III CZP 2/16

Sygn. akt III CZP 2/16

UCHWAŁA

Dnia 7 kwietnia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Marian Kocon

SSN Agnieszka Piotrowska (sprawozdawca)

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z powództwa S. M.

przeciwko Polskiemu Związkowi Działkowców Rodzinny Ogród Działkowy

[…]

o ustalenie,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 7 kwietnia 2016 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy w W.

postanowieniem z dnia 4 grudnia 2015 r.,

"Czy wystąpienie przez działkowca z powództwem o uznanie

wypowiedzenia umowy za bezskuteczne, w terminie określonym w art.

37 ust. 1 ustawy z dnia 13 grudnia 2013 r. o rodzinnych ogrodach

działkowych (Dz.U. z 2014 r. poz. 40) powoduje, iż prawo do działki

nie wygasa do czasu prawomocnego oddalenia przez sąd takiego

powództwa, a jeśli, pomimo wystąpienia z takim powództwem, prawo

do działki wygaśnie wraz z upływem terminu wypowiedzenia i nastąpi

to przed zamknięciem rozprawy, to czy sąd uwzględnia taką

okoliczność z urzędu?"

podjął uchwałę:

Wniesienie przez działkowca - na podstawie art. 37 ust. 1

ustawy z dnia 13 grudnia 2013 r. o rodzinnych ogrodach

działkowych (Dz.U. z 2014 r. poz. 40 ze zm.) - powództwa

o uznanie za bezskuteczne wypowiedzenie umowy dzierżawy

działkowej nie ma wpływu na wygaśnięcie prawa do działki

2

z upływem terminu wypowiedzenia (art. 35 pkt 1 wskazanej

ustawy).

Odmawia podjęcia uchwały w pozostałej części.

3

UZASADNIENIE

Powód S. M. w pozwie skierowanym przeciwko Polskiemu Związkowi

Działkowców Ogrodowi Działkowemu […] wniósł o uznanie za bezskuteczne

wypowiedzenia umowy dzierżawy działkowej bliżej opisanej działki ogrodowej w

zasobach strony pozwanej, względnie - w przypadku rozwiązania tej umowy - o

przywrócenie mu prawa do tej działki na poprzednich warunkach.

Wyrokiem z dnia 31 października 2014 roku Sąd Rejonowy ustalił,

że wypowiedzenie umowy dzierżawy działkowej dokonane pismem z dnia

5 czerwca 2014 roku jest bezskuteczne w stosunku do powoda. W uzasadnieniu

wyroku Sąd stwierdził, że wypowiedzenie umowy zostało dokonane z naruszeniem

art. 36 ust. 3 pkt 1 u.r.o.d., albowiem nie zostało poprzedzone pisemnym

upomnieniem powoda. W dacie orzekania powód nie zalegał z opłatami

na rzecz strony pozwanej i utrzymywał działkę w stanie należytym, zaś strona

pozwana uznała skutecznie powództwo (art. 213 § 2 k.p.c.). Rozpoznając apelację

powoda, w której domagał się zmiany zaskarżonego wyroku przez przywrócenie

powodowi prawa do działki na poprzednich warunkach, z uwagi na to, że prawo

to wygasło z dniem 31 lipca 2014 roku wskutek upływu miesięcznego okresu

wypowiedzenia liczonego na koniec miesiąca kalendarzowego (art. 35 pkt 1

u.r.o.d.), Sąd Okręgowy powziął wątpliwości prawne przedstawione Sądowi

Najwyższemu do rozstrzygnięcia na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. w postanowieniu

z dnia 4 grudnia 2015 roku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ustawa z dnia 13 grudnia 2013 roku o rodzinnych ogrodach działkowych

(Dz.U. z 2014 roku, poz. 40 ze zm. - dalej u.r.o.d.) reguluje zasady

zakładania, funkcjonowania i likwidacji rodzinnych ogrodów działkowych, prawa

i obowiązki działkowców, zasady ich zrzeszania się oraz zadania organizacji

działkowców. W rozdziale czwartym tej ustawy zatytułowanym „Działkowcy”

ustawodawca unormował kwestie istotne z punktu widzenia interesów działkowców,

w tym dotyczące zawarcia umowy dzierżawy działkowej oraz jej treści (art. 27 i 28),

obowiązków działkowców (art. 32 i 33 u), okoliczności skutkujących wygaśnięciem

4

prawa do działki (art. 35), sposobu i terminu wypowiedzenia umowy dzierżawy

działkowej (art. 36), a także kwestie odnoszące się do sądowej kontroli

wypowiedzenia umowy dzierżawy działkowej (art. 37).

