IV CSK 285/15

Sygn. akt IV CSK 285/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 marca 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Władysław Pawlak

SSN Agnieszka Piotrowska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa E.R.

przeciwko Gospodarstwu […] Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą

w W. poprzednio Gospodarstwu […] Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością z

siedzibą w Ś. i Fundacji […] z siedzibą w W. poprzednio Fundacji […] w W.

o zobowiązanie i zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 marca 2016 r.,

skargi kasacyjnej pozwanych

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 25 listopada 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w punkcie I (pierwszym), II (drugim)

i V (piątym) i w tej części sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i

orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Powódka E. R. w pozwie skierowanym przeciwko Fundacji […] i

Gospodarstwu […] domagała się zasądzenia od pozwanych solidarnie kwoty

200 000 złotych zadośćuczynienia i kwoty 103 000 złotych odszkodowania

w związku z wieloletnim zalewaniem jej nieruchomości wodą ze stawów rybackich

stanowiących własność Fundacji i dzierżawionych przez drugiego pozwanego.

Żądała także zobowiązania pozwanych solidarnie do zamontowania za rowem

opaskowym szczelnych ścianek Larsena w terminie 2 miesięcy od

uprawomocnienia się orzeczenia po uprzednim opracowaniu projektu prac

hydrotechnicznych.

Wyrokiem z dnia 18 kwietnia 2014 roku Sąd Okręgowy w B. zobowiązał

pozwanych solidarnie do wykonania oraz zamontowania na koszt pozwanych

zabezpieczenia w postaci ścianek Larsena za rowem opaskowym, zgodnie z opinią

biegłego sądowego B. H. sporządzoną w sprawie w terminie 2 miesięcy od daty

uprawomocnienia się wyroku, oddalił powództwo w pozostałej części oraz orzekł o

kosztach postępowania. Sąd ustalił, że powódka jest właścicielką nieruchomości

położonej w miejscowości W. , objętej księgą wieczystą nr […]. W 1976 roku na

sąsiedniej nieruchomości wybudowano stawy hodowlane, użytkowane przez

Państwowe Gospodarstwo Rybne w B. Na mocy ugody zawartej w dniu 18 czerwca

1991 r. przed Komisją Majątkową nieruchomość wraz ze stawami przeszła na

własność K., który następnie przekazał nieruchomość powstałej w dniu 26

września 1991 r. Fundacji […]. Od dnia 1 lutego 2005 roku dzierżawcą

nieruchomości jest Gospodarstwo […], które prowadzi w stawach okresową

działalność hodowlaną.

W piwnicy budynku mieszkalnego powódki w okresie od późnej wiosny do

wczesnej jesieni pojawiała się systematycznie do kwietnia 2011 roku woda na

wysokość 20-30 cm od poziomu podłoża. W latach 90-tych ubiegłego wieku oraz

w latach 2004 i 2006 na skutek działań podjętych przez ówczesnego właściciela

nieruchomości- matkę powódki, prowadzone było postępowanie administracyjne

w celu rozwiązania problemu zalewania piwnicy w domu powódki oraz niezdatności

do spożycia wody z przydomowej studni, które nie zakończyło sporu między

3

stronami. Na podstawie opinii biegłego sądowego z zakresu hydrogeologii B. H.

Sąd Okręgowy ustalił, że stawy rybne zostały wybudowane w bardzo

niekorzystnych warunkach geologicznych, głównie w piaszczystych utworach

przepuszczalnych, a ponadto jeden ze stawów zlokalizowany jest za blisko

nieruchomości powódki - w odległości 27,5 m od budynku mieszkalnego. Z uwagi

na eksploatację stawów rybnych pobliski teren nasączony jest wodą. Wykonany

rów opaskowy przestał spełniać rolę zabezpieczającą przed podtopieniem

nieruchomości powódki i od 1982 r. następowało podtapianie piwnicy domu

powódki. Wokół stawu biegnie jeden rów opaskowy, który we wrześniu każdego

roku jest wykaszany oraz co dwa lata odmulany przez pozwaną spółkę. Przyczyną

okresowego pojawiania się i utrzymywania się wody w piwnicy domu, zawilgoconej

i zagrzybionej, jest infiltracja pozioma wody na teren nieruchomości powódki

wynikająca z niekorzystnej budowy geologicznej w miejscu budowy stawów i zbyt

bliskiej ich lokalizacji względem nieruchomości powódki. Zabezpieczenie

nieruchomości powódki przed zalewaniem może polegać na wykonaniu i

zamontowaniu za rowem opaskowym szczelnych ścianek Larsena oraz drenażu

opaskowego wokół fundamentów budynku mieszkalnego i taki sposób

zaspokojenia interesu powódki wybrał Sąd pierwszej instancji nakładając na obu

pozwanych solidarnie-na podstawie art. 439 k.c.- obowiązek wskazany w sentencji

wyroku. Sąd Okręgowy oddalił dalej idące powództwo nie znajdując podstaw

faktycznych i prawnych do zasądzenia na rzecz powódki dochodzonych kwot.

