tym jego dział ósmy, poświęcony

uprawnieniom pracowników związanym z rodzicielstwem, stosuje się wyłącznie na

podstawie odrębnych przepisów; takimi są właśnie przepisy ustawy zasiłkowej.

Wprawdzie ustawa ta rozróżnia ubezpieczonych będących pracownikami

(na gruncie Kodeksu pracy) i niebędących nimi, ale w szeregu odesłań do

wspomnianego kodeksu - także w przypadku odesłań zawartych w art. 29 ust. 5 i

5a - nie różnicuje obu grup. Nie pozostaje to bez wpływu na ukształtowanie ich

sytuacji w zakresie prawa do zasiłku macierzyńskiego.

Świadczenia regulowane ustawą zasiłkową mają wszak charakter okresowy.

Co się tyczy zasiłku macierzyńskiego, przysługuje on, między innymi, przez okres

ustalony przepisami Kodeksu pracy jako okres: 1) urlopu macierzyńskiego,

dodatkowego urlopu macierzyńskiego, urlopu na warunkach urlopu

macierzyńskiego, dodatkowego urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego,

urlopu rodzicielskiego (art. 29 ust. 5 ustawy zasiłkowej); 2) urlopu ojcowskiego

(art. 29 ust. 5a ustawy zasiłkowej). Wykładnia językowa art. 29 ust. 5 i 5a ustawy

zasiłkowej skłoniła Trybunał do wniosku, że wyrażenie „przez okres”, użyte do

wyznaczenia okresu zasiłkowego, służy uwypukleniu tego, że zasiłek macierzyński

przysługuje i stąd zasadniczo winien być wypłacany (pobierany) - w trakcie - urlopu

bądź równoważnego mu okresu. Przyjęta interpretacja koresponduje ściśle z

10

pojmowaniem wyrażenia „przez okres” w języku ogólnym. Przypomnieć bowiem

wypada, że przyimek „przez” wraz z przyłączanym rzeczownikiem tworzy w

kontekstach temporalnych wyrażenia wskazujące na trwanie czegoś w jakimś

zamkniętym okresie, innymi słowy komunikujące czas trwania stanu lub zdarzenia,

o którym jest mowa. Mając na uwadze powyższe oraz to, że interpretowane

przepisy ustawy zasiłkowej nie różnicują sytuacji ubezpieczonych, należało uznać,

iż w odniesieniu do ogółu ubezpieczonych okresy urlopów określone w przepisach

Kodeksu pracy wskazują przede wszystkim na okresy zasiłkowe (jeśli chodzi o

ubezpieczonych niebędących pracownikami, równoważne okresom tych urlopów),

tj. okresy, przez które zasiłek macierzyński przysługuje, a dopiero w dalszej

kolejności na, skądinąd identyczne z okresami zasiłkowymi, wymiary czasowe

świadczenia, brane w rachubę podczas obliczania jego wymiaru. Natomiast

zastosowanie przez prawodawcę wyrażenia „za okres” w pozostałych przepisach

ustawy zasiłkowej wydało się Trybunałowi naturalne choćby z tego względu, że

obejmują one swym zasięgiem liczne sytuacje, w których do ustalenia prawa do

świadczenia dochodzi po upływie okresu zasiłkowego (por. np. art. 30 ust. 2) lub

jego wypłata następuje albo jest kontynuowana po tym czasie. Analogiczne powody

usprawiedliwiałyby systematyczne użycie wyrażenia „za okres” w przepisach

zaskarżonego rozporządzenia.

Odnosząc się do kwestii wzajemnego stosunku terminu przedawnienia

roszczeń zasiłkowych, wyznaczonego w art. 67 ust. 1 ustawy zasiłkowej, i

końcowego terminu przysługiwania zasiłku macierzyńskiego Trybunał

Konstytucyjny stwierdził, że czym innym jest, przewidziany w art. 67 ust. 1 ustawy

zasiłkowej, sześciomiesięczny termin zgłoszenia roszczeń zasiłkowych, a czym

innym, wskazany w zaskarżonych przepisach, termin złożenia wniosku o

przyznanie i wypłatę zasiłku macierzyńskiego, którego dochowanie warunkuje bieg

okresu zasiłkowego. Trybunał nie znalazł przy tym przekonujących argumentów za

tym, by przez pryzmat tego artykułu dokonywano wykładni (językowej) art. 29 ust. 5

i 5a ustawy zasiłkowej, definiującego okresy zasiłkowe.