Stosownie do art.36 ust. 3 u.r.o.d., stowarzyszenie ogrodowe może

wypowiedzieć umowę dzierżawy działkowej, nie później niż na miesiąc naprzód,

na koniec miesiąca kalendarzowego, jeżeli działkowiec: 1) pomimo pisemnego

upomnienia nadal korzysta z działki lub altany działkowej w sposób sprzeczny

z przepisami ustawy lub regulaminem, niszczy infrastrukturę ogrodową

albo wykracza w sposób rażący lub uporczywy przeciwko porządkowi ogrodowemu,

czyniąc uciążliwym korzystanie z innych działek lub 2) jest w zwłoce z zapłatą

opłat ogrodowych lub opłat związanych z utrzymaniem działki na rzecz

stowarzyszenia ogrodowego za korzystanie z działki co najmniej przez 6 miesięcy

pomimo uprzedzenia go na piśmie o zamiarze wypowiedzenia umowy

i wyznaczenia dodatkowego, miesięcznego terminu do zapłaty zaległych

i bieżących należności, lub 3) oddał działkę lub jej część osobie trzeciej do

płatnego lub bezpłatnego używania.

W terminie 30 dni od dnia doręczenia pisma wypowiadającego

umowę, działkowiec może wytoczyć przeciwko stowarzyszeniu

ogrodowemu powództwo o uznanie wypowiedzenia umowy za bezskuteczne albo

o przywrócenie prawa do działki na poprzednich warunkach (art. 37 ust. 1 u.r.o.d.).

Wniesienie powództwa uruchamia sądową kontrolę zgodności z prawem

tego wypowiedzenia polegającą na sprawdzeniu przez sąd między innymi,

czy wypowiedzenie zostało dokonane zgodnie z przepisami ustawy, w formie

pisemnej, zawiera przyczynę wypowiedzenia, określoną w art. 36 ust. 3 u.r.o.d.,

a także czy przyczyna ta faktycznie zaistniała. Z uwagi na wskazany wyżej termin

wytoczenia powództwa oraz długość okresu wypowiedzenia umowy dzierżawy

działkowej, wniesienie pozwu następuje z reguły w okresie biegu wypowiedzenia

umowy, czego konsekwencją jest sformułowanie w pozwie aktualnego

na ten dzień roszczenia o uznanie wypowiedzenia umowy za bezskuteczne

z uwagi na podniesione przez działkowca zarzuty świadczące o niezgodności

wypowiedzenia z ustawą. Z uwagi jednak na czas trwania postępowania sądowego,

w toku sprawy może dojść i zazwyczaj dojdzie do upływu okresu wypowiedzenia

5

umowy, z czym wiążą się przedstawione w postanowieniu wątpliwości Sądu

Okręgowego odnoszące się do wpływu tego powództwa na wygaśnięcie prawa

do działki. Nie ma jednak podstaw do przyjęcia, że wytoczenie przez działkowca -

na podstawie art. 37 ust. 1 u.r.o.d. - powództwa o uznanie za bezskuteczne

wypowiedzenia umowy dzierżawy działkowej sprawia, że prawo do działki -

mimo upływu terminu wypowiedzenia - nie wygasa, lecz trwa do momentu

prawomocnego potwierdzenia przez sąd skuteczności wypowiedzenia.

