II UK 104/15

Sygn. akt II UK 104/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 marca 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSN Zbigniew Myszka

w sprawie z wniosku E. S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o wysokość emerytury,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 22 marca 2016 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 10 września 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 10 września 2014 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

wnioskodawczyni E. S. od wyroku Sądu Okręgowego aga w W. – Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych z dnia 14 marca 2013 r. w sprawie przeciwko Zakładowi

Ubezpieczeń Społecznych o wysokość emerytury.

2

W ustalonym stanie faktycznym sprawy, wnioskodawczyni (urodzona w dniu

19 kwietnia 1952 r.), złożyła wniosek o przyznanie emerytury (po osiągnięciu

powszechnego wieku emerytalnego) w dniu 7 sierpnia 2012 r. i na podstawie

decyzji organu rentowego z dnia 5 października 2012 r. uzyskała prawo do tego

świadczenia. W decyzji organ rentowy stwierdził, że obliczenie wysokości

emerytury nastąpiło zgodnie z art. 183 ust. 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst:

Dz.U. z 2015 r., poz. 748 ze zm., dalej ustawa o emeryturach i rentach). Wobec

osiągnięcia przez odwołującą wieku usprawniającego do emerytury w roku 2012,

wysokość emerytury od dnia 1 sierpnia 2012 r. wynosi 35% emerytury obliczonej na

podstawie art. 53 ustawy o emeryturach i rentach (1.592,48 zł), oraz 65%

emerytury obliczonej na podstawie art. 26 ustawy (2.076,37 z). W odwołaniu od tej

decyzji wnioskodawczyni wskazała, że zastosowanie art. 183 ustawy o

emeryturach i rentach, a nie art. 53 jest dla niej bardzo krzywdzące. Podniosła, że

już w 2007 r., z dniem ukończenia 55 lat, mogła przejść na emeryturę, a tym

samym nabyła uprawnienia do emerytury wyliczonej według stosownych („starych”)

zasad.

Wyrokiem z dnia 14 marca 2013 r. Sąd Okręgowy w W. oddalił odwołanie. W

uzasadnieniu wyroku wskazano, że art. 46 ustawy o emeryturach i rentach

regulował zasady ustalania wysokości emerytury wobec osób urodzonych po dniu

31 grudnia 1948 r. a przed dniem 1 stycznia 1969 r., które wszystkie wymagane

warunki (wiek i okres ubezpieczenia) spełniły do dnia 31 grudnia 2008 r. Przepis

ten nie nakładał na ubezpieczonych obowiązku składania wniosku o wcześniejszą

emeryturę. Było to prawo, a ściślej przywilej ubezpieczonego, z którego mógł, a nie

musiał skorzystać. Osoby te, chcąc uzyskać prawo do świadczenia na starych

zasadach, mogły złożyć wniosek o prawo do świadczenia także po 31 grudnia 2008

r., nie później jednak niż przed ukończeniem powszechnego wieku emerytalnego

wynoszącego 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn. Zgłoszenie wniosku o

emeryturę po raz pierwszy dopiero po ukończeniu powszechnego wieku

emerytalnego powoduje konieczność obliczenia świadczenia z zastosowaniem tzw.

reguł mieszanych określonych w art. 183. Tak zwana emerytura mieszana dotyczy

osób, które osiągnęły wiek emerytalny w latach 2009 - 2013, przy czym jej

3

obliczenie następuje w części na podstawie art. 53, a w części na podstawie art. 26

ustawy, o ile osoby te nie przystąpiły do OFE.

Sąd Apelacyjny oddalił apelację wnioskodawczyni od tego wyroku,

podzielając ustalenia Sądu pierwszej instancji jak i zapadłe orzeczenie. Podkreślił w

uzasadnieniu, że wnioskodawczyni nie wystąpiła z wnioskiem o wcześniejszą

emeryturę na podstawie art. 46 ustawy o emeryturach i rentach i nie złożyła

wniosku określonego w art. 116. W przypadku gdyby wnioskodawczyni wystąpiła

odpowiednio wcześniej o emeryturę na podstawie art. 46 ustawy o emeryturach i

rentach i uzyskała pozytywną decyzję, to wówczas mogłaby zawiesić wypłatę

emerytury w związku z kontynuowaniem pracy (oraz kontynuowaniem

ubezpieczenia społecznego).

