II CSK 392/15

Sygn. akt II CSK 392/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 marca 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Anna Kozłowska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Irena Gromska-Szuster

Protokolant Agnieszka Łuniewska

w sprawie z powództwa B.S.

przeciwko Agencji Nieruchomości Rolnych - Oddział Terenowy

w P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie

w Izbie Cywilnej w dniu 17 marca 2016 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 3 lutego 2015 r.,

oddala skargę kasacyjną i nie obciąża powódki kosztami

postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 10 czerwca 2014 r. Sąd Okręgowy w P. oddalił powództwo

B. S. przeciwko Agencji Nieruchomości Rolnych – Oddział Terenowy w P. o zapłatę

kwoty 16.980.000 zł z odsetkami od kwot i dat szczegółowo wskazanych w żądaniu,

tytułem odszkodowania za szkodę poniesioną w związku z pozbawieniem jej męża,

W. S., prawa pierwszeństwa w nabyciu dzierżawionej od pozwanej nieruchomości

rolnej w postaci działki nr 24/8 położonej w Ż. Apelacja powódki od tego wyroku

została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 3 lutego 2015 r. Ustalenia

faktyczne poczynione przez Sąd pierwszej instancji zostały zaaprobowane przez

Sąd Apelacyjny. Wynikało z nich, że pozwana w dniu 22 kwietnia 1993 r. zawarła z

W. S. i J. C., prowadzącymi w formie spółki cywilnej działalność gospodarczą pod

nazwą „R.” Przedsiębiorstwo Produkcyjno-Handlowo- Usługowe, na okres lat 16

licząc od 26 kwietnia 1993 r., umowę dzierżawy nieruchomości rolnych o łącznej

powierzchni 580,4160 ha, położonych we wsiach R., P., G. i Ż. Na mocy aneksu z

22 kwietnia 1996 r. strony ustaliły, że wobec zniesienia wspólności prawa

dzierżawy, dzierżawcą pozostaje W. S. W dniu 23 sierpnia 1998 r. pozwana i

Towarzystwo Obrotu Nieruchomościami A. P. sp. z o.o. w P. zawarli umowę, na

podstawie której pozwana zleciła tej spółce sprzedaż nieruchomości z jej Zasobu.

W. S. w piśmie z dnia 12 listopada 1998 r. oświadczył pozwanej wolę nabycia

przedmiotu dzierżawy, w tym działki gruntu położonej w Ż. Pismem z dnia 27

kwietnia 1999 r. pozwana poinformowała W. S., że zamierza sprzedać

nieruchomości rolne będące w dzierżawie o powierzchni 332,5747 ha, w tym

działkę nr 24/5 o powierzchni 94,2058 ha położoną w Ż. W. S. informował

pozwaną, że chce skorzystać z przysługującemu mu prawa, wówczas prawa

pierwokupu. W dniu 30 kwietnia 1999 r. pozwana i W. S. podpisali protokół

uzgodnień w sprawie sprzedaży, w trybie bezprzetargowym, nieruchomości

obejmującej również działkę nr 24/5. Protokół zawierał warunki zawarcia umowy

sprzedaży. Protokół ten w związku ze zmianą ustawy o gospodarowaniu

nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa i wprowadzeniem w miejsce prawa

pierwokupu - prawa pierwszeństwa, został przez strony zmieniony w dniu 14 lipca

3

1999 r. Do sprzedaży nie doszło, ponieważ Prezes pozwanej pismem z dnia

27 sierpnia 1999 r. odmówił udzielania pełnomocnictwa do zawarcia umowy

z powodu wszczęcia procedury zmierzającej do zmiany przeznaczenia

nieruchomości. Zmianę przeznaczenia nieruchomości zainicjowała pozwana

i w następstwie jej wniosku Rada Miejska w K. w dniu 7 lutego 2001 r. dokonała

zmiany miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego, w następstwie

której część działki nr 24/8 o powierzchni 92,2745 ha (powstałej w następstwie

wcześniej dokonanego podziału działki nr 24/5) znalazła się na obszarze

przeznaczonym na centrum wystawiennicze, terminal dla samochodów

ciężarowych i w strefie ograniczonego użytkowania związanego z liniami

energetycznymi. Wolę nabycia przedmiotu dzierżawy W. S. wyrażał jeszcze

kilkakrotnie, w pismach kierowanych do pozwanej w dniach 20 września 1999 r.,

10 lutego 2001 r. i 23 maja 2001 r.