Opisany rezultat wykładni językowej analizowanych przepisów Trybunał

Konstytucyjny poddał weryfikacji w toku wykładni funkcjonalnej. W tym zakresie

wykorzystując swoje dotychczasowe orzecznictwo, Trybunał potwierdził najpierw,

11

że celem ustawy zasiłkowej jest stworzenie systemu świadczeń kompensujących

ubezpieczonym utratę bądź ograniczenie zarobków, wtedy gdy z powodu

zaistnienia zdarzeń objętych ryzykiem ubezpieczenia chorobowego, tj. niezdolności

do pracy albo niemożności jej wykonywania wskutek choroby albo macierzyństwa,

nie mogą przejściowo uzyskiwać dochodu ze swej działalności zarobkowej.

Trybunał zaakceptował poza tym tradycyjne zapatrywanie, zgodnie z którym

zadanie zasiłku macierzyńskiego polega na zapewnieniu ubezpieczonym środków

utrzymania zamiast zarobków utraconych albo zmniejszonych ze względu na

czasowe powstrzymywanie się od pracy w związku z przyjściem na świat dziecka i

koniecznością jego pielęgnacji przez pierwsze miesiące życia, ewentualnie w

związku ze sprawowaniem opieki nad małym dzieckiem przyjętym na wychowanie.

Przynajmniej więc w założeniu podstawę utrzymania osoby sprawującej osobistą

opiekę nad nowo narodzonym dzieckiem stanowić ma zasiłek macierzyński.

Wskazany cel zasiłku macierzyńskiego okazał się zatem zbieżny z odtworzonym

przez Trybunał na podstawie analizy rozwiązań przyjętych w ustawie zasiłkowej.

Odpowiada mu bowiem taka konstrukcja normatywna, która sprzyja korzystaniu z

zasiłku w trakcie okresu zasiłkowego.

Analizując sytuację prawną pracowników i ubezpieczonych niebędących

pracownikami w kontekście prawa do zasiłku macierzyńskiego przez okres

dodatkowego urlopu macierzyńskiego oraz urlopu rodzicielskiego, Trybunał

Konstytucyjny zauważył, że ponieważ art. 29 ust. 5 ustawy zasiłkowej (w brzmieniu

nadanym ustawą zmieniającą) przewiduje, iż zasiłek macierzyński przysługuje

przez okres ustalony przepisami Kodeksu pracy jako okres urlopu macierzyńskiego,

okres dodatkowego urlopu macierzyńskiego, okres urlopu na warunkach urlopu

macierzyńskiego, okres dodatkowego urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego

oraz okres urlopu rodzicielskiego, wypadało wpierw przeanalizować przepisy

kodeksowe, które dotyczą udzielania dodatkowego urlopu macierzyńskiego oraz

urlopu rodzicielskiego.

W świetle tych przepisów, bezpośrednio po wykorzystaniu podstawowego

urlopu macierzyńskiego pracownik ma prawo do dodatkowego urlopu

macierzyńskiego w wymiarze określonym w art. 1821

§ 1 Kodeksu pracy.

Dodatkowego urlopu macierzyńskiego udziela się na pisemny wniosek pracownika,

12

składany w terminie nie krótszym niż 14 dni przed rozpoczęciem korzystania z tego

urlopu; pracodawca jest przy tym obowiązany uwzględnić wniosek pracownika

(art. 1821

§ 3 Kodeksu pracy). Z kolei bezpośrednio po wykorzystaniu dodatkowego

urlopu macierzyńskiego w pełnym wymiarze pracownik ma prawo do urlopu

rodzicielskiego w wymiarze określonym w art. 1821a

§ 1 Kodeksu pracy. Udziela się

go także na pisemny wniosek pracownika, składany w terminie nie krótszym niż 14

dni przed rozpoczęciem korzystania z tego urlopu; i tym razem pracodawca winien

uwzględnić wniosek pracownika (art. 1821a

§ 4 Kodeksu pracy). „Za czas”

