III KK 427/15

Sygn. akt III KK 427/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 1 kwietnia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Tomasz Artymiuk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Małgorzata Gierszon

SSN Przemysław Kalinowski

Protokolant Anna Korzeniecka-Plewka

przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Andrzeja Pogorzelskiego ,

w sprawie B. K.

skazanego z art. 178a § 4 k.k. w zw. z art. 178a § 1 k.k.

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 1 kwietnia 2016 r.,

kasacji, wniesionej przez obrońcę skazanego

od wyroku Sądu Okręgowego w G.

z dnia 20 maja 2015r.

utrzymującego w mocy wyrok Sądu Rejonowego w W.

z dnia 14 stycznia 2015r.,

1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do

ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w G.;

2. zarządza zwrot skazanemu B. K. uiszczonej opłaty od

kasacji w kwocie 450 (czterysta pięćdziesiąt złotych) zł.

UZASADNIENIE

2

Wyrokiem Sądu Rejonowego w W. z dnia 14 stycznia 2015 r., sygn. akt II K

…/14, B. K. uznany został za winnego tego, że „w dniu 23 sierpnia 2014 r. w

miejscowości B. ul. B., będąc uprzednio prawomocnie skazanym za prowadzenie

pojazdu mechanicznego w stanie nietrzeźwości wyrokiem Sądu Rejonowego w W.

z dnia 25 stycznia 2010 r. w sprawie o sygn. akt II K …/10 oraz wyrokiem Sądu

Rejonowego w W. z dnia 28 października 2011 r. w sprawie o sygn. akt II K …/11,

prowadził w ruchu lądowym pojazd mechaniczny samochód marki Ford Fiesta o nr

rej. […], znajdując się w stanie nietrzeźwości o stężeniu 0,66 mg/l alkoholu w

wydychanym powietrzu” – tj. przestępstwa określonego w art. 178a § 4 k.k. w zw. z

art 178a § 1 k.k. i za to na mocy art. 178a § 4 k.k. skazany na karę 9 miesięcy

pozbawienia wolności. Nadto, na mocy art. 42 § 2 k.k. i art. 43 §1 k.k. orzeczono

wobec oskarżonego środek karny w postaci zakazu prowadzenia wszelkich

pojazdów mechanicznych na okres 4 lat, natomiast na mocy art. 49 § 2 k.k.

orzeczono wobec niego świadczenie pieniężne w wysokości 1000 złotych na rzecz

Funduszu Pomocy Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej. B. K.

obciążony został również kosztami procesu, w tym opłatą.

Wyrok ten zaskarżony został apelacją przez obrońcę oskarżonego.

Zarzucono w niej:

1. „obrazę przepisów postępowania, która mogła mieć wpływ na treść

orzeczenia, tj.:

a). art. 170 § 1 pkt. 2 i 5 k.p.k. w zw. z art. 202 § 1 k.p.k. w drodze uznania, że

wniosek dowodowy o powołanie biegłych psychiatrów w celu określenia stanu, w

którym znajdował się oskarżony B. K. w chwili popełnienia zarzucanego mu czynu,

nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy i zmierza do przedłużenia

postępowania, w warunkach, w których zachodzą uzasadnione wątpliwości, co do

poczytalności oskarżonego w stanie pod wpływem alkoholu;

b). art. 366 § 1 k.p.k., z uwagi na nie wyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności

sprawy, w tym w szczególności stanu poczytalności oskarżonego B. K. w chwili

popełnienia zarzucanego mu czynu;

2. błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia na

skutek uznania, że wobec oskarżonego B. K. nie zachodzą przesłanki do

warunkowego zawieszenia wykonania kary pozbawienia wolności, w sytuacji, w

3

której jest to usprawiedliwione szczególnymi okolicznościami sprawy”.

W oparciu o te zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji,

ewentualnie o zmianę tego orzeczenia przez warunkowe zawieszenie wymierzonej

oskarżonemu kary pozbawienia wolności na okres próby 5 lat.

