III CZP 113/15

Sygn. akt III CZP 113/15

UCHWAŁA

Dnia 7 kwietnia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Marian Kocon (sprawozdawca)

SSN Agnieszka Piotrowska

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z powództwa B. D.

przeciwko D. K.

o zapłatę,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 7 kwietnia 2016 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy w K.

postanowieniem z dnia 16 grudnia 2015 r.,

"1. Czy jest dopuszczalne podjęcie i prowadzenie postępowania,

zawieszonego na podstawie art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c., w części

odnoszącej się do powództwa o zasądzenie należności z tytułu

odsetek ustawowych od wierzytelności podlegającej zgłoszeniu do

masy upadłości, za okres po ogłoszeniu upadłości, w sytuacji, kiedy

w toczącym się i niezakończonym postępowaniu upadłościowym

wierzytelność została umieszczona na liście wierzytelności?

2. Czy w stosunku do samego dłużnika biegną odsetki ustawowe za

opóźnienie od wierzytelności, podlegających zaspokojeniu z masy

upadłości, w okresie od daty ogłoszenia upadłości?"

podjął uchwałę:

Roszczenie o odsetki za okres po ogłoszeniu upadłości może

być dochodzone przeciw upadłemu w drodze powództwa nawet

przed zakończeniem postępowania upadłościowego.

2

UZASADNIENIE

Rozpoznając apelację pozwanego od wyroku Sądu Rejonowego

zasądzającego od pozwanego odsetki ustawowe (od należności głównych

uznanych w postępowaniu upadłościowym) za czas po ogłoszeniu upadłości do

dnia zapłaty z ograniczeniem odpowiedzialności pozwanego do majątku

nieobjętego masą upadłości, Sąd Okręgowy w K. powziął poważne wątpliwości,

którym dał wyraz w przedstawionych Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia

zagadnieniach prawnych, przytoczonych na wstępie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przed przystąpieniem do rozważań należy stwierdzić, że przedstawione

zagadnienia prawne obejmują stan prawny powstały na tle przepisów ustawy

Prawo upadłościowe i naprawcze (jedn. tekst: Dz. U. z 2012 r., poz. 1112 ze zm. -

dalej: "Pr.u.n."). Wprawdzie z dniem 1 stycznia 2016 r. dokonane zostały zmiany tej

ustawy, w tym zmiana nazwy, jednakże stosownie do art. 449 ustawy

z dnia 15 maja 2015 r. Prawo restrukturyzacyjne (Dz. U. z 2015 r., poz. 978,

ze zm.) w sprawach, w których przed dniem wejścia w życie ustawy wpłynął

wniosek o ogłoszenie upadłości, stosuje się przepisy dotychczasowe.

Prawo upadłościowe przewiduje odrębny, obligatoryjny i wyłączny -

w stosunku do kodeksowego postępowania rozpoznawczego - tryb

dochodzenia wierzytelności upadłościowych w stosunku do upadłego

przez jego wierzycieli po ogłoszeniu upadłości. Jest to tryb zgłoszenia

tych wierzytelności sędziemu komisarzowi celem ich ustalenia i zaspokojenia

z funduszu masy upadłości. Zasadzie tej dają wyraz przede wszystkim

przepisy art. 144, 145, 263 Pr.u.n., oraz art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c.

Według tych przepisów „postępowania sądowe” dotyczą wierzytelności

wywodzących się ze stosunków prawnych powstałych przed dniem ogłoszenia

upadłości (art. 51 ust. 1 pkt 4 Pr.u.n.), które podlegają zaspokojeniu wyłącznie

z masy upadłości, czyli z majątku upadłego przeznaczonego na zaspokojenie

wierzycieli (art. 61 i 62 Pr.u.n.). Prawo upadłościowe konsekwentnie reguluje

3

także odrębny - w stosunku do sądowego i administracyjnego postępowania

egzekucyjnego - tryb przymusowego zaspokojenia wierzycieli upadłego (art. 146

Pr.u.n.). Sformułowanie, że wierzytelność podlega „zaspokojeniu z masy

upadłości” podkreśla tę istotną właściwość, że na zaspokojenie

wierzycieli przeznacza się określone mienie upadłego (aspekt przedmiotowy),

mniej istotne jest kto faktycznie zaspokaja wierzycieli lub kto zarządza

tym mieniem (aspekt podmiotowy). W systemie upadłości likwidacyjnej, o jaką

chodzi w przedstawionych zagadnieniach, zarząd masą upadłości odbierany jest

upadłemu i powierzany syndykowi pod nadzorem sędziego komisarza.