Powyższy wyrok zaskarżył w całości pełnomocnik wnioskodawczyni,

zarzucając naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 183 ust. 4 w

związku z art. 46 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach, polegającą na

uznaniu, że jednym z warunków przyznania prawa do emerytury na podstawie art.

46 ustawy jest złożenie wniosku przed ukończeniem powszechnego wieku

emerytalnego, w sytuacji, gdy żaden z przepisów ustawy nie ustanawia takiego

wymogu, natomiast art. 183 odnosi się do „wieku uprawniającego do emerytury”, a

nie do „powszechnego wieku emerytalnego”. Wskazał także na naruszenie prawa

materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 1 ust. 1 i 2 protokołu nr 12 do

Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w

Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmienioną następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz

uzupełnioną Protokołem nr 2, (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.), polegające

na uznaniu, że odmowa przyznania ubezpieczonej emerytury na podstawie art. 46

ustawy o emeryturach i rentach z uwagi na złożenie wniosku o jej przyznanie

dopiero po ukończeniu 60 roku życia nie stanowi dyskryminacji w stosunku do

kobiet, które złożyły wniosek o przyznanie emerytury na podstawie art. 46 ustawy

przed ukończeniem 60 roku życia, otrzymały decyzję pozytywną, a następnie

zawiesiły wypłatę emerytury w związku z kontynuowaniem pracy. Wskazał także na

naruszenie przepisów postępowania - art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1

k.p.c. poprzez sporządzenie wadliwego uzasadnienia skarżonego wyroku w

sposób, który nie wyjaśnia podstawy prawnej wyroku. Wniósł o uchylenie

4

zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez zmianę wyroku

polegającą na uwzględnieniu apelacji wnioskodawczyni i ustalenie wysokości

emerytury przysługującej ubezpieczonej w oparciu o art. 53 ustawy o emeryturach i

rentach, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji, wraz z orzeczeniem o

kosztach postępowania, w tym kosztach zastępstwa procesowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi nie mają uzasadnienia, co czyni skargę nieuprawnioną.

Przede wszystkim trzeba przypomnieć, że zgodnie z art. 39813

§ 1 i 2 k.p.c.,

Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej (jej podstaw) i

jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego

orzeczenia, jeżeli skarga nie zawiera zarzutu naruszenia przepisów postępowania,

bądź jeżeli taki zarzut okaże się niezasadny. W tym kontekście należy zauważyć,

że nie zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w związku z

art. 391 § 1 k.p.c. W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla się, że tak

sformułowany zarzut jest skuteczny tylko w szczególnych wypadkach, w sytuacji

gdy uzasadnienie wyroku sądu drugiej instancji zawiera tak kardynalne braki, że

niemożliwym jest dokonanie oceny toku wywodu, który doprowadził do wydania

orzeczenia, co uniemożliwia przeprowadzenie kontroli kasacyjnej (por. przykładowo

wyrok z dnia 2 grudnia 2014 r., I UK 139/14, LEX nr 1621322 oraz powołane tam

orzeczenia). W ocenie Sądu Najwyższego z takim przypadkiem nie mamy do

czynienia w tej sprawie.

Na wstępie rozważań, trzeba przypomnieć, że zgodnie z art. 100 ust. 1

ustawy o emeryturach rentach, prawo do świadczeń określonych w ustawie

powstaje z dniem spełnienia wszystkich warunków wymaganych do nabycia tego

prawa. Uregulowanie powyższe upoważnia do wyrażenia poglądu, że prawo do

świadczeń powstaje z mocy samego prawa (ex lege). Powstanie prawa do

świadczeń odróżnić należy od jego ustalenia deklaratoryjną decyzją organu

rentowego oraz od prawa do pobierania świadczenia (por. np. uzasadnienie

uchwały całej Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu

5

Najwyższego z dnia 20 grudnia 2000 r., III ZP 29/00 – OSNAPiUS 2001 nr 12 poz.

418). Zgłoszenie przez osobę uprawnioną wniosku oraz wydanie przez organ

rentowy deklaratoryjnej decyzji ustalającej prawo do świadczeń i ich pobierania

stanowi jedynie realizację prawa do świadczeń, które to prawo powstaje ex lege z

dniem spełnienia wszystkich wymaganych do jego nabycia warunków. Ma to i ten

skutek, że nie tylko samo prawo, ale również jego realizacja wymaga wystąpienia

ze stosownym wnioskiem o ustalenie do niego prawa, co w dalszym ciągu

umożliwia jego wypłatę. Innymi słowy samo złożenie wniosku o przyznanie

świadczenia nie przesądza jeszcze przejścia na nie i pobierania świadczenia.

