III PK 85/15

Sygn. akt III PK 85/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 marca 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Romualda Spyt (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca)

SSN Maciej Pacuda

w sprawie z powództwa S. M.

przeciwko Gimnazjum […]

o przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 17 marca 2016 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w K.

z dnia 19 marca 2015 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z 19 marca 2015 r. zmienił wyrok Sądu

Rejonowego w S. z 3 grudnia 2014 r. i oddalił powództwo S. M. o nakazanie

pozwanemu Gimnazjum dopuszczenia jej do pracy na stanowisku nauczyciela

mianowanego fizyki na warunkach sprzed 1 września 2013 r. Powódka jest

2

nauczycielem mianowanym w pozwanym Gimnazjum. Do 1 września 2013 r. miała

pełne pensum (18 godzin). Pismem z 15 maja 2013 r. dyrektor pozwanego za

zgodą powódki zmniejszył jej pensum do połowy (9/18 godzin), powołując się na

zmiany w nowym roku szkolnym 2013/14. Z początkiem tego roku szkolnego

powstała możliwość przydzielenia powódce pełnego pensum i dyrektor przywróciła

jej pełny wymiar godzin (pensum). Potwierdzeniem tej decyzji było zawarcie między

stronami porozumienia 2 września 2013 r., w którym znalazło się stwierdzenie, że

obowiązuje ono jedynie w roku szkolnym 2013/14. W kwietniu 2014 r. opiniowany

był projekt arkusza organizacyjnego na kolejny rok szkolny. W lipcu 2014 r.

powódka została poinformowana, że przewidziana jest dla niej połowa pensum. Od

października do 19 grudnia 2014 r. powódce przydzielono dodatkowo 2 godziny i w

dacie orzekania przez Sąd Rejonowy powódka pracowała w wymiarze 11/18

godzin. Sąd Rejonowy uznał powództwo za uzasadnione. Zasadą jest świadczenie

pracy przez nauczyciela mianowanego w pełnym wymiarze godzin (art. 10 ust. 5

ustawy z 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela - KN). Wyjątek jest dopuszczalny

po spełnieniu przesłanek z art. 22 ust. 2 KN. Przepis ten ma charakter gwarancyjny.

Nie byłby potrzebny, gdyby ustawodawca dopuszczał zatrudnienie w niepełnym

wymiarze godzin z uwagi na zmienione potrzeby szkoły. Nauczyciel może zgodzić

się na ograniczenie pensum w przypadku niemożności zatrudnienia w pełnym

wymiarze godzin. W braku zgody stosuje się przepisy art. 20 KN. Powstała zatem

kwestia czy raz podpisana zgoda na obniżenie pensum przez obie strony

obowiązuje bezterminowo. W ocenie Sądu Rejonowego zgoda powódki mogła

dotyczyć tylko początkowej daty tego ograniczenia, czyli wyłącznie danego roku

szkolnego, tj. 2013/14. Wynika to z planu pracy na podstawie arkusza

organizacyjnego, odrębnego dla kolejnego roku szkolnego. Zamierzając ograniczyć

zatrudnienie w kolejnym roku szkolnym, dyrektor pozwanego gimnazjum winien

skorzystać po raz kolejny z trybu przewidzianego w art. 22 ust. 2 KN. Z upływem

roku szkolnego 2013/14 przestało wiązać obniżenie wymiaru czasu pracy i

powódka z dniem 1 września 2014 r., zgodnie z zasadą wynikającą z art. 10 ust. 5

KN, powróciła do pełnego wymiaru czasu pracy.

Sąd Okręgowy uwzględnił apelację pozwanego i w uzasadnieniu oddalenia

powództwa stwierdził błędną interpretację art. 22 ust. 2 KN. Powódka wyraziła

3

zgodę na zmniejszenie pensum. Jednocześnie 2 września 2014 r. strony zawarły

porozumienie obowiązujące od 1 września 2013 r. do 31 sierpnia 2014 r., mocą

którego zwiększono jej wymiar czasu pracy do 18/18. Po tej dacie wymiar jej czasu

pracy miał wynieść ponownie 9/18, na co powódka nie wyraziła już zgody.