Apelację od powyższego orzeczenia złożyły obie strony. Powódka domagała

się zmiany wyroku przez zasądzenie na jej rzecz kwoty 303 000 złotych

tytułem zadośćuczynienia i odszkodowania. Pozwani wnieśli o zmianę wyroku

przez oddalenie powództwa w uwzględnionej części. Zaskarżonym wyrokiem

Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w pkt 1 o tyle tylko,

że zobowiązał pozwanych do wykonania ścianek Larsena w terminie 6 miesięcy

od uprawomocnienia się wyroku, w pozostałej części apelacji pozwanych oraz

apelację powódki oddalił i orzekł o kosztach postępowania. Sąd Apelacyjny

zaaprobował ustalenia faktyczne i oceny prawne Sądu Okręgowego, podzielając

jedynie zastrzeżenia pozwanych co do zbyt krótkiego okresu wyznaczonego na

wykonanie ścianek Larsena, stąd przedłużył ten okres do sześciu miesięcy.

4

W skardze kasacyjnej pozwani zarzucili naruszenie przepisów prawa

materialnego - art. 439 k.c. oraz przepisów postępowania - art. 380 w zw. z art.

381 k.p.c., art. 385 k.p.c. oraz art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

Wnieśli o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części i przekazanie

sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania ewentualnie o wydanie

orzeczenia reformatoryjnego oddalającego powództwo.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zakaz oparcia skargi kasacyjnej na zarzutach dotyczących ustalenia faktów

lub oceny dowodów (art. 3983

§ 3 k.p.c.) oraz związanie Sądu Najwyższego

ustaleniami sądu drugiej instancji będącymi podstawą faktyczną zaskarżonego

orzeczenia (art. 39813

§ 2 k.p.c.) nie wyłącza kontroli zgodności z prawem

procesowym przebiegu postępowania przed sądem drugiej instancji, w przeciwnym

razie bowiem wyłączona byłaby druga podstawa skargi kasacyjnej, zawierająca

tylko ograniczenie w postaci wpływu naruszenia przepisów postępowania

na treść rozstrzygnięcia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 kwietnia 2008 r.,

I CSK 500/07, nie publ.). Postępowanie apelacyjne ma charakter kontrolny, ale

jest także kontynuacją postępowania przed sądem pierwszej instancji i zmierza

do ponownego merytorycznego rozpoznania sprawy. Przyjęta koncepcja apelacji

pełnej (cum beneficio novorum) zakłada więc możliwość, a niekiedy konieczność

prowadzenia przez sąd drugiej instancji postępowania dowodowego.

Nakłada na sąd drugiej instancji powinność dokonania samodzielnej oceny

dowodów zgromadzonych przez sąd pierwszej instancji oraz przeprowadzonych

przed sądem odwoławczym, a także ustalenia podstawy faktycznej rozstrzygnięcia.

Sąd drugiej instancji stosuje zarówno przepisy szczególne odnoszące się do

postępowania przed tym sądem (art. 381, 382 k.p.c.), jak i odpowiednio - z mocy

odesłania zawartego w art. 391 § 1 k.p.c. - przepisy regulujące przebieg

postępowania dowodowego przed sądem pierwszej instancji (227, 235-315 k.p.c.).

W skardze kasacyjnej skarżący może wykazywać, że materiał dowodowy,

stanowiący podstawę ustaleń, został zgromadzony z poważnymi uchybieniami

przepisom prawa procesowego, część materiału została bezpodstawnie pominięta

bez wyjaśnienia przyczyn lub że oznaczone dowody nie zostały prawidłowo

5

przeprowadzone lub nie zostały dopuszczone, co nastąpiło z naruszeniem reguł

postępowania cywilnego (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 16 marca 2006 r.,

III CSK 17/06, nie publ. i z dnia 4 lutego 2015 r., IV CSK 183/14, nie publ.,

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 września 2014 r., II CSK 659/13,

nie publ.).