Wygaśnięcie prawa do działki z upływem terminu wypowiedzenia, bez

jakichkolwiek warunków lub ograniczeń, przewiduje jednoznacznie art. 35 pkt 1

u.r.o.d. Przeciwko przyjęciu wskazanego w postanowieniu Sądu Okręgowego

zapatrywania przemawia także treść art. 37 u.r.o.d. Gdyby przyjąć, że wniesienie

przez działkowca powództwa o uznanie wypowiedzenia umowy za bezskuteczne

powoduje swoisty stan „zawieszenia” wypowiedzenia lub też stan swoistej fikcji,

że umowa mimo upływu okresu wypowiedzenia trwa, dopóki powództwo nie

zostanie prawomocnie oddalone, to zbędne byłoby ustanowienie przez

ustawodawcę w art. 37 ust. 1 i 2 dwóch roszczeń - o uznanie wypowiedzenia

umowy za bezskuteczne oraz o przywrócenie prawa do działki na poprzednich

warunkach. Drugie z nich aktualizuje się bowiem właśnie wtedy, gdy umowa uległa

już rozwiązaniu, a ściślej prawo do działki wygasło wskutek upływu okresu

wypowiedzenia, stosownie do art. 35 pkt 1 u.r.o.d. W przypadku uznania,

że wytoczenie powództwa o uznanie wypowiedzenia umowy za bezskuteczne

powodowałoby, że mimo upływu okresu wypowiedzenia prawo do działki

nie ulegałoby wygaśnięciu, roszczenie o przywrócenie prawa do działki byłoby

w istocie zbędne.

Jednoznaczna treść art. 35 pkt 1 zestawiona z treścią art. 37 ust. 2 u.r.o.d.

prowadzi więc do wniosku, że wytoczenie przez działkowca - na podstawie art. 37

ust. 1 u.r.o.d. - powództwa o uznanie za bezskuteczne wypowiedzenia umowy

dzierżawy działkowej nie ma wpływu na wygaśnięcie prawa do działki z upływem

okresu wypowiedzenia umowy. Nie zapobiega wygaśnięciu tej umowy; nie

tworzy stanu swoistej fikcji, że umowa trwa, dopóki powództwo nie zostanie

prawomocnie oddalone.

6

Kolejne wątpliwości Sądu Okręgowego przedstawione w postanowieniu

sprowadzają się do tego, czy w razie wygaśnięcia prawa do działki przed

zamknięciem rozprawy wskutek upływu terminu wypowiedzenia, sąd uwzględnia tę

okoliczność z urzędu, a więc – stwierdzając zasadność zarzutów działkowca co do

naruszenia przepisów ustawy przy wypowiedzeniu umowy - orzeka o przywróceniu

prawa do działki na poprzednich warunkach mimo braku takiego żądania w pozwie

lub mimo braku zmiany przed zamknięciem rozprawy pierwotnego żądania

o uznanie wypowiedzenia umowy za bezskuteczne na żądanie przywrócenia prawa

do działki na poprzednich warunkach. Sąd Okręgowy wskazał, że stosowanie

art. 316 k.p.c. nie może polegać na wyjściu poza podstawę faktyczną żądania oraz

nie może polegać na wyrokowaniu co do przedmiotu, który w momencie

zamknięcia rozprawy nie był objęty żądaniem powoda, ponieważ stanowiłoby to

naruszenie art. 321 § 1 k.p.c. W ocenie Sądu kontrowersyjne jest, czy zmiana

podstawy faktycznej w toku postępowania powoduje konieczność zmiany przez

działkowca żądania czy też związek między tymi alternatywnymi roszczeniami

powoduje, iż zgłoszenie pierwszego z nich aktualizuje również drugie, na

co wskazywałaby treść art. 37 ust. 2 u.r.o.d. oraz poglądy judykatury i nauki prawa

odnoszące się do art. 45 kodeksu pracy dotyczącego wypowiedzenia umowy

o pracę.

Przedstawione wątpliwości nie mają uzasadnienia w stanie faktycznym

rozpoznawanej sprawy, albowiem już w pozwie powód wniósł o uznanie za

bezskuteczne wypowiedzenia umowy dzierżawy działkowej, względnie -

w przypadku rozwiązania tej umowy - o przywrócenie mu prawa do tej działki

na poprzednich warunkach i takie żądanie podtrzymał w apelacji. Powód

prawidłowo przyjął, że prawo do działki wygasa wskutek upływu okresu

wypowiedzenia umowy z uwagi na treść art. 35 pkt 1 u.r.o.d. i już w pozwie

sformułował oba żądania, mające podstawę w treści art. 37 ust. 1 u.r.o.d.,

umożliwiając tym samym Sądowi Rejonowemu wydanie - w oparciu o art. 37 ust. 2

u.r.o.d. - orzeczenia odpowiadającego stanowi aktualnemu na dzień zamknięcia

rozprawy i zgodnego z żądaniem powoda (art. 316 § 1 k.p.c.), co jednak nie

nastąpiło z uwagi na przyjętą przez ten Sąd koncepcję rozstrzygnięcia.