Odmiennie twierdziło pozwane Gimnazjum, że powódka wyraziła zgodę

bezterminowo. W ocenie Sądu Okręgowego Sąd Rejonowy wadliwie przyjął, że

zgoda nauczyciela, w trybie wskazanych przepisów, dotyczy wyłącznie

konkretnego, jednego roku szkolnego. Możliwość zatrudnienia nauczyciela w

pełnym wymiarze zajęć powinna istnieć w całym czasie zatrudnienia - art. 10 i 22

KN. Nie ma jednak podstaw do uznania, że ograniczenie zatrudnienia nauczyciela

zatrudnionego na podstawie mianowania dokonane w trybie określonym w art. 22

ust. 2 w związku z art. 20 ust. 1 pkt 2 KN ma charakter terminowy i jest skuteczne

tylko przez okres jednego roku szkolnego. Jednocześnie nie można uznać, że

przez wprowadzenie takiego ograniczenia następuje trwała zmiana charakteru

zatrudnienia nauczyciela. Ograniczenie zatrudnienia nauczyciela zatrudnionego na

podstawie mianowania do wymiaru nie niższego niż połowa obowiązkowego

wymiaru zajęć i proporcjonalne zmniejszenie wynagrodzenia może trwać przez

okres występowania przyczyn wprowadzenia tego ograniczenia wskazanych w art.

22 ust. 2 w związku z art. 20 ust. 1 pkt 2 KN. W razie ich ustąpienia nauczyciel ma

prawo do zatrudnienia w pełnym wymiarze zadań. W sprawie powódka nie

powoływała się na to, iż przyczyny uzasadniające ograniczenie zatrudnienia już nie

występują i w żaden sposób nie zostało to udowodnione. Według powódki kwestią

wymagającą rozstrzygnięcia było ustalenie, „czy ograniczenie wymiaru czasu pracy

nauczycielowi mianowanemu w trybie art. 22 ust. 2 KN jest bezterminowe”. W

sprawie błędnym było przyjęcie, że ograniczenie pensum godzinowego może mieć

tylko charakter terminowy. Powódka świadomie udzieliła zgody, zaś przyczyny

ograniczenia jej zatrudnienia do połowy obowiązkowego wymiaru zajęć, tj. zmiany

organizacyjne, pozostały aktualne w roku szkolnym 2014/15. Porozumienie z 2

września 2003 r. zmieniło tylko warunki zatrudnienia w okresie od 1 września

2013 r. do 31 sierpnia 2014 r. Dyrektor pozwanego Gimnazjum był uprawniony, w

oparciu o aktualne porozumienie z 15 maja 2013 r., przyznać powódce godziny

4

dydaktyczne w wymiarze połowy obowiązującego wymiaru zajęć na kolejny rok

szkolny 2014/15.

W skardze kasacyjnej powódka zarzuciła naruszenie art. 20 ust. 1 pkt 2 w

związku z art. 22 ust. 2 KN przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, iż

ograniczenie zatrudnienia nauczyciela mianowanego dokonane w trybie art. 22 ust.

2 w związku z art. 20 ust. 1 pkt 2 KN ma charakter bezterminowy, gdy prawidłowa

wykładnia wskazanych przepisów prowadzi do wniosku, że ograniczenie takie jest

skuteczne przez okres jednego roku szkolnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma zasadnej podstawy i dlatego została oddalona.

1. W sprawie znaczenie mają przepisy prawa materialnego, jednak Sąd

Najwyższy nie rozpoznaje ponownie sprawy tak jak sąd powszechny, czyli w

zakresie całego spektrum przepisów. Skarga podlega rozpoznaniu tylko w

granicach zarzutów jej podstaw. Zachodzi przy tym związanie ustalonym stanem

faktycznym, na którym oparto zaskarżony wyrok (art. 39813

§ 1 i 2 k.p.c.), czyli

także co do ustalonej treści woli stron.

2. Powodzenie żądania (powództwa) warunkuje stwierdzenie naruszenia

prawa przez pozwanego (dłużnika). Przedmiotem sprawy nie były żądania

wynikające z wypowiedzenia nauczycielskiego zatrudnienia na podstawie art. 20

ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela, gdyż do takiego wypowiedzenia nie doszło.

Wówczas badane byłyby przesłanki tego trybu, czyli zasadność i zgodność z

prawem wypowiedzenia (art. 20 ust. 1 pkt 2 KN, art. 91c ust. 1 KN oraz art. 45 k.p.).

Zakres pracowniczych (także nauczycielskich) roszczeń nie jest też dowolny, gdyż

określa je prawo materialne oraz treść indywidualnego stosunku pracy. Przepis art.

20 ust. 1 pkt 2 KN, a ściślej sytuacja dla której jest przewidziany, może być

punktem wyjścia w ocenie zgody nauczyciela na zmniejszenie zatrudnienia na

podstawie art. 22 ust. 2 KN, wszak stanowi warunek przyczynowy ograniczenia

zatrudnienia w tym trybie. Ustaleniu i sprawdzeniu może podlegać kilka

okoliczności, w zależności od treści sporu.

5

3. Wypowiedzenie definitywne na podstawie art. 20 ust. 1 pkt 2 KN nie

zostało złożone, gdyż powódka w odpowiedzi na pismo pracodawcy 15 maja 2013r.

