III KK 63/16

Sygn. akt III KK 63/16

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 marca 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Cesarz (przewodniczący)

SSN Andrzej Stępka

SSN Dorota Rysińska (sprawozdawca)

Protokolant Anna Korzeniecka-Plewka

w sprawie R. K.,

wobec którego umorzono postępowanie o czyn z art. 157 § 2 k.k.

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu, odbytym w trybie art. 535 § 5 k.p.k.

w dniu 16 marca 2016 r.,

kasacji, wniesionej przez Rzecznika Praw Obywatelskich

od wyroku Sądu Okręgowego w S. z dnia 17 grudnia 2014 r., utrzymującego w

mocy wyrok Sądu Rejonowego w M. z dnia 2 września 2014 r.

Uchyla wyrok w zaskarżonej części, utrzymującej w mocy

orzeczenie z pkt. II wyroku Sądu Rejonowego o skierowaniu R.

K., na podstawie art. 93 k.k., na psychiatryczne leczenie

ambulatoryjne.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 2 września 2014 r. Sąd Rejonowy w M., na podstawie art.

31 § 1 k.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k., wobec niepoczytalności R. K. umorzył

postępowanie karne w stosunku do niego, jako oskarżonego o to, że: „W dniu 2

sierpnia 2011 r. w miejscowości R. spowodował naruszenie czynności narządów

2

ciała E. O. bijąc ją otwartą dłonią w twarz oraz dwa razy w bark, w wyniku czego

doznała obrażeń ciała w postaci stłuczenia głowy, barku lewego - co spowodowało

u niej rozstrój zdrowia na okres poniżej 7 dni", tj. o czyn z art. 157 § 2 k.k.

W punkcie II wyroku, na podstawie art. 93 k.k., tytułem środka

zabezpieczającego, Sąd I instancji skierował R. K. na psychiatryczne leczenie

ambulatoryjne.

Wobec oskarżonego orzeczono również, na podstawie art. 99 § 1 k.k. w zw.

z art. 39 pkt 2b k.k., tytułem środka zabezpieczającego, zakaz kontaktowania się z

oskarżycielką prywatną E. O. i zakaz zbliżania się do niej na odległość mniejszą niż

5 metrów.

Od powyższego orzeczenia apelację wniósł obrońca oskarżonego,

zarzucając Sądowi I instancji naruszenie przepisów postępowania, mające wpływ

na treść wyroku, a mianowicie art. 7 k.p.k., art. 4 k.p.k. w zw. z art. 410 k.p.k. oraz

art. 170 § 1 pkt. 3 k.p.k. w zw. z art. 193 k.p.k.

Sąd Okręgowy w S., wyrokiem z dnia 17 grudnia 2014 r., utrzymał w mocy

zaskarżony wyrok, uznając wniesioną apelację za oczywiście bezzasadną.

To prawomocne orzeczenie zostało zaskarżone przez Rzecznika Praw

Obywatelskich kasacją wniesioną w trybie art. 521 k.p.k. Rzecznik zarzucił temu

wyrokowi rażące i mające istotny wpływ na jego treść naruszenie prawa karnego

procesowego, to jest art. 433 § 1 k.p.k. (w brzmieniu obowiązującym w dacie

orzekania) w zw. z art. 440 k.p.k., polegające na zaniechaniu dokonania

wszechstronnej, poza granicami środka odwoławczego, kontroli odwoławczej,

wskutek czego doszło do rażąco niesprawiedliwego utrzymania w mocy wyroku

Sądu pierwszej instancji, który został wydany z naruszeniem prawa materialnego,

tj. art. 93 k.k. (w brzmieniu obowiązującym w dacie orzekania) i w konsekwencji do

niezasadnego orzeczenia na podstawie tego przepisu, wobec R. K., środka

zabezpieczającego w postaci skierowania na psychiatryczne leczenie

ambulatoryjne.

Podnosząc powyższe zarzuty, Rzecznik Praw Obywatelskich wniósł o

uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w zaskarżonej części oraz utrzymanego nim w

mocy wyroku Sądu Rejonowego, w zakresie dotyczącym rozstrzygnięcia w punkcie

II, to jest orzeczenia wobec oskarżonego środka zabezpieczającego.