Moment realizacji powstałego uprawnienia zależy wyłącznie od woli

ubezpieczonego (por. także np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 4 listopada

2014 r., I UK 100/14 i z dnia 14 września 2014 r., I UK 19/14).

Również tylko ogólnie należy zauważyć – za uzasadnieniem postanowienia

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 3 listopada 2015 r., P 11/14 (OTK-A

2015/10/167), że w orzecznictwie Trybunału (por. wyrok pełnego składu z dnia 7

maja 2014 r., K 43/12 – OTK-A 2014/5/50), utrwalone jest stanowisko, według

którego zasada ochrony praw nabytych obejmuje także tzw. ekspektatywy praw z

zakresu ubezpieczeń społecznych. Choć pojęcie ekspektatywy nie zostało w

orzecznictwie ukształtowane precyzyjnie, to w odniesieniu do praw emerytalnych

Trybunał odróżnił je od praw nabytych w drodze skonkretyzowanych ostatecznych

decyzji przyznających świadczenia jak i od praw nabytych in abstracto zgodnie z

ustawą przed zgłoszeniem wniosku o przyznanie świadczenia. Według Trybunału

ochrona przysługuje prawom podmiotowym nabytym in concreto, nabytym in

abstracto oraz maksymalnie ukształtowanym ekspektatywom tych praw. Trybunał,

rozważając możliwe zmiany przepisów emerytalnych w okresie od przystąpienia

przez dany podmiot do systemu do momentu, w którym kończy się pobieranie

przez niego świadczenia emerytalnego, zauważył, że zmiany tego rodzaju mogą

nastąpić (co nie znaczy, że są dopuszczalne) w okresie nabywania prawa do

emerytury, w okresie od spełnienia warunków nabycia tego prawa do wydania

stosownej decyzji emerytalnej oraz na etapie realizowania prawa do emerytury

(spełniania świadczenia). W dwóch ostatnio wyróżnionych okresach zmiany nie

mogą odnosić się do warunków uzyskania prawa do emerytury, ponieważ jest ono

6

już (in abstracto lub in concreto) nabyte, choć mogą dotyczyć warunków waloryzacji

należnych świadczeń czy sposobu ich wypłaty. Konstytucyjnie jest niedopuszczalne

odebranie słusznie nabytych praw emerytalnych. Natomiast w okresie nabywania

prawa do emerytury zmiany warunków jego nabycia są możliwe; konstytucyjnie

niedopuszczalne jest zniesienie prawa do emerytury (jeszcze nienabytego).

Odnosząc powyższe rozważania do ustalonego stanu faktycznego

rozpatrywanej sprawy należy przypomnieć, że wnioskodawczyni wystąpiła

z wnioskiem o przyznanie prawa do emerytury w dniu 7 sierpnia 2012 r.

(po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego) i na podstawie decyzji organu

rentowego z dnia 5 października 2012 r. uzyskała prawo do emerytury obliczonej

zgodnie ze wskazaniami zawartymi w art. 183 ust. 4 ustawy o emeryturach i

rentach. Przepis ten (w ust. 1) wyraźnie odnosi się do wniosku o emeryturę osoby

ubezpieczonej urodzonej po dniu 31 grudnia 1948 r., przewidując wyjątek dla

ubezpieczonych, którzy pobrali emeryturę na podstawie przepisów art. 46 lub 50,

pod wskazanymi w przepisie warunkami, przesądzając w ust. 4, jej wysokość dla

osoby ubezpieczonej, która osiągnęła wiek uprawniający do emerytury w roku

kalendarzowym 2012.

Osoby chcące uzyskać prawo do świadczenia na tzw. starych zasadach,

mogły złożyć wniosek o prawo do świadczenia także po 31 grudnia 2008 r., jednak

nie później niż przed ukończeniem powszechnego wieku emerytalnego

wynoszącego 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn, określonego w art. 27 ust. 2 i 3

(gdy się zważy, że uprawnienie do świadczenia przewidzianego w art. 29 ust.1 pkt

1 ustawy dotyczy ubezpieczonych, którzy nie osiągnęli wieku emerytalnego).