Sąd Okręgowy wyraził wątpliwość, czy mimo ogłoszenia upadłości

likwidacyjnej odsetki ustawowe nalicza się w stosunku do upadłego, także za okres

od dnia ogłoszenia upadłości do dnia zapłaty, skoro z powodu braku możliwości

sprawowania zarządu masą upadłości upadły nie ma prawnej możliwości spełnienia

wymagalnych zobowiązań pieniężnych, przez co należy wykluczyć, że pozostaje

w stanie spóźnienia z zapłatą tych zobowiązań.

Z art. 481 § 1 k.c. wynika, że odsetki przysługują za czas opóźnienia,

chociażby wierzyciel nie poniósł żadnej szkody i opóźnienie było następstwem

okoliczności, za które dłużnik nie odpowiada. Niepodobna przyjąć, że powstanie

stanu niewypłacalności dłużnika mogłoby stanowić okoliczność usprawiedliwiającą

upadłego przed zapłatą odsetek wierzycielom. Powszechnie przyjmuje się

zarówno w doktrynie jak i orzecznictwie, że nadal aktualny jest pogląd wyrażony

w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 30 marca 1992 r., III CZP 23/92, (OSN 1992,

nr 9, poz. 164), wywiedziony z regulacji zawartej w art. 33 ust. 1 dawnego prawa

upadłościowego, iż mimo ogłoszenia upadłości odsetki ustawowe nalicza się

w stosunku do upadłego, także za okres od dnia ogłoszenia upadłości do dnia

zapłaty, z tym że nie podlegają one zaspokojeniu z masy upadłości i w trybie

zgłoszenia wierzytelności do masy (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia

30 marca 1992 r., III CZP 23/92, OSN 1992, nr 9, poz. 164., wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 1 października 2003 r. (II CK 67/02, nie publ.).

Przeciwko sugestii interpretacyjnej, jakoby obowiązek odsetkowy upadłego

wygasał za okres od dnia ogłoszenia upadłości przemawia wykładnia językowa

4

art. 92 § 1 Pr. un., który stanowi, że „z masy upadłości nie mogą być zaspokajane

odsetki od wierzytelności, należne od upadłego, za okres do dnia ogłoszenia

upadłości”. Zatem a contrario, odsetki te mogą być zaspokajane z innego -

niż masa upadłości - mienia upadłego.

Do tego samego wniosku prowadzi konfrontacja treści art. 92 § 1 Pr.u.n.

z art. 33 § 1 dawnego prawa upadłościowego. O ile bowiem art. 33 § 1 dawnego

prawa upadłościowego stanowił, że „odsetki od wierzytelności, przypadających

od upadłego, nie biegną w stosunku do masy od daty ogłoszenia upadłości”

to art. 92 § 1 Pr.u.n. stanowi, że „z masy upadłości mogą być zaspokojone odsetki

od wierzytelności, należne od upadłego, za okres do dnia ogłoszenia upadłości”.

Obecnie ustawodawca reguluje expressis verbis tylko niedopuszczalność

zaspokajania tych odsetek z masy upadłości, z czego wynika niedopuszczalność

ich dochodzenia w trybie zgłoszenia w postępowaniu upadłościowym sędziemu

komisarzowi. Przepis art. 92 § 1 Pr.u.n. w żaden sposób nie reguluje innych

zagadnień dotyczących tych odsetek

Reasumując, roszczenia o odsetki za okres po ogłoszeniu upadłości można

dochodzić przeciw upadłemu w drodze powództwa, skoro nie podlega ono

zaspokojeniu z masy upadłości i nie może być dochodzone w trybie zgłoszenia

wierzytelności. Natomiast, jak podkreśla Sąd Okręgowy, nasuwa się wątpliwość,

czy roszczenie to może być dochodzone przez wierzyciela jeszcze w toku

postępowaniu upadłościowego, czy dopiero po jego zakończeniu. W tej kwestii

w doktrynie zarysowała się rozbieżność.

