I UK 117/15

Sygn. akt I UK 117/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 marca 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Bogusław Cudowski (przewodniczący)

SSN Romualda Spyt

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania Z. S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 22 marca 2016 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 25 listopada 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 25 listopada 2014 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację Z. S.

od wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 28 stycznia 2014 r., którym oddalono

odwołanie wnioskodawcy od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 21

2

marca 2013 r. odmawiającej przyznania emerytury z tytułu pracy w szczególnych

warunkach.

W sprawie ustalono, że decyzją z dnia 28 lutego 2008 r. organ rentowy

odmówił wnioskodawcy (ur. 22 grudnia 1952 r.) przyznania emerytury w obniżonym

wieku z uwagi na niewykazanie 10-letniego okresu pracy w warunkach

szczególnych, ujętej w wykazie B stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze z dnia 7

lutego 1983 r. (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.; dalej jako rozporządzenie). Odwołanie

wnioskodawcy od powyższej decyzji zostało oddalone wyrokiem Sądu Okręgowego

w R. z dnia 8 września 2008 r., a Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 20 listopada

2008 r. oddalił apelację wnioskodawcy. Po ukończeniu 60 lat wnioskodawca

wystąpił z wnioskiem o przyznanie emerytury z tytułu pracy w warunkach

szczególnych, wymienionej w wykazie A stanowiącym załącznik do rozporządzenia.

Organ rentowy uznał za udowodniony staż pracy wnioskodawcy w wymiarze 26 lat i

25 dni okresów składkowych i nieskładkowych, jednak przyjął, że nie legitymuje się

on wymaganym okresem wykonywania pracy w szczególnych warunkach. W

okresach od 22 sierpnia 1975 r. do 22 września 1977 r. oraz od 31 października

1980 r. do 31 grudnia 1998 r. wnioskodawca zatrudniony był w Zakładach Wyrobów

Azbestowo-Cementowych w W., kolejno jako mistrz wydziału produkcji płyt

azbestowo-cementowych, ślusarz warsztatowy, mistrz wydziału transportu i

spedycji, zastępca kierownika wydziału transportu i spedycji, kierownik wydziału

transportu i spedycji. W dziale V zarządzenia Ministra Budownictwa i Przemysłu

Materiałów Budowlanych z dnia 1 sierpnia 1983 r. w sprawie stanowisk pracy, na

których wykonywane są prace w szczególnych warunkach uprawniające do

wcześniejszego przejścia na emeryturę, wymienione zostały wszystkie stanowiska

robotnicze i nierobotnicze w zakładach przetwarzających azbest, w tym praca w

Zakładach Wyrobów Azbestowo-Cementowych.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Apelacyjny - podzielając w tym

zakresie ocenę prawną Sądu pierwszej instancji - uznał, że wnioskodawca nie

spełnia warunków do przyznania emerytury przewidzianej w art. 184 w związku z

art. 32 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

3

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 748 ze

zm.; dalej jako ustawa emerytalna) i § 4 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, gdyż nie

legitymuje się 15-letnim okresem pracy w warunkach szczególnych. Za taką można

bowiem uznać jedynie pracę wnioskodawcy w okresie od 22 sierpnia 1975 r. do 22

września 1977 r. na stanowisku mistrza wydziału produkcji płyt

azbestowo-cementowych oraz od 31 października 1980 r. do 31 sierpnia 1991 r. na

stanowisku mistrza wydziału transportu i spedycji, podlegającą zakwalifikowaniu do

wykazu A, dział VII, poz. 9 („prace wykonywane w zakładach przetwarzających

azbest”).

W ocenie Sądu odwoławczego, za pracę w szczególnych warunkach nie

może być uznana praca wnioskodawcy w okresach od 1 września 1991 r. na

stanowisku dyspozytora, od 1 maja 1992 r. na stanowisku zastępcy kierownika

wydziału transportu i spedycji oraz od 1 października 1995 r. do 31 grudnia 1998 r.

na stanowisku kierownika wydziału transportu i spedycji, gdyż wykonywane

czynności nie wiązały się z narażeniem na oddziaływanie azbestu stale i w pełnym

wymiarze czasu pracy. Wnioskodawca nie wykonywał bowiem żadnych czynności

związanych z przetwarzaniem azbestu ani takich czynności nie nadzorował.