W nowej księdze wieczystej KW […], do której w dniu 25 maja 2001 r.

przeniesiono nieruchomość położoną w Ż., w dziale III wpisano prawo pierwokupu

do działek o obszarze 230,2125 ha (w tym do działki nr 24/5) na rzecz spółki

cywilnej „R.”. Ten wpis został uchylony postanowieniem z dnia 27 października

2000 r., a postanowieniem z dnia 6 czerwca 2001 r. wpisano na rzecz W. S. prawo

pierwszeństwa w nabyciu m.in. działki nr 24/5.

W dniu 21 listopada 2001 r. Towarzystwo […] A. S.A. w W. (dawnej

Towarzystwo […] A. sp. z o.o.) i M. sp. z o.o. zawarły warunkową umowę

przedwstępną sprzedaży nieruchomości obejmującej działkę nr 24/8. W dniu 27

listopada 2001 r. na Nadzwyczajnym Walnym Zgromadzeniu akcjonariuszy T.O.N.

A. pozwana, jako większościowy akcjonariusz, przegłosowała uchwałę dotyczącą

m.in. podwyższenia kapitału akcyjnego tej spółki w drodze emisji nowych akcji

skierowanych do objęcia przez pozwaną, w zamian za wniesienie wkładu

niepieniężnego w postaci prawa własności działki nr 24/8, dzierżawionej wówczas

przez W. S. W wykonaniu tej uchwały, umową z dnia 21 grudnia 2001 r. własność

działki nr 24/8 została przez pozwaną przeniesiona na T.O.N. A. S.A. W tym

samym dniu, to jest 21 grudnia 2001 r., T.O.N. A. S.A i M. sp. z o.o. zwarły umowę

przedwstępną sprzedaży tej nieruchomości za cenę 14.152.650 zł. Umowa

4

przyrzeczona przenosząca własność została zawarta dopiero w toku niniejszego

procesu, w dniu 8 lutego 2012 r.

W związku z przejściem na T.O.N. A. S.A własności, działkę nr 24/8

odłączono z księgi wieczystej KW […], założono dla niej nową księgę wieczystą KW

[…] i w dziale drugim jako właściciela wpisano T.O.N. A. S.A. w W., a w dziale III -

prawo pierwszeństwa na rzecz W. S.

W dniu 29 czerwca 2004 r. W. S. i M. P. zawarli umowy przejęcia długu i

przelewu praw, w następstwie których, za zgodą pozwanej, doszło m.in. do zmiany

strony umowy dzierżawy z dnia 22 kwietnia 1993 r.; dzierżawcą stał się M. P.

Ponadto, z przedmiotu dzierżawy wyłączono działkę nr 24/8 stanowiącą własność

T.O.N. A. S.A. i pozwana działkę tę przekazała właścicielowi.

W. S. zmarł 13 lipca 2005 r., a spadek po nim nabyły powódka i ich córka,

po połowie. Na wniosek powódki, w księdze wieczystej KW […] prawomocnie

wpisano prawo pierwszeństwa na ich rzecz, w miejsce W. S. Wpis ten wykreślono

w wykonaniu wyroku z dnia 13 czerwca 2011 r. wydanego w procesie o usunięcie

niezgodności miedzy stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze

wieczystej KW […] a rzeczywistym stanem prawnym.

Dokonując oceny prawnej tak ustalonego stanu faktycznego Sądy obu

instancji były zgodne co do tego, że w chwili śmierci W.S. nie przysługiwały już

uprawnienia dzierżawcy wynikające z ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami

rolnymi Skarbu Państwa. Sąd Apelacyjny aprobując takie stanowisko Sądu

pierwszej instancji wskazał jedynie, że utrata uprawnienia dzierżawcy, w postaci

prawa pierwszeństwa, była następstwem zbycia nieruchomości, pierwszeństwo

ustawa wiąże bowiem z gruntem rolnym Skarbu Państwa. Nadto Sąd Apelacyjny

wskazał, że uprawnienie to powstaje na rzecz dzierżawcy wyłącznie przy

sprzedaży nieruchomości, tymczasem w okolicznościach sprawy nastąpiło

wniesienie nieruchomości jako aportu do spółki, a więc doszło do zbycia, które nie

miało jednak charakteru czynności prawnej sprzedaży. Taki charakter zbycia

powodował, że po stronie W. S. nie powstało roszczenie odszkodowawcze, stąd też

powódka, jako jego spadkobierczyni, nie mogła roszczenia tego nabyć w spadku.