dodatkowego urlopu macierzyńskiego oraz urlopu rodzicielskiego przysługuje

zasiłek macierzyński na zasadach i warunkach określonych odrębnymi przepisami

(art. 184 Kodeksu pracy) - są nimi aktualnie przepisy ustawy zasiłkowej oraz

odpowiednich aktów wykonawczych. Z uwagi na krótką vacatio legis ustawy

zmieniającej zachowanie przewidzianych w Kodeksie pracy terminów złożenia

wniosku o wydłużenie dodatkowego urlopu macierzyńskiego oraz udzielenie urlopu

rodzicielskiego mogło być utrudnione lub wręcz niemożliwe. Dlatego w jednym z

przepisów przejściowych (art. 29 ustawy zmieniającej) prawodawca wyjątkowo

pozwolił pracownikom występować: 1) o wydłużenie dodatkowego urlopu

macierzyńskiego - do dnia zakończenia udzielonego wcześniej dodatkowego urlopu

macierzyńskiego, zaś 2) o udzielenie urlopu rodzicielskiego - do dnia zakończenia

udzielonego wcześniej dodatkowego urlopu macierzyńskiego. W każdym jednak

przypadku spóźnienie się z wnioskiem choćby o jeden dzień - złożenie go zatem

np. w dniu mającym rozpoczynać okres wydłużonego dodatkowego urlopu

macierzyńskiego lub urlopu rodzicielskiego - powodowało wygaśnięcie uprawnienia

do nich, a zważywszy na treść art. 184 Kodeksu pracy i przepisy ustawy zasiłkowej,

skutkowało również utratą prawa do zasiłku macierzyńskiego.

Na gruncie powołanych przepisów okres wypłaty zasiłku macierzyńskiego z

tytułu urlopu rodzicielskiego musi przypadać bezpośrednio po zakończeniu jego

pobierania z tytułu dodatkowego urlopu macierzyńskiego, a okres wypłaty zasiłku z

tego ostatniego tytułu - bezpośrednio po zakończeniu pobierania zasiłku z tytułu

podstawowego urlopu macierzyńskiego. Pracownik winien to uwzględnić,

wskazując we wniosku urlopowym początkową datę kolejnego urlopu, a zwłaszcza

obliczając upływ terminu jego złożenia. Określenie w rozporządzeniu terminu

13

złożenia wniosku o przyznanie i wypłatę zasiłku jest zaś konsekwencją

odpowiedniego zastosowania wobec ubezpieczonych niebędących pracownikami

przepisów działu ósmego Kodeksu pracy i uwzględnienia różnic między opisanymi

wnioskami (o urlop oraz o przyznanie i wypłatę zasiłku. Na gruncie przepisów

Kodeksu pracy, znajdujących odpowiednie zastosowanie do sytuacji

ubezpieczonych niebędących pracownikami, okres wypłaty zasiłku

macierzyńskiego równoważny okresowi urlopu rodzicielskiego musi zatem

przypadać bezpośrednio po zakończeniu pobierania zasiłku „za okres” równoważny

dodatkowemu urlopowi macierzyńskiemu, natomiast okres wypłaty zasiłku z tego

ostatniego tytułu - bezpośrednio po zakończeniu pobierania zasiłku „za okres”

równoważny podstawowemu urlopowi macierzyńskiemu. Ubezpieczony niebędący

pracownikiem musi to uwzględnić, wskazując we wniosku początkową datę

kolejnego okresu zasiłkowego, zwłaszcza zaś obliczając upływ terminu złożenia

wniosku.

Odnosząc się do zarzutu przekroczenia przez § 18 pkt 2 i § 20 pkt 3

rozporządzenia upoważnienia ustawowego oraz, w konsekwencji, naruszenia

art. 92 ust. 1 Konstytucji, Trybunał Konstytucyjny - mając na względzie szeroko

omówione w uzasadnieniu wyroku konstytucyjne wymagania dotyczące zgodności

rozporządzenia z ustawą, jak również treść i cel ustawy zasiłkowej, w tym

zwłaszcza kluczowego dla konstrukcji zasiłku macierzyńskiego art. 29 ust. 5 i 5a

oraz pozostających z nim w związku przepisów Kodeksu pracy, a ponadto

zważywszy na treść relewantnego przepisu upoważniającego - doszedł ostatecznie

do następujących wniosków.