Sąd Okręgowy w G. wyrokiem z dnia 20 maja 2015 r., sygn. akt V Ka …/15,

zaskarżony wyrok utrzymał w mocy, uznając apelację obrońcy za oczywiście

bezzasadną.

Kasację od orzeczenia sądu odwoławczego wniósł obrońca skazanego.

Zaskarżając wyrok ten w całości autor kasacji zarzucił: „obrazę przepisów

postępowania, która miała istotny wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia, a w

szczególności przepisów art. 440 k.p.k., art. 437 § 1 k.p.k. i art. 458 k.p.k. poprzez

nieuwzględnienie z urzędu faktu zatarcia wcześniejszego prawomocnego skazania

B. K. za przestępstwa z art. 178a § 1 i 4 k.k. oraz art. 244 k.k., objęte wyrokami

Sądu Rejonowego w W.: z dnia 25 stycznia 2010 r. w sprawie II K …/10 oraz z dnia

28 października 2011 r. w sprawie II K …/11, co w konsekwencji doprowadziło do

braku zmiany kwalifikacji prawnej czynu z art. 178a § 4 k.k. w zw. z art. 178 § 1 k.k.

na art. 178a § 1 k.k. i orzeczenie rażąco niesprawiedliwej kary pozbawienia

wolności, w sytuacji gdy przyjęcie prawidłowej kwalifikacji prawnej czynu

pozwoliłoby na orzeczenie nieizolacyjnej kary przewidzianej przepisami, mając na

względzie fakt, iż w związku z zatarciem skazania, B. K. na dzień orzekania przez

Sąd Okręgowy w G. był osobą niekaraną”.

W oparciu o ten zarzut skarżący wniósł o uchylenie wyroku Sądu

Okręgowego w G. i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

W terminie zakreślonym do wniesienia kasacji obrońca skazanego złożył

kolejne pismo procesowe zatytułowane „Uzupełnienie kasacji”, w którym

skonkretyzował zarzut kasacyjny wskazując na rażące i mające istotny wpływ na

treść zaskarżonego orzeczenia naruszenie przez Sąd ad quem: „przepisów art.

440 k.p.k. w zw. z art. 433 § 1 k.p.k., art. 437 § 1 k.p.k. i art. 458 k.p.k., polegające

na tym, że Sąd II instancji, rozpoznając apelację obrońcy oskarżonego, niezależnie

od granic zaskarżenia, podniesionych zarzutów i wpływu uchybienia na treść

orzeczenia, nie przekroczył z urzędu granic środka zaskarżenia i utrzymał w mocy

4

rażąco niesprawiedliwe orzeczenie Sądu I instancji poprzez nie zastosowanie

przepisu art. 4 § 1 k.k. i zaniechanie orzeczenia na podstawie nowej ustawy, tj.

przepisów art. 107 § 4 k.k. i art. 107 § 4a k.k. (znowelizowanych ustawą z dnia 20

lutego 2015 r., Dz.U. z 2015 r., poz. 396), co w konsekwencji doprowadziło do

nieuwzględnienia z urzędu faktu zatarcia wcześniejszego prawomocnego skazania

B. K. za przestępstwa z art. 178a § 1 i 4 k.k. oraz art. 244 k.k., objęte wyrokami

Sądu Rejonowego w W.: z dnia 25 stycznia 2010 r. w sprawie II K …/10 oraz z dnia

28 października 2011 r. w sprawie II K …/11, a co doprowadziło do braku zmiany

kwalifikacji prawnej czynu z art. 178a § 4 k.k. w zw. z art. 178 § 1 k.k. na art. 178a §

1 k.k. i orzeczenia rażąco niesprawiedliwej kary pozbawienia wolności, w sytuacji

gdy przyjęcie prawidłowej kwalifikacji prawnej czynu pozwoliłoby na orzeczenie

nieizolacyjnej kary przewidzianej przepisami, mając na względzie fakt, iż w związku

z zatarciem skazania, B. K. na dzień orzekania przez Sąd Okręgowy w G. był

osobą niekaraną”.

