II CSK 232/15

Sygn. akt II CSK 232/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 marca 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Anna Kozłowska (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa G. Spółki Akcyjnej

z siedzibą w G.

przeciwko K. Zakładom Drobiarskim

z siedzibą w K.

o nakazanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 17 marca 2016 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 3 grudnia 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Powodowa spółka wniosła na podstawie art. 334 § 2 k.s.h. o nakazanie

pozwanej zamiany określonych akcji imiennych będących własnością powódki na

akcje na okaziciela oraz wydanie dokumentów 5 800 sztuk akcji na okaziciela.

Pozwana wniosła o oddalenie powództwa stwierdzając, że jej statut

przewiduje wyłącznie akcje imienne i tylko takie akcje spółka wyemitowała.

Wyrokiem z dnia 14 lipca 2014 r. Sąd Okręgowy w Ł. uwzględnił

powództwo.

Sąd pierwszej instancji ustalił między innymi, że powódka jest

akcjonariuszem pozwanej Spółki i posiada 5 800 akcji imiennych serii F i G, które,

jak wszystkie akcje powódki, są akcjami objętymi w zamian za wkłady pieniężne

i nie są akcjami uprzywilejowanymi.

Pozwana spółka została zawiązana aktem notarialnym z dnia 7 grudnia

1992 r., jej kapitał wówczas dzielił się na 7500 akcji imiennych. Zgodnie z § 6

statutu kapitał zakładowy dzieli się na akcje imienne serii od A do J i jak wskazuje

§ 7 został wniesiony przez osoby fizyczne w postaci wkładów pieniężnych. W § 8

postanowiono, że akcje są zbywalne za pisemną zgodą zarządu, natomiast § 39

stanowi między innymi, że wszystkie akcje objęte przez akcjonariuszy - założycieli

są imienne, a część z nich to akcje uprzywilejowane w określonym zakresie.

Obecnie akcje pozwanej spółki są akcjami dziesięciu emisji (od serii A do serii J),

a każda emisja była emisją akcji imiennych.

Pismem z dnia 25 sierpnia 2011 r. powódka, powołując się na art. 334 § 2

k.s.h., wystąpiła do zarządu pozwanej o dokonanie zamiany posiadanych akcji

imiennych na akcje na okaziciela. W odpowiedzi strona pozwana stwierdziła,

że wyemitowała wyłącznie jeden typ akcji: imienne i dotychczasowa struktura

kapitału czyni ją spółką zamkniętą, a celem emisji wyłącznie takich akcji było i jest

ograniczenie możliwości dostępu do spółki nieokreślonej ilości anonimowych

akcjonariuszy.

3

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał powództwo za

uzasadnione. Wskazał, że zgodnie z art. 334 § 2 k.s.h. zamiana akcji imiennych na

akcje na okaziciela albo odwrotnie może być dokonana na żądanie akcjonariusza,

jeżeli ustawa lub statut nie stanowi inaczej. Przepis ten przyznaje akcjonariuszowi

roszczenie o zamianę akcji imiennych na akcje na okaziciela, które podlega

ograniczeniom wynikającym jedynie z ustawy lub statutu. Stronie powodowej

przysługuje zatem zgłoszone roszczenie o zamianę akcji imiennych na akcje na

okaziciela, bowiem w ocenie Sądu przepisy k.s.h. nie przewidują ograniczenia tego

roszczenia, jak również ograniczenia takiego ani wyłączenia nie przewiduje statut

pozwanej Spółki, w którym brak wyraźnego wyłączenia możliwości zamiany akcji

imiennych na akcje na okaziciela. Nie zawiera on również przepisu, który w sposób

pośredni wyłączałby dopuszczalność zamiany akcji. W szczególności nie wynika

to ze wskazanego przez pozwaną §6 ani § 39 statutu.

Od powyższego wyroku apelację wniosła strona pozwana zarzucając

naruszenie art. 334 § 1 i 2 k.s.h., art. 304 § 1 pkt 5 k.s.h. oraz § 8 statutu w związku

z art. 337 § 2 k.s.h., jak również sprzeczność ustaleń Sądu z treścią zebranego

w sprawie materiału dowodowego.

W toku postępowania apelacyjnego, w dniu 20 listopada 2014 r., strona

pozwana złożyła pismo przygotowawcze podnosząc dalsze zarzuty apelacyjne

oparte na nowych faktach i dowodach, o których dopuszczenie wnosiła.