Zdaniem Sądu drugiej instancji, dla dokonania takiej oceny nie ma znaczenia fakt

zatrudnienia wnioskodawcy w spornych okresach w Zakładach Wyrobów

Azbestowo-Cementowych. Podstawowym warunkiem zakwalifikowania danej pracy

jako pracy w warunkach szczególnych jest bowiem wymaganie wynikające z § 2

ust. 1 rozporządzenia, a więc jej wykonywanie stale i w pełnym wymiarze czasu

pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy. Z rozważań zawartych w

uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 14 sierpnia 2013 r., III UK 122/12

(OSNP 2014 nr 5, poz. 57) wynika, że poza pracami wykonywanymi „bezpośrednio

przy przetwórstwie azbestu” (wykaz B, dział IV, poz. 1 rozporządzenia) możliwe jest

wyodrębnienie całego szeregu prac, w których dany pracownik może mieć kontakt

z azbestem. Nie można zatem przyjąć, że czynności wykonywane przez

wnioskodawcę w spornych okresach odpowiadają „pracom wykonywanym w

zakładach przetwarzających azbest” w rozumieniu wykazu A, dział VII, poz. 9

rozporządzenia, czyli pracom, które ustawodawca uznał za stanowiące podstawę

4

do ubiegania się o przyznanie wcześniejszej emerytury z uwagi na szkodliwe

oddziaływanie azbestu w procesie jego przetwarzania.

W skardze kasacyjnej wnioskodawca zarzucił naruszenia prawa

materialnego, tj. § 4 ust. 1 rozporządzenia w związku z postanowieniami działu VII,

poz. 9 wykazu A załącznika do tego rozporządzenia, przez błędną wykładnię

polegającą na przyjęciu, że praca wnioskodawcy, wykonującego pracę w zakładzie

przetwarzającym azbest stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, nie odpowiada

rodzajowo pracy w warunkach szczególnych, co skutkuje odmową prawa do

emerytury w obniżonym wieku emerytalnym, podczas gdy wnioskodawca spełnia

wszystkie przesłanki do nabycia wcześniejszej emerytury, a obowiązujące przepisy

nie uzasadniają przyjęcia w tym przypadku dodatkowych kryteriów w postaci

określenia rodzaju pracy w zakładach przetwarzających azbest.

Wskazując na powyższy zarzut skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji w całości i

orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie mu prawa do emerytury od dnia

22 grudnia 2012 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna jest usprawiedliwiona.

Zawarty w przepisach przejściowych ustawy emerytalnej art. 184 dotyczy

tych ubezpieczonych urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r., którzy w dniu wejścia

ustawy w życie (1 stycznia 1999 r.) osiągnęli: 1) okres zatrudnienia w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze wymaganym w przepisach

dotychczasowych do nabycia prawa do emerytury w wieku niższym niż 60 lat - dla

kobiet i 65 lat - dla mężczyzn oraz 2) okres składkowy i nieskładkowy, o którym

mowa w art. 27 (co najmniej 20 lat dla kobiet i co najmniej 25 lat dla mężczyzn).

Takim ubezpieczonym emerytura przysługuje po osiągnięciu wieku przewidzianego

w art. 32 ustawy. „Przepisami dotychczasowymi”, o których mowa w odesłaniu, jest

- między innymi - § 2 ust. 1 rozporządzenia, stanowiący, że okresami pracy

uzasadniającymi prawo do świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu

są okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym

5

charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy

obowiązującym na danym stanowisku pracy w warunkach wyszczególnionych w

wykazach A i B stanowiących załącznik do rozporządzenia (por. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 13 lutego 2002 r., III ZP 30/01, OSNP 2002 nr 10, poz. 243).

Treść wykazów stanowi odniesienie dla ustalenia wykonywania pracy w

szczególnych warunkach dla podmiotów uprawnionych, o których mowa w art. 32

ust. 1 (i odpowiednio art. 184 ustawy), tj. pracowników zatrudnionych przy pracach

o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub

wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na

bezpieczeństwo własne lub otoczenia (art. 32 ust. 2 ustawy emerytalnej). Tak samo

zakres podmiotowy określał obowiązujący przed dniem 1 stycznia 1999 r. przepis

art. 53 ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.).

Stosownie do § 4 ust. 1 rozporządzenia, pracownik, który wykonywał prace

w szczególnych warunkach, wymienione w wykazie A, nabywa prawo do

emerytury, jeżeli spełnia łącznie następujące warunki: osiągnął wiek emerytalny

wynoszący 55 lat dla kobiet i 60 lat dla mężczyzn (pkt 1) oraz ma wymagany okres

zatrudnienia, w tym co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach (pkt 3).