W pisemnej odpowiedzi na kasację Prokurator Okręgowy w G. wniósł o jej

uwzględnienie, a stanowisko to poparł w toku rozprawy kasacyjnej prokurator

Prokuratury Krajowej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Nie można odmówić racji autorowi kasacji wskazującemu, że wyrok Sądu

Okręgowego w G. dotknięty jest rażącym naruszeniem prawa procesowego, które

miało istotny – w rozumieniu art. 523 § 1 k.p.k. – wpływ na treść tego orzeczenia,

ponieważ oparte zostało na błędnych ustaleniach faktycznych, a w konsekwencji

skutkowało zastosowania niewłaściwego przepisu prawa karnego materialnego.

Warunkiem sine gua non uznania oskarżonego, któremu zarzucono

prowadzenie w stanie nietrzeźwości pojazdu mechanicznego w ruchu lądowym, za

winnego popełnienia występku określonego w art. 178a § 4 k.k. jest m.in.

wcześniejsze prawomocne skazanie sprawcy za prowadzenie pojazdu

mechanicznego w stanie nietrzeźwości.

Orzekający w niniejszej sprawie w dniu 14 stycznia 2015 r. Sąd pierwszej

instancji czyniąc ustalenia w tym zakresie odwołał się do wcześniejszych skazań B.

K. wyrokami Sądu Rejonowego w W.: z dnia 25 stycznia 2010 r., sygn. akt II K

…/10 oraz z dnia 28 października 2011 r., sygn. akt II K …/11.

5

Pierwszym z powołanych orzeczeń oskarżony uznany został za winnego

popełnienia przestępstwa określonego w art. 178a § 1 k.k. (prowadzenie w stanie

nietrzeźwości samochodu) i za to skazany na karę 6 miesięcy ograniczenia

wolności z obowiązkiem wykonywania nieodpłatnej, kontrolowanej pracy na cel

społeczny w wymiarze 30 godzin w stosunku miesięcznym. Nadto, orzeczono

wobec niego środek karny w postaci zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów

mechanicznych na okres 2 lat oraz świadczenie pieniężne w kwocie 200 zł na rzecz

Fundacji Pomocy Osobom Poszkodowanym w Wypadkach Komunikacyjnych oraz

Osobom ze Schorzeniami Narządów Ruchu.

Drugim, dotyczącym prowadzenia w ruchu lądowym w stanie nietrzeźwości

pojazdu mechanicznego marki Simson, pomimo wcześniejszego skazania za

prowadzenie pojazdu mechanicznego w stanie nietrzeźwości oraz wbrew

orzeczonemu zakazowi prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych, przy

przyjętej kwalifikacji prawnej czynu z art. 244 k.k. w zb. z art. 178a § 1 i 4 k.k. w zw.

z art. 11 § 2 k.k., B. K. skazany został na karę 6 miesięcy pozbawienia wolności z

warunkowym zawieszeniem wykonania tej kary na okres próby 3 lat oraz oddaniem

w tym czasie pod dozór kuratora sądowego. Ponadto, orzeczono w stosunku do

wyżej wymienionego środek karny zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów

mechanicznych na okres 2 lat, grzywnę w wymiarze 100 stawek dziennych w

wysokości po 10 zł stawka oraz zobowiązano go do powstrzymania się od

nadużywania alkoholu.

O ile na dzień wyrokowania przez Sąd Rejonowy w W. powyższe ustalenie

oraz będąca tego konsekwencją kwalifikacja prawna czynu popełnionego przez

skazanego w dniu 23 sierpnia 2014 r. była niewątpliwa, o tyle sytuacja faktyczna

oraz będąca tego wynikiem ocena prawna przypisanego oskarżonemu czynu uległy

zmianie na etapie postępowania odwoławczego.