Niezależnie od powyższego, Sąd odniósł się do zarzutu pozwanej przedawnienia

5

takiego roszczenia odszkodowawczego. Wskazując na jego deliktowy charakter,

z powołaniem się na treść art. 442 § 1 k.c. wskazał, że przy założeniu, iż W. S.

przysługiwałoby roszczenie odszkodowawcze za zbycie nieruchomości z

naruszeniem przysługującego mu pierwszeństwa, roszczenie takie uległoby

przedawnieniu w styczniu 2005 r. Rozpoczęło ono bowiem bieg w styczniu 2002 r.,

gdy dowiedział się o zbyciu nieruchomości przez pozwaną. Wiedział już bowiem

wówczas tak o szkodzie jak i o osobie zobowiązanej do jej naprawienia. Pozew

został wniesiony 15 grudnia 2011 r., a więc po upływie terminu przedawnienia.

Okoliczność, że do 13 czerwca 2011 r. w księdze wieczystej istniał wpis

pierwszeństwa w nabyciu nieruchomości na rzecz powódki nie miał znaczenia dla

biegu przedawnienia roszczenia odszkodowawczego; nie znalazł też Sąd podstaw

do potraktowania zarzutu pozwanego przedawnienia tego roszczenia jako

nadużycia prawa.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego, opartej na obu

podstawach z art. 3983

§ 1 k.p.c., powódka, w ramach podstawy naruszenia prawa

materialnego zarzuciła naruszenie art. 29 ust.1 pkt 3 w związku z art. 54 ustawy

z dnia 19 października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu

Państwa (jedn. tekst Dz.U. z 2015 r., poz. 1014) przez błędną wykładnię oraz art.

361 § 1 i 2, art. 363 § 1 i 2 w związku z art. 415, art. 416 i art. 417 § 1 k.c. - przez

niezastosowanie, a także art. 442 § 1 k.c. w brzmieniu obowiązującym do 9 sierpnia

2007 r. oraz art. 117 § 2 k.c. przez błędne zastosowanie. W ramach podstawy

naruszenia przepisów prawa procesowego w sposób mogący mieć istotny wpływ

na wynik sprawy skarżąca zarzuciła naruszenie art. 227, art. 233 w związku z art.

391 § 1, art. 378 § 1 i art. 382 k.p.c., a także art. 378 § 1 oraz art. 328 § 2

w związku z art. 391 § 1 k.p.c., a także art. 385 i art. 386 k.p.c.

We wnioskach kasacyjnych skarżąca domagała się uchylenia zaskarżonego

wyroku i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

ewentualnie uchylenia zaskarżonego wyroku i zmianę wyroku Sądu

Okręgowego przez uwzględnienie powództwa to jest zasądzenie dochodzonej

kwoty z odsetkami jak w żądaniu ewentualnie zmiany punktu drugiego wyroku

Sądu pierwszej instancji oraz punktu drugiego wyroku Sądu drugiej instancji przez

6

ich uchylenie i odstąpienie od obciążania skarżącej kosztami procesu w tych

instancjach.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Decydująca o treści rozstrzygnięcia jest wykładnia art. 29 ust. 1 pkt 3 ustawy

z dnia 19 października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu

Państwa (w brzmieniu obowiązującym do daty wyrokowania - jedn. tekst Dz.U.

z 2015 r., poz. 1014 ze zm.), który to przepis, poczynając od dnia 15 czerwca

1999 r. (Dz. U. z 1999 r., Nr 49, poz.484) stanowi, że pierwszeństwo w nabyciu

nieruchomości (Zasobu) po cenie ustalonej w sposób określony w ustawie,

z zastrzeżeniem art. 17a ust. 1, art. 17b ust. 4 i art. 42, przysługuje dzierżawcy

zbywanej nieruchomości, jeżeli dzierżawa trwała faktycznie przez okres co najmniej

trzech lat. Użycie przez ustawodawcę pojęć „nabycie nieruchomości” i „zbywana

nieruchomość” mogłyby wskazywać na objęcie tym pojęciem również czynności

prawnych innych niż sprzedaż o ile czynności te przenoszą własność.

Wykładnia zatem tego przepisu musi być dokonana z uwzględnieniem

pozostałych uregulowań ujętych w art. 29 a także w dalszych przepisach ustawy.