Ubezpieczona nie występowała z wnioskiem o przyznanie wcześniejszej emerytury

na podstawie art. 29 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 46 ustawy o emeryturach i

rentach.

Jak to wyżej wskazano, zgłoszenie przez osobę uprawnioną wniosku oraz

wydanie przez organ rentowy deklaratoryjnej decyzji ustalającej prawo do

świadczenia i ich pobierania stanowi jedynie realizację prawa do świadczeń, które

to prawo powstaje ex lege z dniem spełnienia wszystkich wymaganych do jego

nabycia warunków. Tak więc realizacja świadczenia wymaga wystąpienia ze

stosownym wnioskiem o ustalenie do niego prawa, co w dalszym ciągu umożliwia

7

jego wypłatę. W okolicznościach sprawy nie budzi wątpliwości, że wnioskodawczyni

nie występowała o przyznanie świadczenia na podstawie powoływanego wyżej art.

29 ust. 1 pkt 1 ustawy (uprawniającym ubezpieczone kobiety urodzone przed dniem

1 stycznia 1949 r., które nie osiągnęły tzw. powszechnego wieku emerytalnego do

przejścia na emeryturę po osiągnięciu wieku 55 lat, jeżeli miały co najmniej 30-letni

okres składkowy i nieskładkowy) w związku z jej art. 46 i stąd takie świadczenie -

zachowane in abstracto nie zostało jej ustalone (in concreto). Zgłoszenie wniosku o

emeryturę (po raz pierwszy) dopiero po ukończeniu powszechnego wieku

emerytalnego powoduje konieczność obliczenia świadczenia z zastosowaniem tzw.

reguł mieszanych z art. 183 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach. Innymi słowy

tylko osoby, które – spełniając przesłanki do nabycia prawa do świadczenia –

pobrały emeryturę ustaloną według tzw. starego systemu emerytalnego, tj. według

zasad zawartych w art. 46 (zrealizowały prawo do świadczenia) mogą dochodzić

jego przeliczenia również według „starych” zasad, po złożeniu stosownego wniosku

w związku z kontynuowaniem ubezpieczenia i osiągnięciem powszechnego wieku

emerytalnego.

W skardze kasacyjnej nie wskazano na naruszenie przez Sąd art. 29 ust. 1

pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach, upatrując podstawy do przyznania prawa do

tego świadczenia w art. 46 tej ustawy. Trzeba w związku z tym zwrócić uwagę, że

zgodnie z tym przepisem ubezpieczonym urodzonym w latach 1949-1968,

przysługują emerytury „na warunkach określonych m.in. w art. 29 ustawy”, a więc w

istocie są to te same emerytury, jakie przysługują urodzonym przed 1 stycznia

1949 r. i dla obu grup ubezpieczonych są one wyrazem przejściowego utrzymania

przywilejów dotyczących możliwości nabycia prawa do emerytury w obniżonym

wieku emerytalnym. Tak więc art. 46 ustawy o emeryturach i rentach w istocie

rozstrzyga, które przepisy dotyczące świadczeń z systemu zdefiniowanego

świadczenia (zasadniczo przewidzianego dla osób urodzonych przed 1 stycznia

1949 r.) i pod jakimi warunkami (nieprzystąpienie do otwartego funduszu

emerytalnego, spełnienie warunków do uzyskania emerytury do 31 grudnia 2008 r.

i dawniej rozwiązanie stosunku pracy – w przypadku ubezpieczonego będącego

pracownikiem) mają zastosowanie także do osób urodzonych w latach 1949-1968,

regulując kwestie związane z zachowaniem ekspektatyw praw nabytych w starym

8

systemie, a więc pod rządami przepisów obowiązujących przed dniem wejścia w

życie ustawy o emeryturach i rentach. Przepis ten, co trafnie podkreślił Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 6 lutego 2009 r., I UK 243/08 (LEX nr 571847), ma

charakter przejściowy w tym sensie, że dotyczy wąskiej grupy ubezpieczonych,

gwarantując im prawo do wcześniejszej emerytury, mimo że prawo to nie jest

przewidziane przez nowy system emerytalno-rentowy (zob. również uzasadnienie

wyroku Sądu Najwyższego z dnia 16 czerwca 2011 r., III UK 217/10, LEX nr

950438 i przywołane w nim orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego).

Uwzględniając powyższe orzeczono jak w sentencji na podstawie art.

39814

k.p.c.

eb