Prawidłowe rozstrzygnięcie sprawy wymagało poczynienia przez Sąd

wyczerpujących ustaleń faktycznych zmierzających przede wszystkim do udzielenia

odpowiedzi na pytanie, czy woda zalewająca piwnicę w domu powódki pochodzi

ze stawów rybnych eksploatowanych przez pozwaną spółkę i w związku z tym,

czy pozwani jako właściciel i dzierżawca stawów są zobowiązani do

zabezpieczenia nieruchomości przed wynikającą stąd szkodą w sposób ostatecznie

przez powódkę sformułowany, a więc polegający na montażu ścianek Larsena

za rowem opaskowym. Ustalenia te wymagały niewątpliwie wiedzy fachowej

i przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego sądowego właściwej specjalności.

Pozwani wnieśli przeciwko opinii biegłego B. H., która stała się podstawą

rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego, obszerne zarzuty, kwestionując

jej wiarygodność, kompletność oraz przydatność i konsekwentnie wnosili

o dopuszczenie dowodu z opinii innego biegłego z zakresu geologii i hydrogeologii.

Oddalenie przez Sąd pierwszej instancji tego wniosku zostało zakwestionowane

w apelacji pozwanych, którzy także w apelacji domagali się uzupełnienia

postępowania dowodowego, ponawiając wnioski dowodowe zgłoszone

w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji, w tym wniosek o dopuszczenie

dowodu z opinii innego biegłego. Należy podzielić zarzuty pozwanych, że opinia

biegłego B. H. z czerwca 2012 roku (k. 232-318 akt sprawy), na którą powołał się

Sąd Okręgowy w wyroku z dnia 18 kwietnia 2014 roku, nie dała wystarczających

podstaw do nałożenia na pozwanych obowiązku wskazanego w sentencji tego

wyroku. Biegły wskazał bowiem tylko jednym zdaniem na stronie 30 opinii, że

„Zabezpieczenie to może polegać między innymi na wykonaniu i zamontowaniu za

rowem opaskowym szczelnych ścianek Larsena oraz drenażu opaskowego wokół

fundamentów budynku mieszkalnego”. Sąd nie poczynił jednak żadnych dalszych

ustaleń co do tego, czym są ścianki Larsena, na czym polega ich funkcja oraz w

jaki sposób mają być one zamontowane (jak mają przebiegać) na gruncie; nie jest

6

wystarczające wskazanie w sentencji wyroku Sądu Okręgowego, zaaprobowanego

przez Sąd Apelacyjny, że mają być one zamontowane „za rowem opaskowym”.

Sąd nie poczynił także ustaleń co do tego, jaki wpływ montaż tych ścianek może

mieć na stosunki wodne na nieruchomości powódki oraz na nieruchomościach

sąsiednich; w szczególności, czy nakazany przez Sąd Okręgowy montaż ścianek

Larsena może negatywnie wpłynąć na stosunki wodne i być źródłem ewentualnych

szkód na nieruchomości powódki lub sąsiednich zamiast szkodom tym zapobiegać.

Sąd Apelacyjny nie odniósł się w uzasadnieniu wyroku do tych kwestii mimo ich

istotnego znaczenia nie tylko dla poprawności rozstrzygnięcia, ale i interesów stron

oraz osób trzecich, ograniczając się jedynie do stwierdzenia, że nie było podstaw

do dopuszczenia dowodu z opinii innego biegłego.

W tej sytuacji za trafny należy uznać zarzut pozwanych, że Sąd Apelacyjny

dopuścił się naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. w stopniu

mającym wpływ na wynik sprawy. Sąd nie tylko nie omówił szerzej

wskazanych wyżej kwestii, ale także nie ustosunkował się w uzasadnieniu

zaskarżonego wyroku do zawartych w apelacji zarzutów pozwanych dotyczących

naruszenia przepisów postępowania przez oddalenie przez Sąd pierwszej instancji

wniosków pozwanych o dopuszczenie dowodu z zeznań świadków T. A. i S. Ł.

Sąd Apelacyjny nie wskazał także w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, z jakich

przyczyn nie uwzględnił ponowionych w apelacji wniosków dowodowych o

dopuszczenie dowodu z zeznań tych świadków, co uniemożliwia Sądowi

Najwyższemu ocenę zarzutu naruszenia art. 381 k.p.c.

Wobec trafności omówionych zarzutów procesowych decydujących

o uwzględnieniu skargi kasacyjnej pozwanych oraz wobec niedostatecznych

ustaleń faktycznych, Sąd Najwyższy zaniechał odniesienia się do zarzutu

naruszenia prawa materialnego- art.439 k.c., którego ocena jest możliwa i celowa

jedynie w sytuacji prawidłowo ustalonego, z poszanowaniem przepisów

regulujących dopuszczanie dowodów i ich przeprowadzanie przez sąd meriti, stanu

faktycznego.

W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. orzeczono jak

w sentencji.

7

kc

jw