Art. 29 ustawodawca pomieścił w rozdziale 6 ustawy zatytułowanym

„Sprzedaż i nabywanie nieruchomości”, a treść art. 27 nie pozostawia wątpliwości,

że nabywanie nieruchomości to czynności Agencji przysparzające Zasobowi

gruntów, a sprzedaż to czynności Agencji rozporządzające, pomniejszające Zasób

nieruchomości. Innych czynności rozporządzających niż sprzedaż przepisy ustawy

w rozdziale 6 nie przewidują. Sprzedaż (na zasadach określonych w rozdziale

6) jest też przewidziana w art. 24 ust.1 pkt 1 ustawy jako forma gospodarowania

Zasobem Własności Rolnej Skarbu Państwa, przy czym, co istotne, czynność

prawna wniesienia mienia do spółki przewidziana w art. 24 ust. 1 pkt 3 ustawy jest

formą gospodarowania Zasobem, odmienną jednak od formy tego gospodarowania

przez sprzedaż. Już tylko zestawienie tych przepisów nie pozwala na wnioskowanie,

że ustawodawca w pojęciu „zbycie” użytym w art. 29 ust. 3 ustawy chciał

pomieścić również inne czynności prawne przenoszące własność nieruchomości,

w szczególności czynność prawną wniesienia nieruchomości do spółki.

Przeciwko takiej wykładni przemawia również użycie w art. 29 ust. 1, w ust. 1d.,

ust.3a pojęcia ceny, a więc kategorii właściwej wyłącznie dla umowy sprzedaży.

7

O sprzedaży stanowią również ust. 1c tego artykułu odnoszący się do całego

ustępu 1 tego artykułu, a więc i jego punktu 3, a także ust.2 i ust. 3a nie

pozostawiając wątpliwości, że pierwszeństwo przysługuje przy sprzedaży. Również

wykładnia systemowa nie dostarcza podstaw do innego wnioskowania. Przepisy

ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (jedn. tekst Dz.U

z 2015 r., poz. 1774 ze zm.) także przewidują pierwszeństwo w nabyciu

nieruchomości objętych działaniem tej ustawy. Wykładnia pojęcia „zbywania

nieruchomości”, którym ustawodawca posłużył się w tej ustawie, prowadzi jednak

do wniosków odmiennych to jest, że zakres tego pojęcia na gruncie tej ustawy

obejmuje nie tylko sprzedaż, ale również inne czynności prawne przenoszące

własność, w tym wniesienie nieruchomości aportem do spółki. Ta odmienność

wykładni jest wynikiem nie tylko istnienia w ustawie (od 22 września 2004 r.) w art.

4 pkt 3b definicji „zbywania nieruchomości”, przez co ustawodawca rozumie

czynności prawne, na podstawie których następuje przeniesienie własności

nieruchomości lub przeniesienie prawa użytkowania wieczystego nieruchomości

gruntowej albo oddanie jej w użytkowanie wieczyste. Przed tą zmianą ustawy

szeroki katalog czynności prawnych również nazywanych zbyciem wskazywał art.

37 ustawy, wymieniając w tej kategorii wniesienie aportu do spółki (art. 37 ust. 2

pkt 7). Odmienność zatem regulacji wynika przede wszystkim z faktu, że ustawa

o gospodarce nieruchomościami reguluje inny segment obrotu i nie oddziaływa na

reglamentację objętą ustawą o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu

Państwa, co zresztą jasno wynika z art. 2 ust. 4 ustawy. Dodać należy, że

gdyby zamiarem ustawodawcy było przenoszenie konstrukcji ustawy o gospodarce

nieruchomościami do obrotu nieruchomościami rolnymi, zbędne było

tworzenie ustawy odrębnej. Samodzielność zatem regulacji zawartej w ustawie

o gospodarce nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa prowadzi do wniosku,

że pierwszeństwo z art. 29 ust. 1 pkt 3 ustawy przysługuje dzierżawcy tylko

wówczas gdy Agencja dokonuje sprzedaży nieruchomości.

W okolicznościach sprawy pozwana nie dokonała sprzedaży dzierżawionej

nieruchomości, ale wykonując uchwałę NWZ z dnia 27 listopada 2001 r.

nieruchomość tę wnosiła tytułem aportu do T.O.N. A. S.A. na pokrycie akcji

w podwyższonym kapitale akcyjnym tej spółki. Taką czynność ustawa

8

o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa w art. 24 ust. 1 pkt 3

traktuje jako odrębny od sprzedaży sposób, mechanizm, gospodarowania Zasobem.