Wskazała, że już po wniesieniu apelacji nastąpiła zmiana statutu pozwanej

przez wprowadzenie w § 6 ust. 2 zakazu zamiany akcji imiennych na akcje na

okaziciela wobec czego obecnie zamiana akcji jest niedopuszczalna, co czyni

żądanie strony powodowej bezpodstawnym w świetle art. 334 § 2 k.s.h.

Sąd Apelacyjny ustalił dodatkowo, że uchwałą nr 5 Nadzwyczajnego

Zgromadzenia pozwanej Spółki z dnia 8 września 2014 r. zmieniony został § 6

statutu spółki w ten sposób, że jego treść oznaczona została jako ust.1 i dodano ust.

2 w brzmieniu: „zamiana akcji imiennych na akcje na okaziciela jest

niedopuszczalna”. Zmiana statutu została zarejestrowana w Krajowym Rejestrze

Sądowym postanowieniem Sądu Rejestrowego z dnia 30 października 2014 r.

4

W tym stanie rzeczy Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 3 grudnia 2014r.

zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo.

Sąd drugiej instancji nie podzielił stanowiska powódki, że pismo procesowe

pozwanej z dnia 20 listopada 2014 r. zawierające nowe fakty i dowody powinno być

zwrócone na podstawie art. 207 § 7 k.p.c., stwierdził bowiem, że przepis ten nie

dotyczy pism, które obejmują wyłącznie wniosek dowodowy. Podkreślił, że pismo

zawierało wnioski dowodowe istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, które przesądziły

o skuteczności apelacji, a których strona powodowa nie mogła zgłosić wcześniej.

Uzasadniało to przeprowadzenia na podstawie art. 381 k.p.c. dowodów

zgłoszonych w tym piśmie. Stwierdził, że jako sąd merytoryczny, zgodnie z art. 382

i art. 316 § 1 k.p.c., obowiązany jest przy orzekaniu brać pod uwagę stan rzeczy

istniejący w chwili zamknięcia rozprawy, a więc uwzględnić zarówno zmianę stanu

faktycznego jak i zmianę stanu prawnego, przy czym zmianę stanu prawnego

obowiązany jest brać pod uwagę z urzędu.

Uznał, że w wyniku podjęcia uchwały z dnia 8 września 2014 r. zmieniającej

statut pozwanej i wyłączającej możliwość zamiany akcji imiennych na akcje na

okaziciela, strona powodowa na etapie postępowania apelacyjnego utraciła

podstawę do wystąpienia z roszczeniem o zamianę akcji. Wykonanie wyroku Sądu

pierwszej instancji, wobec zmiany stanu faktycznego sprawy i nowego brzmienia

statutu pozwanej Spółki, stało się obecnie, zdaniem Sądu Apelacyjnego,

niemożliwe, co uzasadniało oddalenie powództwa.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach strona powodowa

w ramach pierwszej podstawy zarzuciła naruszenie art. 334 § 2 k.s.h. przez błędną

wykładnię i przyjęcie, że późniejsza zmiana statutu spółki akcyjnej wyłączająca

możliwość zamiany akcji imiennych na akcje na okaziciela, dokonana po złożeniu

przez akcjonariusza wniosku o zamianę akcji, powoduje, iż ewentualne wykonanie

nieprawomocnego wyroku sądu uznającego roszczenie akcjonariusza za

usprawiedliwione, staje się niemożliwe z uwagi na nowe brzmienie statutu

wykluczające zamianę akcji.

W ramach drugiej podstawy zarzuciła naruszenie art. 328 § 2 w zw. z art.

391 § 1 k.p.c. przez nie odniesienie się do wszystkich zarzutów strony powodowej

5

i nie wskazanie podstawy faktycznej i prawnej swojego stanowiska oraz art. 316

k.p.c. przez przyjęcie, że zmiana treści statutu spółki akcyjnej stanowi zmianę

stanu prawnego objętego dyspozycją tego przepisu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istotą sporu w sprawie jest to, od jakiej chwili wywołuje skutki prawne dla

akcjonariuszy zmiana statutu spółki akcyjnej wyłączająca dopuszczalność zamiany

akcji imiennych na akcje na okaziciela, a w szczególności, czy akcjonariusz,

który na podstawie art. 334 § 2 k.s.h. i statutu spółki nie przewidującego zakazu

zamiany akcji imiennych na akcje na okaziciela wystąpił o dokonanie zamiany akcji,

nabył roszczenie o zamianę i czy zasadność oraz skuteczność tego roszczenia

należy oceniać według stanu z chwili wystąpienia z roszczeniem, bez względu

na późniejszą zmianę statutu wykluczającą możliwość zamiany, czy też

z uwzględnieniem zmiany statutu.