Stosownie do części doktryny roszczenie to może być dochodzone po

zakończeniu postępowania upadłościowego. Takie też stanowisko zajął Sąd

Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 30 marca 1992 r. (III CZP 23/92, OSNC

1992, nr 9, poz. 164) oraz orzeczeniu z dnia 1 października 2003 r. (II CK 67/02,

nie publ.). Znajduje ono uzasadnienie w tym, że co do zasady postępowanie

upadłościowe kończy się całkowitą likwidacją majątku dłużnika i dopiero po jego

zakończeniu możliwe jest ustalenie, czy pozostał jakiś majątek po zaspokojeniu

wierzytelności zgłoszonych w postępowaniu upadłościowym, do którego można by

5

skierować egzekucję należności odsetkowych. Dopóki bowiem trwa postępowanie

upadłościowe egzekucja taka przeciwko upadłemu nie byłaby możliwa.

W argumentacji przytaczanej przeciwko temu stanowisku, którego Sąd

Najwyższy w składzie orzekającym przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienia

prawne nie podziela, wskazuje się, że pomija ono argument odwołujący się do

konieczności podjęcia przez wierzyciela działania zapobiegającego przedawnieniu.

Z art. 144 Pr.u.n. wynika jednoznacznie, że postępowania sądowe mogą

być prowadzone jedynie przeciwko syndykowi tylko w przypadku, gdy dotyczą

one masy upadłości. Stwierdzenie to jest oczywiste, skoro art. 144 ust. 1 Pr.u.n.

i związane z nim przepisy art. 174 § 1 pkt 4 i 180 § 1 pkt 5 k.p.c. nie obejmują

postępowań, które dotyczą majątku (mienia) niewchodzącego w skład masy

upadłości (argumentum a contrario). Skoro nie jest możliwe dochodzenie tych

odsetek przeciwko syndykowi, to nie dojdzie przez zgłoszenie samej wierzytelności

głównej, do przerwy przedawnienia roszczenia o ich zapłatę w świetle art. 123 § 1

pkt 1 k.c. Zatem argument o konieczności wytoczenia powództwa przeciwko

upadłemu w toku postępowania upadłościowego z uwagi na możliwość

przedawnienia roszczenia o odsetki za okres od dnia ogłoszenia upadłości jest

oczywiście zasadny z uwagi na brzmienie art. 123 § 1 pkt 1 k.c. i art. 92 § 1 Pr.u.n.

Przedstawione rozważania prowadzą do wniosku, że roszczenie o odsetki za

okres po ogłoszeniu upadłości może być dochodzone przeciw upadłemu w drodze

powództwa nawet przed zakończeniem postępowania upadłościowego.

Tego wniosku nie podważa wątpliwość Sądu Okręgowego co do możliwości

podjęcia przez sąd zawieszonego postępowania cywilnego tylko w zakresie

odsetek od dnia ogłoszenia upadłości w trakcie trwania postępowania

upadłościowego. Skoro dopuszczalne jest wytoczenie powództwa o zapłatę tych

odsetek, to tym bardziej dopuszczalne jest podjęcie zawieszonego wcześniej

postępowania, w którym odsetki te stanowiły roszczenie ubocznie dochodzone

wraz z należnością główną (argumentum a maiori ad minus). Sąd ma zawsze

obowiązek podjąć zawieszone postępowanie „gdy ustanie przyczyna zawieszenia”,

a tym bardziej, gdy postępowanie zostało zawieszone mimo rzeczywistego braku

okoliczności uzasadniającej jego zawieszenie. Nie jest dostatecznym argumentem

6

do jego zawieszania określona przez Sąd Okręgowy „dwutorowość” orzekania

o roszczeniu głównym, skoro w myśl art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c., zawieszenie

postępowania cywilnego odnosi się do postępowań dotyczących "mienia

wchodzącego w skład masy upadłości”.

Z tych względów należało podjąć uchwałę, jak na wstępie.

kc

jw