7

Oznacza to, że przedstawione w drugiej części postanowienia Sądu

Okręgowego zagadnienie prawne nie dotyczy problemu prawnego faktycznie

istniejącego w rozpoznawanej sprawie i mającego znaczenie dla prawidłowego

rozstrzygnięcia sprawy, co uzasadnia odmowę podjęcia uchwały w tym zakresie

przez Sąd Najwyższy. Przedmiotem zagadnienia prawnego przedstawionego

na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. może być bowiem jedynie taka poważna

wątpliwość prawna, której wyjaśnienie w formie uchwały jest niezbędne do

rozstrzygnięcia konkretnej sprawy. Konieczne jest zatem istnienie związku

przyczynowego między przedstawionym zagadnieniem prawnym, a podjęciem

decyzji co do istoty tej właśnie sprawy (por. przykładowo postanowienia Sądu

Najwyższego: z dnia 26 października 2011 r., III CZP 59/11, nie publ., z dnia

14 listopada 2006 r., III CZP 84/06, nie publ., z dnia 22 listopada 2013 r., III CZP

71/13, nie publ., z dnia 5 listopada 2014 r., III CZP 79/14, nie publ.).

Niemniej jednak należy wskazać, że nawet w przypadku sformułowania

w pozwie jedynie roszczenia o uznanie wypowiedzenia umowy za bezskuteczne

z powołaniem się na niezgodność tego wypowiedzenia z prawem i braku

modyfikacji żądania z uwagi na wygaśnięcie w toku sprawy prawa do działki

z upływem okresu wypowiedzenia (art. 35 pkt 1 u.r.o.d.), art. 37 ust. 2 u.r.o.d.

stanowi podstawę do orzeczenia przez sąd o przywróceniu prawa do działki na

poprzednich warunkach, jeśli okaże się, że wypowiedzenie umowy nastąpiło

z naruszeniem ustawy. Do tego wniosku prowadzi wykładnia językowa

przytoczonego przepisu, wsparta argumentami systemowymi i funkcjonalnymi.

Na płaszczyźnie prawa materialnego widoczna jest bowiem ścisła łączność obu

żądań. Wbrew zapatrywaniu Sądu Okręgowego, występuje także tożsamość

podstawy faktycznej obu tych żądań - składają się na nią fakty świadczące

o naruszeniu przez pozwane stowarzyszenie ogrodowe ustawy przy

wypowiedzeniu umowy dzierżawy działkowej. Sposób rozstrzygnięcia przez

sąd uzasadnionego powództwa działkowca jest uzależniony wyłącznie od upływu

czasu (ściślej upływu okresu wypowiedzenia umowy), a więc okoliczności

niezależnej od obu stron i sądu oraz mającej charakter obiektywny. Orzeczenie

o przywróceniu prawa do działki na poprzednich warunkach w miejsce

zdezaktualizowanego już - z uwagi na upływ czasu - żądania uznania

8

wypowiedzenia umowy za bezskuteczne nawet mimo braku modyfikacji przez

działkowca pierwotnie zgłoszonego żądania, jest uzasadnione także ze względów

funkcjonalnych i aksjologicznych. Chroni działkowca przed nieproporcjonalnym

skutkiem w postaci oddalenia uzasadnionego powództwa w wyniku wyłącznie braku

sformułowania adekwatnego na dzień zamknięcia rozprawy żądania, którego

zmiana podyktowana jest obiektywną okolicznością w postaci wygaśnięcia prawa

do działki w toku sprawy wskutek upływu czasu. Zapobiega mnożeniu

postępowań sądowych i powstaniu związanych z tym kosztów społecznych

i ekonomicznych. Uwzględnia ponadto ochronny charakter powództwa

unormowanego w art. 37 u.r.o.d., nie naruszając w niczym interesów pozwanego

stowarzyszenia ogrodowego. Przytoczone argumenty uzasadniają więc stanowisko,

że w przypadku wygaśnięcia prawa do działki wskutek upływu okresu

wypowiedzenia umowy dzierżawy działkowej w toku sprawy o uznanie

za bezskuteczne wypowiedzenia tej umowy, sąd - uznając powództwo za zasadne

- orzeka o przywróceniu prawa do działki na poprzednich warunkach (art. 37 ust. 2

u.r.o.d.).

W tym stanie rzeczy orzeczono jak wyżej.

kc

jw