W świetle art. 334 § 2 k.s.h. trafnie Sąd Okręgowy stwierdził, że żądanie

zamiany akcji jest roszczeniem, które przysługuje akcjonariuszowi z mocy prawa,

jeżeli ustawa i statut takiego roszczenia nie wyłączają. Wobec tego, że przyczyną

oddalenia przez Sąd Apelacyjny powództwa o zamianę akcji była wyłącznie zmiana

statutu pozwanej spółki na etapie postępowania apelacyjnego wyłączająca

dopuszczalność zamiany akcji imiennych na akcje na okaziciela w związku z czym

Sąd drugiej instancji nie badał, czy wcześniej obowiązujące postanowienia statutu

w tym przedmiocie wyłączały możliwość zamiany akcji wprost lub w sposób

dorozumiany, kwestia ta, podobnie jak ewentualne wyłączenia z mocy ustawy

możliwości zamiany akcji, musi pozostać poza oceną także Sądu Najwyższego.

Rozważenia natomiast wymaga, czy w sytuacji już zgłoszonego roszczenia

o zamianę akcji imiennych na akcje na okaziciela na podstawie postanowienia

statutu obowiązującego w tym przedmiocie w chwili zgłoszenia roszczenia,

późniejsza zmiana statutu na wykluczającą możliwość zamiany akcji, jest

skuteczna w tym znaczeniu, że uniemożliwia uwzględnienie już zgłoszonego

roszczenia. Na pytanie to należy odpowiedzieć przecząco. W chwili zgłoszenia

przez akcjonariusza żądania zamiany akcji, powstało bowiem jego indywidualne

roszczenie wobec spółki o dokonanie takiej zamiany. Zgodnie z powszechnie

6

obowiązującymi regułami w tym przedmiocie, do oceny roszczenia stosuje się stan

faktyczny i prawny istniejący w chwili powstania roszczenia, podobnie jak, zgodnie

z zasadą tempus regit actum, do oceny stosunków prawnych stosuje się przepisy

obowiązujące w chwili ich powstania.

Jeżeli zatem prawo (roszczenie) powstało na gruncie określonego stanu

faktycznego i prawnego, to zasadność roszczenia ocenia się według przepisów

obowiązujących w czasie gdy roszczenie to (prawo) powstało, nie zaś przepisów

późniejszych. Jest to akceptowana jednolicie w orzecznictwie Trybunału

Konstytucyjnego zasada praw słusznie nabytych (porównaj między innymi wyrok

z dnia 13 kwietnia 1999 r. K 36/98, OTK 1999/3/40) przyjmująca zakaz wstecznego

działania nowych regulacji prawnych, w szczególności wtedy, gdy oddziałują one

w sposób niekorzystny na ostatecznie skonkretyzowane prawa podmiotowe

już nabyte zgodnie z przepisami dotychczas obowiązującymi. Zasada ta odnosi się

także do roszczeń (praw) nabytych na podstawie przepisu ustawy dopuszczającego

możliwość ich powstania, pod warunkiem, że inny przepis (ustawy lub statutu) nie

stanowi inaczej, a przepisu takiego brak.

Statut spółki akcyjnej jest przede wszystkim umową między

akcjonariuszami, jest czynnością prawną wywołującą określone skutki prawne.

Może zawierać postanowienia normatywne, które wywołują skutki prawne

między akcjonariuszami oraz w stosunkach zewnętrznych. Tego rodzaju

postanowienia normatywne to postanowienia odbiegające od względnie

obowiązujących lub semiimperatywnych przepisów k.s.h. Postanowienie statutu

wyłączające możliwość zamiany akcji należy do postanowień normatywnych,

bowiem kształtuje stosunek prawny, na co zezwala względnie obowiązujący przepis

art. 334 § 2 k.s.h. Postanowienia statutu, poza tym, że są oświadczeniami woli

wspólników i czynnościami prawnymi, są też szczególnego rodzaju przepisami

prawa, kształtującymi, wraz z przepisami ustawy, prawa i obowiązku akcjonariuszy.