(pismo w aktach osobowych) wyraziła zgodę na ograniczenie wymiaru czasu pracy

od nowego roku szkolnego z pełnego do połowy pensum. Ograniczenie

zatrudnienia za zgodą powódki było dopuszczalne na podstawie art. 20 ust. 2 KN.

Jednak już 2 września 2013 r. zawarto porozumienie, w którym czas pracy ustalono

w wymiarze 18/18 etatu. Porozumienie zawarto na okres od 1 września 2013 r. do

31 sierpnia 2014 r.

4. Skarżąca żądanie powrotu do pełnego zatrudnienia kotwiczy w dwóch

podstawach. Po pierwsze w porozumieniu z 2 września 2013 r., gdyż twierdzi, że

obowiązywało tylko przez rok i powinna powrócić do pełnego zatrudnienia w nowym

roku szkolnym 2014/15. Po wtóre roszczenie ma samodzielne i wystarczające

oparcie w przepisach wskazanych w zarzucie skargi. Podstawy te nie są zasadne.

5. Co do porozumienia, to rzecz w tym, iż nie ma w nim zapisu, że po

upływie roku szkolnego powódka powróci do pełnego zatrudnienia. W sprawie nie

ustalono innej treści porozumienia. Granice ustaleń stanu faktycznego stanowi

postępowanie przed sądem powszechnym (art. 39813

§ 2 k.p.c.). Skarżąca nie

zarzuca wad oświadczenia woli, podważających porozumienie. Nie zarzuca też

sprzeczności tego porozumienia z art. 10 ust. 5 pkt 6 KN ani z art. 58 k.c. Nie

zarzuca instrumentalnego wykorzystania przepisów. Nie twierdzi też, że zawarcie

tego porozumienia było z gruntu (ex lege) sprzeczne z przepisami art. 20 ust. 1 pkt

2 i art. 22 ust. 2 KN. Nie wystarcza ogólny zarzut, że porozumienie jest sprzeczne z

regułą zatrudnienia nauczyciela w pełnym wymiarze godzin. Porozumienie z 2

września 2013 r. nie zmieniło pierwotnej zgody skarżącej na ograniczenie

zatrudnienie do połowy pensum. Generalnie takie dodatkowe porozumienie nie jest

wyłączone na podstawie regulacji prawa cywilnego (art. 91c ust. 1 KN i art. 300

k.p.), przy czym porozumienie na podstawie art. 22 ust. 2 KN swą kazualność

czerpie bezpośrednio z art. 20 ust. 1 pkt 2 KN. W efekcie wyłącza wypowiedzenie

definitywne mimo konieczności ograniczenia zatrudnienia. Trudno zakwestionować

również pierwotną zgodę powódki z 15 maja 2013 r. na ograniczenie zatrudnienia,

zwłaszcza, że nie kieruje żadnych zarzutów do tego porozumienia i nie twierdzi, że

porozumienie z 2 września 2013 r. zastąpiło porozumienie (jej zgodę) z 15 maja

6

2013 r. Nie ustalono, iżby działania szkoły były tu dowolne, a w szczególności iżby

wynikały z pozornej a nie realnej konieczności ograniczenia zatrudnienia. Wobec

powyższego nie ma podstaw aby przyjąć, iż pierwotna zgoda powódki z 15 maja

2013 r. była sprzeczna z wolą stron.

6. Z uzasadnienia skargi wynika, że istotą sporu nie jest okres objęty

porozumieniem z 2 września 2013 r. ani kwestia występowania przyczyn

ograniczenia wymiaru zajęć w okresie przekraczającym jeden rok szkolny, gdyż

podaje się, że przyczyny takie mogą występować w kolejnych latach, lecz kwestia

czy w razie utrzymywania się tych przyczyn w kolejnym roku dyrektor szkoły

powinien złożyć nauczycielowi ponowną propozycję obniżenia wymiaru zajęć na

ten kolejny rok szkolny. W aspekcie zarzutu skargi naruszenia art. 20 ust. 1 pkt 2 i

art. 22 ust. 2 KN odpowiedź jest negatywna. Przede wszystkim prawo do

zatrudnienia w pełnym wymiarze nie zależy od zachowania dyrektora, tylko od

możliwości zatrudnienia w takim wymiarze. Nauczyciel mianowany ma do tego

zwykłe prawo wynikające z art. 10 ust. 5 pkt 6 KN (uchwała Sądu Najwyższego 11

września 1996 r., I PZP 22/96, wyroki Sądu Najwyższego z 13 listopada 2104r.,

I PK 77/14 i z 27 lutego 2013 r., I PK 199/12). Nie o taką jednak sytuację chodzi,