Na mocy ustawy z dnia 20 lutego 2015 r. o zmianie ustawy Kodeks karny

oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2015 r. poz. 396 – dalej ustawa

nowelizacyjna) doszło m.in. do zmiany treści art. 107 § 4 k.k., który określa

przesłanki zatarcia skazania w wypadku orzeczenia kary ograniczenia wolności.

Zgodnie z nowym brzemieniem tego przepisu w razie skazania na karę

ograniczenia wolności zatarcie skazania następuje z mocy prawa z upływem 3 lat

6

(poprzednio 5 lat) od wykonania lub darowania kary albo od przedawnienia jej

wykonania. Ponieważ zmiana ta weszła w życie z dniem 21 marca 2015 r. (art. 29

pkt 1 w zw. z art. 1 pkt 63 lit. a ustawy nowelizacyjnej ogłoszonej w dniu 20 marca

2015 r.), Sąd Okręgowy wydając wyrok w dniu 20 maja 2015 r. był zobligowany do

zastosowania reguły intertemporalnej określonej w art. 4 § 1 k.k. Z przepisu tego

jednoznacznie wynika, że jeżeli w czasie orzekania obowiązuje ustawa inna niż w

czasie popełnienia przestępstwa, stosuje się ustawę nową, jednakże należy

stosować ustawę obowiązującą poprzednio, jeżeli jest względniejsza dla sprawcy.

Niewątpliwym jest, że skrócenie okresu wymaganego do zatarcia skazania B. K. w

odniesieniu do wymierzonej mu w sprawie II K …/10 kary ograniczenia wolności do

3 lat jest uregulowaniem względniejszym dla skazanego, albowiem w sytuacji, kiedy

skazany w dniu 20 maja 2011 r. wykonał karę ograniczenia wolności, a wcześniej w

dniu 10 września 2010 r. uregulował świadczenie pieniężne (k. 17 i 26 akt Kkow

…/2010/S Sądu Rejonowego w W.), skazanie mogło ulec zatarciu z mocy prawa

już z dniem 20 maja 2014 r. (według ustawy wcześniejszej nastąpiłoby to dopiero z

dniem 20 maja 2016 r.), gdyby nie treść art. 108 k.k. oraz fakt, że w okresie

wymaganym do zatarcia skazania ówczesny oskarżony popełnił ponownie

przestępstwo stwierdzone prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w W. z dnia

28 października 2011 r. (II K …/11).

Rzecz wszelako w tym, że zatarciu z mocy prawa uległo również skazanie

wynikające z tego ostatniego orzeczenia, które uprawomocniło się w dniu 5

listopada 2011 r. Wyrokiem tym, jak to wskazano we wcześniejszej części

niniejszego uzasadnienia, skazanemu wymierzono karę 6 miesięcy pozbawienia

wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres próby 3 lat, nadto

orzeczono zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych na okres 2 lat i

grzywnę w wysokości 100 stawek dziennych po 10 zł stawka. W tym stanie rzeczy

zgodnie z art. 76 § 1 i 2 k.k., w brzemieniu obowiązującym do dnia 1 lipca 2015 r.,

wobec uiszczenia w dniu 23 stycznia 2012 r. orzeczonej grzywny i nie zarządzenia

wykonania kary pozbawienia wolności, skazanie ulegało zatarciu z mocy prawa z

upływem 6 miesięcy od pozytywnego zakończenia okresu próby, a więc w realiach

niniejszej sprawy z dniem 5 maja 2015 r. Tego też dnia doszło więc do

jednoczesnego zatarcia obu skazań w sprawach Sądu Rejonowego w W. o sygn. II

7

K …/10 i II K …/11.

Takiemu ustaleniu, pomimo popełnienia przez B. K. kolejnego czynu z art.