Jako czynność prawna - umowa, kształtują wraz z przepisami ustawy obowiązki

stron umowy - akcjonariuszy od chwili zarejestrowania i przystąpienia akcjonariuszy

do spółki. Jeżeli zatem statut spółki akcyjnej nie przewidywał zakazu zamiany akcji

imiennych na akcje na okaziciela, to zgodnie z art. 334 § 2 k.s.h. akcjonariuszowi

przysługiwało prawo do żądania zamiany akcji.

7

Zmiana statutu spółki w tym przedmiocie i wyłączenie dopuszczalności

zamiany akcji wywołuje w stosunkach wewnętrznych, a więc wobec akcjonariuszy,

skutek od chwili podjęcia uchwały o zmianie statutu, zmiana statutu ma bowiem

charakter konstytutywny i zmienia statut na przyszłość (ex nunc), a nie wstecz

(ex tunc), chyba że postanowiono tak w uchwale, nadając jej moc wsteczną.

Nie ma bowiem ustawowego zakazu nadania uchwale o zmianie statutu mocy

wstecznej. Jak jednak trafnie przyjmuje się w literaturze, brak zakazu ustawodawcy

nie oznacza, że zgromadzenie akcjonariuszy ma w tym zakresie całkowitą

swobodę. Nadanie uchwale o zmianie statutu skutków retroaktywnych jest

dopuszczalne jedynie wtedy, gdy nie narusza przepisów ustawy, bezpieczeństwa

obrotu oraz praw nabytych przez jakąkolwiek osobę. Ograniczenie swobody

w retroaktywnej zmianie statutu wynika również z art. 3531

k.c., jako niezgodne

z właściwością stosunku prawnego, zasadami współżycia społecznego i ustawą.

Nie ulega zatem wątpliwości, że uchwała o zmianie statutu obowiązuje

akcjonariuszy dopiero od chwili jej podjęcia, chyba że nadano jej moc wsteczną,

co jest jednak niedopuszczalne jeżeli prowadzi do utraty praw wcześniej nabytych

przez akcjonariuszy lub inne osoby.

Bezsporne jest, że uchwale nr 5 Nadzwyczajnego Zgromadzenia

Akcjonariuszy pozwanej Spółki z dnia 8 września 2014 r., zmieniającej § 6 statutu

Spółki i wyłączającej dopuszczalność zamiany akcji imiennych na akcje na

okaziciela nie nadano mocy wstecznej, a zatem obowiązuje ona akcjonariuszy,

w tym powódkę, dopiero od chwili jej podjęcia. Uchwala ta nie mogła więc pozbawić

strony powodowej prawa żądania zamiany akcji imiennych na akcje na okaziciela,

jeżeli nabyła ona to prawo na podstawie art. 334 § 2 k.s.h. jeszcze przed zmianą

statutu. Stwierdzenie, czy tak było zależy od wyników wykładni dotychczasowych

postanowień statutu w tym przedmiocie i oceny, czy przed zmianą zawierały zakaz

zamiany akcji wyrażony wprost lub w sposób pośredni. Jeżeli nie - jak przyjął

Sąd pierwszej instancji - powódka nabyła prawo do żądania zamiany akcji,

którego zmiana statutu w tym przedmiocie nie mogła jej pozbawić i które może

realizować na drodze sądowej także po zmianie statutu w tym zakresie.

Stanowisko Sądu Okręgowego w przedmiocie wykładni postanowień statutu

pozwanej Spółki przyjmujące brak zakazu zamiany akcji zakwestionowała strona

8

pozwana w apelacji, jednak Sąd drugiej instancji nie odniósł się do tego zarzutu

i nie zajął stanowiska w tej kwestii, oddalając powództwo z powodu

braku możliwości wykonania wyroku Sądu pierwszej instancji wobec zmiany stanu

faktycznego sprawy i nowego brzmienia statutu wyłączającego dopuszczalność

zamiany akcji. Nie uzasadnił jednak bliżej swojego stanowiska w tym przedmiocie,

co nie pozwala na jego merytoryczną ocenę, podobnie jak niemożliwa jest - jak

wskazano wyżej- ocena przez Sąd Najwyższy stanowiska Sądu pierwszej instancji,

że statut pozwanej Spółki w dawnym brzmieniu nie przewidywał wyłączenia

możliwości zamiany akcji.

Trafnie także zarzuciła skarżąca, że Sąd Apelacyjny nie odniósł się

również do jej zarzutów podniesionych w toku postępowania apelacyjnego

w związku ze zmianą statutu na etapie tego postępowania oraz skutków

takiej zmiany.

Wszystko to powoduje konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku

na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego

(art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.

kc

jw