Zupełnie innym zagadnieniem jest czy tej czynności pozwana nie dokonała dla

obejścia prawa, skoro w tym samym dniu nabywca, to jest T.O.N. A. S.A. zawarła z

M. sp. z o.o. przedwstępną umowę sprzedaży tej nieruchomości. Skarżąca w

skardze kasacyjnej do tego zagadnienia w płaszczyźnie zarzutów prawa

materialnego nie odnosi się, co powoduje, że zagadnienie to usuwa się spod

kontroli kasacyjnej, godzi się jednak dodać, że skutek materialnoprawny

umowy zawartej w celu obejścia prawa, to jest jej nieważność, sąd meriti bierze co

prawda po uwagę z urzędu w ramach prawidłowo podniesionych okoliczności

sprawy, ale obowiązek taki ma tylko wtedy, gdy nieważność ta ma wpływ na

wynik sprawy (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 5 lipca 2000 r., I CKN 290/00

i z dnia 3 listopada 2010 r., V CSK 142/10).

Ponieważ przewidziane w art. 29 ust.1 pkt 3 ustawy pierwszeństwo nabycia

nieruchomości przysługiwało W. S. jako dzierżawcy w razie sprzedaży

nieruchomości, to dokonanie przez pozwaną przewidzianej przez prawo czynności

prawnej zbycia nieruchomości nie będącej jednak sprzedażą spowodowało, że nie

można mówić o naruszeniu tego uprawnienia. Brak po stronie pozwanej naruszenia

pierwszeństwa powodował, że na rzecz W. S. nie mogło powstać i nie powstało

roszczenie odszkodowawcze, a zatem powódka, jako spadkobierczyni męża,

roszczenia tego nie odziedziczyła.

W świetle powyższego nietrafne są zarzuty naruszenia przepisów

procesowych. Zarzuty procesowe stanowią uzasadnioną podstawę skargi

kasacyjnej wówczas gdy zostanie wykazane, że naruszenie przepisów

procesowych mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W sytuacji gdy zostało

wykazane, że w ustalonych okolicznościach faktycznych W. S. nie przysługiwało

pierwszeństwo nabycia nieruchomości, a zatem nie powstało na jego rzecz

roszczenie odszkodowawcze i niewątpliwie nie powstało ono na rzecz powódki

samodzielnie, zarzuty naruszenia przepisów procesowych podniesione w skardze

nie mają wpływu na wynik sprawy.

9

Dodać jedynie można, że wpis w księdze wieczystej prawa pierwszeństwa

nabycia nieruchomości nie kreuje tego uprawnienia, jako prawa bezwzględnie

skutecznego skoro w odniesieniu do określonej sytuacji, zgodnie z treścią art. 29

ustawy uprawnienie nie działa. Podobnie, wpis taki nie kreuje też tego uprawnienia

na rzecz spadkobiercy dzierżawcy ponieważ z chwilą utraty statusu dzierżawcy

uprawnienie to wygasa. Ponadto, uprawnienie to istnieje tylko w odniesieniu do

nieruchomości Skarbu Państwa, a więc utrata przez nieruchomość takiego statusu

również je wygasza.

Skuteczność zarzutu przedawnienia, omówionego przez Sądy „ubocznie”,

a to wobec ustalenia nieistnienia dochodzonego roszczenia odszkodowawczego

również jest w sprawie indyferentna, można jedynie wskazać, że

przedawnienie biegnie od dnia wynikającego z ustawy (tu: art. 442 § 1 k.c.

w brzmieniu obowiązującym przed 10 sierpnia 2007 r.) niezależnie od tego czy

poszkodowany ma świadomość biegu tego terminu. Z kolei, przerwę i zawieszenie

biegu przedawnienia regulują w sposób wyczerpujący przepisy kodeksu cywilnego

i żadna przewidziana prawem sytuacja skutkująca takim stanem, w sprawie

miejsca nie miała. W świetle powyższego nawet uchybienia, jak twierdzi skarżąca,

niedostatecznego omówienia przez Sąd tych wszystkich zagadnień, pozostają bez

wpływu na wynik sprawy.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c.

i art. 102 k.p.c. orzekł jak w sentencji. Dodać należy, że wyłączona jest ingerencja

Sądu Najwyższego wyłącznie w rozstrzygnięcie o kosztach procesu

(postulat z wniosku kasacyjnego in fine), ponieważ skarga kasacyjna od

rozstrzygnięcia o kosztach procesu nie przysługuje.

jw

eb