178a § 1 k.k. w dniu 23 sierpnia 2014 r., a więc przed zatarciem skazania w

sprawie II K …/11, nie stoi na przeszkodzie treść art. 108 k.k. Jak to wywiódł Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 4 grudnia 2014 r., III KK 181/14 (LEX nr 1621350), fakt

zatarcia z mocy prawa wcześniejszego prawomocnego skazania za przestępstwo

określone w art. 178a § 1 k.k. lub wymienione w art. 178a § 4 k.k. zaistniały w dacie

wyrokowania, co do popełnienia czynu określonego w art. 178a § 1 k.k.

uniemożliwia przyjęcie odpowiedzialności sprawcy na podstawie art. 178a § 4 k.k.

także wtedy, gdy do popełnienia tego czynu doszło przed upływem okresu

niezbędnego do zatarcia wcześniejszego skazania. Przepis art. 76 § 1 k.k. stanowił

bowiem (do dnia 1 lipca 2015 r. – o czym dalej) lex specialis w stosunku do art. 108

k.k. Pogląd ten Sąd Najwyższy w składzie orzekającym w niniejszej sprawie w całej

rozciągłości podziela.

Jakkolwiek brzmienie art. 76 § 1 k.k. zostało zmienione przez cytowaną

wyżej ustawę z dnia 20 lutego 2015 r., poprzez dodanie zapisu „przepis art. 108

k.k. stosuje się" – to zmiana ta, w przeciwieństwie do zmiany art. 107 § 4 k.k.,

weszła w życie dopiero w dniu 1 lipca 2015 r. (art. 29 w zw. z art. 1 pkt 41 ustawy

nowelizacyjnej), a zatem już po wydaniu wyroku przez Sąd Okręgowy. Co więcej, w

powołanym wyżej kontekście zauważyć należy, iż przyjęta w art. 108 k.p.k. zasada

równoczesności zatarcia skazania wywołuje wprawdzie ten skutek, że jeżeli

sprawca przed upływem okresu wymaganego do zatarcia skazania ponownie

popełnił przestępstwo dopuszczalne jest jedynie jednoczesne zatarcie wszystkich

skazań, jednak przesłanka „ponownego popełnienia przestępstwa” jest spełniona

wyłącznie wówczas, jeżeli przestępstwo to stwierdzone zostanie prawomocnym

wyrokiem skazującym. Odmienne stanowisko pozostawałoby w sprzeczności z

zasadą domniemania niewinności. Prawomocność wyroku skazującego stanowi

zatem warunek konieczny do przerwania biegu terminu do zatarcia skazania za

uprzedni czyn. Taka sytuacja nie dotyczy rzecz jasna skazanego, bowiem do

prawomocnego stwierdzenia popełnienia przestępstwa mającego mieć miejsce w

dniu 23 sierpnia 2014 r. przed dniem zatarcia skazania w dniu 5 maja 2015 r.

bezspornie nie doszło, gdyż rozstrzygnął o tym ostatecznie zaskarżony niniejszą

8

kasacją wyrok Sądu Okręgowego w G. z dnia 20 maja 2015 r.

Mając na uwadze powyższe oczywiste jest, że w dacie orzekania przez Sąd

Okręgowy w G. skazania obu omówionymi wyżej wyrokami Sądu Rejonowego w W.

uległy już zatarciu z mocy prawa, a tym samym B. K. powinien być wówczas

traktowany jako osoba niekarana. W efekcie nie było możliwe zaakceptowanie

przez Sąd odwoławczy poczynionego w tym zakresie przez sąd meriti ustalenia, a

w związku z tym również kwalifikacji prawnej czynu objętego postępowaniem w

sprawie II K …/14 Sądu Rejonowego w W. – z art. 178a § 4 k.k.