Po pierwsze, zgodnie z przepisami ustawy zasiłkowej zasiłek macierzyński

przysługuje w trakcie okresu zasiłkowego, którym jest: 1) w wypadku pracowników -

właściwy urlop, 2) a w wypadku innych ubezpieczonych - okres równoważny temu

urlopowi. Okres ten ma przy tym korespondować zasadniczo, tzn. przynajmniej w

założeniu (korygowanym wyraźnymi decyzjami ustawodawcy dotyczącymi w

szczególności długości okresu zasiłkowego i trybu wypłacania zasiłków), z okresem

faktycznego korzystania przez wnioskodawcę z zasiłku.

Po drugie, w odniesieniu do pracowników korzystanie z zasiłku

macierzyńskiego w okresie zasiłkowym gwarantują generalnie przepisy kodeksu

14

pracy, uzależniając wprost realizację prawa do urlopu od wystąpienia ze

stosownym wnioskiem podającym datę rozpoczęcia urlopu, która jest zarazem

początkową datą okresu zasiłkowego. W odniesieniu natomiast do ubezpieczonych

niebędących pracownikami tego rodzaju gwarancję stwarza zasadniczo taka

interpretacja przepisów ustawowych i wykonawczych, zgodnie z którą osoby te

winny składać wniosek o przyznanie i wypłatę zasiłku macierzyńskiego przed

początkiem wskazywanego w nim okresu zasiłkowego. W odniesieniu więc do

wszystkich świadczeniobiorców termin końcowy złożenia wniosku o przyznanie i

wypłatę zasiłku musi przypadać najpóźniej w przededniu rozpoczęcia okresu, przez

który zasiłek ów ma przysługiwać.

Po trzecie, przedstawiona w uzasadnieniu niniejszego wyroku regulacja

urzeczywistnia cel zasiłku macierzyńskiego, odtworzony przez Trybunał w drodze

analizy rozwiązań przyjętych w ustawie zasiłkowej. Celem tym jest

zrekompensowanie ubezpieczonym utraconego bądź zmniejszonego zarobku i

zabezpieczenie źródła dochodu przez okres, a zatem w trakcie, przerwy w pracy

lub innej działalności zarobkowej, spowodowanej koniecznością zapewnienia opieki

dziecku w pierwszym okresie jego życia.

Po czwarte, skoro najpóźniejszy z możliwych ewentualnie do ustalenia

terminów złożenia wniosku o przyznanie i wypłatę zasiłku macierzyńskiego wynika

z ustawy, to zaskarżone przepisy rozporządzenia, wskazując jako graniczny w tym

względzie ów najpóźniejszy termin, nie wprowadziły żadnej normatywnej nowości, a

jedynie jednoznacznie wysłowiły to, co wyraził (prawda, że nie wprost)

ustawodawca.

Konkludując Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że nie do utrzymania jest

pogląd, że organ wydający rozporządzenie uzależnił skorzystanie z dobrodziejstwa

ustawy zasiłkowej od zachowania nieznanego w ustawie terminu, wykraczając poza

granice ustawowego upoważnienia i samodzielnie dokonując regulacji godzącej w

prawa osób objętych ubezpieczeniem chorobowym. W badanym zakresie

kwestionowane przepisy z pewnością nie uzupełniają ustawy, nie normują materii

przez nią pominiętych, w szczególności zaś nie rozbudowują przesłanek

(warunków) przysługiwania i korzystania z zasiłku macierzyńskiego przez

ubezpieczonych niebędących pracownikami. Przepisy te uwyraźniają jedynie to, co

15

z ustawy wynika. Wobec powyższego należało stwierdzić, że w kontrolowanym

zakresie zaskarżone przepisy wykonawcze pozostają w związku merytorycznym i

funkcjonalnym z rozwiązaniami ustawowymi, tworząc wespół z nimi spójną,

zdeterminowaną przez ustawodawcę, całość. Realizują przy tym cel wykonania

ustawy zasiłkowej, jakim jest m.in. określenie dowodów stanowiących podstawę

ustalania prawa do zasiłków, a także postępowania w tych sprawach.

W świetle przytoczonego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego i jego

uzasadnienia, argumentacja Sądu drugiej instancji zaprezentowana w motywach

zaskarżonego wyroku jest błędna. W konsekwencji tego, uznając kasacyjny zarzut

naruszenia prawa materialnego za uzasadniony, Sąd Najwyższy z mocy art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c. orzekł jak w sentencji.

kc