3

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja Rzecznika Praw Obywatelskich jest zasadna w stopniu

pozwalającym na jej rozpoznanie w trybie art. 535 § 5 k.p.k.

Na wstępie przypomnieć należy, że w dacie orzekania w niniejszej sprawie

przez sądy obu instancji obowiązywał w kodeksie karnym inny, niż obecnie katalog

środków zabezpieczających oraz odmienny system ich orzekania. Wówczas,

przepis art. 93 k.k. zawierał ogólną normę gwarancyjną limitującą przypadki

orzekania najbardziej dotkliwych z punktu widzenia swobód obywatelskich środków

zabezpieczających, tj. umieszczenia sprawcy w zakładzie zamkniętym lub

skierowania na leczenie ambulatoryjne. Orzecznictwo było jednolite w

interpretowaniu tego przepisu. Stwierdzano (por. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 12 grudnia 2012 r., II KK 326/12), że „Przepis art. 93 k.k. ma charakter ogólnej

normy gwarancyjnej. Odnosi się do wszystkich środków zabezpieczających

związanych z umieszczeniem sprawcy w zakładzie zamkniętym lub skierowaniem

na leczenie ambulatoryjne i nie może stanowić samodzielnej podstawy ich

stosowania, w oderwaniu od poszczególnych sytuacji procesowych, określonych w

innych przepisach rozdziału X Kodeksu karnego. W stosunku do sprawców

popełniających czyny zabronione w stanie niepoczytalności określonej w art. 31 § 1

k.k. wyłączne zastosowanie ma przepis art. 94 § 1 k.k., przewidujący orzeczenie,

po spełnieniu określonych w nim przesłanek, jedynie o umieszczeniu sprawcy w

odpowiednim zakładzie psychiatrycznym. Skierowanie na leczenie ambulatoryjne, o

którym stanowi art. 93 k.k., związane jest ze szczegółowymi przesłankami

przewidzianymi w art. 95a § 1 i § 1a k.k. oraz art. 97 § 1 k.k., a więc wówczas, gdy

została orzeczona kara pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej

wykonania.” Wobec umorzenia postępowania karnego w stosunku do R. K. z uwagi

na całkowitą niepoczytalność (art. 31 § 1 k.k.) skierowanie go na leczenie

ambulatoryjne stanowiło zatem rażące naruszenie prawa materialnego.

Tak oczywistej kwestii nie dostrzegł jednak ani obrońca wnoszący w sprawie

apelację, ani też prokurator (skoro apelacji nie wniósł). W tej sytuacji to na Sądzie

odwoławczym ciążył obowiązek wyjścia poza zarysowane zarzutami apelacji

obrony ramy zaskarżenia i wyeliminowanie tak wadliwego orzeczenia z obrotu na

podstawie art. 440 k.p.k. Sąd Najwyższy nie ma żadnych wątpliwości, że w

4

niniejszej sprawie zachodziły przesłanki wskazane w tym przepisie. Orzecznictwo

wskazuje jasno, że „Rażąca niesprawiedliwość" musi być nie tylko "oczywistą" (a

więc "widoczną na pierwszy rzut oka", "niewątpliwą"), ale też ma wyrażać poważny

"ciężar gatunkowy" uchybienia, które legło u podstaw wydania orzeczenia

dotkniętego "rażącą niesprawiedliwością". Dotyczy to nie każdej

"niesprawiedliwości" wydanego orzeczenia, a jedynie takiej, której nie można

pogodzić chociażby z zasadą rzetelnego procesu.” (tak m.in. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 3 czerwca 2014 r., IV KK 437/13). Uchybienie popełnione w

niniejszej sprawie porównać można do orzeczenia kary spoza katalogu

przewidzianego dla danego typu czynu zabronionego, co ma oczywisty wpływ na

treść wyroku. Zatem modelowe postępowanie Sądu odwoławczego powinno

przybrać właśnie postać uchylenia przedmiotowego orzeczenia w tym zakresie, w

jakim w tak daleko idący sposób naruszało prawo materialne (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 8 października 2015 r., II KK 148/15).

Wobec powyższego, podzielając zarzut i argumenty wywiedzione w kasacji

Rzecznika Praw Obywatelskich, należało orzec, jak w wyroku.

kc