Trafnie przy tym w kasacji, uwzględniając jej – złożone w terminie –

uzupełnienie zawarte w piśmie z dnia 5 sierpnia 2015 r., w pierwszym rzędzie

podniesiono pod adresem sądu ad quem zarzut naruszenia art. 433 § 1 k.p.k. w zw.

z art. 440 k.p.k. zobowiązujący Sąd drugiej instancji do orzekania poza granicami

apelacji i podniesionymi w zwykłym środku odwoławczym zarzutami, a to wobec

stwierdzonej wyżej rażącej, chociaż niezawinionej przez sądu a quo,

niesprawiedliwości poddanego kontroli apelacyjnej orzeczenia. Należy bowiem

zważyć, że apelacja obrońcy datowana na dzień 24 lutego 2015 r. została

wniesiona do sądu jeszcze przed zmianą przepisów nadaną przez ustawę z dnia 20

lutego 2015 r., a więc w sytuacji, gdy nie mogło być mowy o zatarciu skazania w

sprawie II K …/10, a także w sprawie II K …/11, co nastąpiło przecież dopiero w

dniu 5 maja 2015 r. Tym samym nie mogły zostać w niej sformułowane zarzuty w

zakresie ustaleń o wcześniejszej karalności oskarżonego B. K., jak i obrazy prawa

materialnego. Skoro jednak w czasie orzekania przez Sąd Okręgowy zmienił się

stan prawny to Sąd ten, niezależnie od oczywistej bezzasadności zarzutów

sformułowanych w apelacji, zobligowany był postąpić zgodnie z nakazem

wynikającym z art. 433 § 1 k.p.k. tj. rozpoznać sprawę w zakresie szerszym niż

wynikający z granic środka odwoławczego wniesionego przez obrońcę z uwagi na

wystąpienie przesłanki z art. 440 k.p.k. Postawieniu w kasacji pod adresem wyroku

Sądu odwoławczego zarzutu naruszenia art. 440 k.p.k. nie stała w tym wypadku na

przeszkodzie aktualna treść art. 523 § 1 in fine k.p.k., bowiem zgodnie z art. 39

ustawy z dnia 27 września 2013 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania

karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2013 r., poz. 1247), do

prawomocnego wyroku sądu odwoławczego kończącego postępowanie, wydanego

9

przed dniem wejścia w życie tej ustawy, tj. przed dniem 1 lipca 2015r., przepis art.

523 § 1 k.p.k. stosuje się w dotychczasowym brzmieniu.

Podniesione w kasacji uchybienie było nie tylko rażące, lecz miało

jednocześnie istotny wpływ na treść zaskarżonego kasacją prawomocnego wyroku

Sądu Okręgowego, albowiem Sąd ten utrzymując w mocy wyrok Sądu Rejonowego

w W., wydał orzeczenie rażąco niesprawiedliwe dla skazanego. Rażąca

niesprawiedliwość, jak trafnie wskazał skarżący, wynikała w szczególności z braku

uwzględnienia z urzędu przez orzekający w sprawie Sąd drugiej instancji

odpadnięcia przesłanki warunkującej surowszą odpowiedzialność B. K. za

przestępstwo z art. 178a § 4 k.k. Uznanie skazanego za sprawcę wyłącznie czynu z

art. 178a § 1 k.k. mogło zmienić – chociażby przy uwzględnieniu granic zagrożenia

poszczególnych czynów, jak i oczywistej w chwili wyrokowania przez sąd ad quem

niekaralności oskarżonego – jego sytuację prawną, w tym również w zakresie

wymiaru kary.

Wobec poczynionych wyżej rozważań kasację obrońcy skazanego uznać

należało za zasadną co implikowało uchylenie prawomocnego wyroku Sądu

Okręgowego w G. i przekazanie sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania.

Procedując powtórnie Sąd drugiej instancji, w związku z apelacją obrońcy od

wyroku Sądu Rejonowego w W., rozstrzygnie w zakresie odpowiedzialności karnej

B. K. uwzględniając powyższe wskazania Sądu Najwyższego.

W związku z uwzględnieniem kasacji konieczne było – stosownie do treści

art. 527 § 4 k.p.k. – zarządzenie o zwrocie skazanemu uiszczonej opłaty.

eb