W stanowiącym załącznik do rozporządzenia wykazie A, dział VII, poz. 9 jako prace

w szczególnych warunkach, których wykonywanie uprawnia do niższego wieku

emerytalnego, wymienione zostały „prace wykonywane w zakładach

przetwarzających azbest”. Z kolei w myśl § 8 ust. 1 rozporządzenia, pracownik,

który wykonywał prace w szczególnych warunkach, wymienione w dziale IV wykazu

B, nabywa prawo do emerytury, jeżeli spełnia łącznie następujące warunki:

osiągnął wiek emerytalny wynoszący 50 lat dla kobiet i 55 lat dla mężczyzn (pkt 1)

oraz ma wymagany okres zatrudnienia, w tym co najmniej 10 lat wykonywał prace

wymienione w dziale IV wykazu B. Pod poz. 1 tego działu wymienione zostały

„prace wykonywane bezpośrednio przy przetwórstwie azbestu”.

Z powołanych przepisów jasno wynika, że różnicują one sytuację prawną

pracowników, którzy pracowali bezpośrednio przy przetwórstwie azbestu oraz

pracowników, którzy mieli pośredni kontakt z azbestem, dając tym pierwszym

możliwość przejścia na emeryturę po ukończeniu 55 roku życia (w przypadku

6

mężczyzn) przy założeniu, że w warunkach szczególnych przepracowali co

najmniej 10 lat (§ 8 ust. 1 rozporządzenia), a tym drugim - po ukończeniu 60 roku

życia (w przypadku mężczyzn), pod warunkiem wykazania co najmniej 15 lat pracy

w warunkach szczególnych (§ 4 ust. 1 rozporządzenia). Inaczej rzecz ujmując, o ile

w pierwszym przypadku dla nabycia prawa do emerytury wymagane jest

legitymowanie się 10-letnim okresem pracy wykonywanej bezpośrednio przy

przetwórstwie azbestu (wykaz B, dział IV, poz. 1), to w drugim - konieczne jest

posiadanie 15-letniego okresu wykonywania pracy w zakładach przetwarzających

azbest. Oznacza to, że prawodawca uznał samo wykonywanie pracy (przebywanie)

stale i w pełnym wymiarze czasu pracy w środowisku, w którym dokonywany jest

negatywnie oddziałujący na organizm człowieka proces przetwarzania azbestu, za

pracę o stopniu szkodliwości i uciążliwości tak znacznym, że powodującym szybszą

niż w przypadku ogółu ubezpieczonych, utratę zdolności do zarobkowania i w

rezultacie uprawniającą do ubiegania się o emeryturę w wieku niższym od

powszechnego. Znajduje to również potwierdzenie w brzmieniu wykazu A, dział V,

poz. 9 zarządzenia nr 9 Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów

Budowlanych z dnia 1 sierpnia 1983 r. w sprawie wykazu stanowisk pracy w

zakładach pracy nadzorowanych przez Ministra Budownictwa i Przemysłu

Materiałów Budowlanych, na których są wykonywane prace w szczególnych

warunkach uprawniające do wcześniejszego przejścia na emeryturę (Dz.Urz.

Ministra Budownictwa Nr 3, poz. 6), w którym wymienione zostały wszystkie

stanowiska robotnicze i nierobotnicze w zakładach przetwarzających azbest, w tym

praca w Zakładach Wyrobów Azbestowo-Cementowych. Sąd drugiej instancji

okoliczności tej nie przypisał żadnego znaczenia, tymczasem, aczkolwiek na skutek

upadku kompetencji do tworzenia wykazów resortowych, w aktualnym stanie

prawnym wykazy resortowe mają wyłącznie charakter informacyjny, techniczno-

porządkujący, uściślający, to jako takie mogą mieć znaczenie w sferze dowodowej

dla identyfikacji stanowiska pracy jako stanowiska pracy w szczególnych

warunkach (por. np. wyroki z dnia 25 lutego 2010 r., II UK 218/09, LEX nr 590247

oraz z dnia 16 listopada 2010 r., I UK 124/10, LEX nr 707404).

Wbrew ocenie Sądu drugiej instancji, nic innego nie wynika z uzasadnienia

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 14 sierpnia 2013 r., III UK 122/12. Stwierdzono w

7

nim, że w wykazie B ujęte zostały jedynie prace wykonywane bezpośrednio przy

przetwórstwie azbestu, a nie jakiekolwiek inne prace wykonywane w tym samym

zakładzie pracy przetwarzającym azbest, gdyż te zostały ujęte w wykazie A.

Zbieżne stanowisko zajął wcześniej Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 grudnia

2010 r., II UK 140/10 (LEX nr 786382).

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku na podstawie

art. 39815

§ 1 i odpowiednio stosowanego art. 108 § 2 k.p.c.

kc