gdyż poza sporem jest, że w kolejnym roku szkolnym, czyli 2014/15 nadal nie było

dla powódki pełnego pensum zajęć, lecz tylko 11/18. Już tylko wobec takiego stanu

faktycznego nie jest zasadne żądanie przywrócenia do pracy na warunkach sprzed

1 września 2013 r. Powstaje pytanie, czy mimo to, roszczenie powódki powinno być

uwzględnione, tak jak przykładowo roszczenie o przywrócenie do pracy (art. 45

k.p.), ze względu na naruszenie przepisów o wypowiadaniu umów o pracę, a w tym

przypadku mianowania. Argumentem ma tu być art. 22 ust. 2 KN, a w

szczególności norma wymagająca od dyrektora proponowania nauczycielowi od

nowa obniżenia wymiaru godzin na każdy kolejny rok szkolny w przypadku

dalszego braku pełnego pensum. Nie jest to zasadne wymaganie, gdyż regulacja z

art. 22 ust. 2 KN stanowi wyjątek od pełnego pensum i sama w sobie nie ma

zastosowania, a tylko w odniesieniu do sytuacji wynikającej z konieczności

wypowiedzenia definitywnego na podstawie art. 20 ust. 1 KN. Przepis art. 22 ust. 2

KN stanowi, że w razie braku zgody nauczyciela na ograniczenie wymiaru

zatrudniania stosuje się przepisy art. 20. Z takiej regulacji nie wynika więc, że to art.

7

22 ust. 2 KN może stać się samodzielną podstawą do „korygowania” w kolejnym

roku szkolnym wymiaru godzin nauczyciela, jeśli nadal nie osiąga pełnego pensum.

Nie jest zatem uprawnione zapatrywanie, że zmianę wymiaru godzin należy ustalać

w tym trybie na kolejny rok szkolny. Oczywiście kolejne porozumienie nie jest

wówczas wykluczone, jednak nie jest to zgoda taka jak pierwotna, czyli w

odpowiedzi na zamiar definitywnego wypowiedzenia nauczycielskiego zatrudnienia

na podstawie art. 20 ust. 1 pkt 2 KN.

7. Przepisy wskazane w zarzucie skargi nie stanowią, że zgoda nauczyciela

na ograniczenie zatrudnienia obowiązuje tylko w określonym interwale czasowym,

np. tylko przez okres roku szkolnego. Należy przyjąć, że zgoda ta jest zależna od

istnienia przyczyn, które wskazano jako podstawę stosowania wypowiedzenia

definitywnego na podstawie art. 20 ust. 1 pkt 2 KN, czyli gdy nie ma możliwości

zatrudnienia nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć (por. uzasadnienie wyroku

Sądu Najwyższego z 11 września 2014 r., II PK 286/13). Ograniczenie zatrudnienia

za zgodą nauczyciela zależy od trwania przyczyn i dlatego nie musi i nie powinno

być bezterminowe. Ocena czy taka sytuacja występuje zależy od faktów, które ze

swej natury są zauważalne i weryfikowalne. W przypadku pozytywnej zmiany

nauczyciel może domagać się powrotu do pełnego zatrudnienia. W sprawie jednak

ustalono, iżby tryb wypowiedzenia i zgody zastosowano tylko do doraźnego

ograniczenia zatrudnienia. Skarga nie kwestionuje ustalenia, iż w kolejnym roku

szkolnym nie było pełnego pensum dla powódki. To ustalenie ma znaczenie istotne,

gdyż dla szkoły może stanowić podstawę do wypowiedzenia definitywnego. Nie

było stosowane, gdyż wyprzedza je zgoda powódki na ograniczenie zatrudnienie.

Zgoda miała określoną treść i czas obowiązywania (porozumienie z 2 września

2013 r.). Roszczenie powódki odnosi się do późniejszego okresu niż objęty

porozumieniem z 2 września 2013 r.

Reasumując przepis art. 20 ust. 1 pkt 2 KN, a ściślej sytuacja dla której jest

przewidziany, może być punktem wyjścia w ocenie zgody nauczyciela na

zmniejszenie zatrudnienia na podstawie art. 22 ust. 2 KN, jako wyjątek od reguły

pełnego pensum. Jednak przede wszystkim wtedy, gdy sam nauczyciel podważa

zgodność z prawem zgody na ograniczenie zatrudnienia. Skarżąca nie twierdziła,

że nie wystąpiły przesłanki do stosowania art. 20 ust. 1 pkt 2 i art. 22 ust. 2 KN.

8

Treść sporu (twierdzeń i zarzutów) nie pozwala uznać, iżby działanie strony

pozwanej było nieprawidłowe i należało je zakwestionować.

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji (art. 39814

k.p.c.).

kc