III CZP 84/15

Sygn. akt III CZP 84/15

UCHWAŁA

Dnia 7 kwietnia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

SSN Agnieszka Piotrowska

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z powództwa "I." sp. z o.o. w T.

przeciwko P. Przedsiębiorstwu Robót Ogólnobudowlanych i Ziemnych

sp. z o.o. w likwidacji w W.

o zapłatę,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 7 kwietnia 2016 r.,

zagadnienia prawnego przedstawionego

przez Sąd Okręgowy w T.

postanowieniem z dnia 27 lipca 2015 r.,

"Czy oświadczenia woli jedynego likwidatora spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w likwidacji o rezygnacji z pełnionej funkcji

złożone jedynemu wspólnikowi tej spółki jest skuteczne?"

podjął uchwałę:

Nie jest skuteczne oświadczenie woli jedynego likwidatora

spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w likwidacji

o rezygnacji z pełnionej funkcji złożone jedynemu wspólnikowi

tej spółki.

2

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w T. postanowieniem z dnia 27 czerwca 2015 r. przedstawił

Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia wskazane zagadnienie prawne, które

powstało przy rozpoznaniu zażalenia na postanowienie Sądu Rejonowego w T. z

dnia 24 kwietnia 2015 r. w przedmiocie zawieszenia postępowania w sprawie z

powództwa „I.” spółki z o.o. w T. przeciwko P. Przedsiębiorstwu Robót

Ogólnobudowlanych i Ziemnych spółki z o.o. w likwidacji.

W uzasadnieniu tego postanowienia Sąd Rejonowy wskazał, że likwidator

pozwanej spółki poinformował, iż przestał pełnić funkcję likwidatora, gdyż złożył

rezygnację na ręce jedynego wspólnika spółki. Oświadczenie o rezygnacji jest

jednostronną czynnością prawną a jego skuteczność zależy od tego, czy doszło do

właściwej osoby lub organu (art. 61 k.c.). W przypadku braku rady nadzorczej

w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, jak też, gdy nie powołano

pełnomocnika na podstawie art. 210 § 1 k.s.h., skuteczne jest oświadczenie

złożone jedynemu wspólnikowi tej spółki. Ponieważ w wyniku złożonej w ten

sposób rezygnacji likwidatora pozwana spółka pozbawiona została organu

(przedstawiciela) uprawnionego do jej reprezentacji, Sąd na podstawie art. 174 § 1

pkt 2 k.p.c. zawiesił postępowanie w sprawie.

Rozstrzygnięcie przez Sąd Okręgowy zażalenia wymagało przesądzenia,

czy oświadczenie likwidatora złożone jedynemu wspólnikowi pozwanej spółki

wywołało skutek prawny. Sąd Okręgowy zwracając uwagę na odpowiednie

zastosowanie do likwidatorów przepisów dotyczących członków zarządu (art. 280

k.s.h.) wskazał, że w doktrynie w kwestii adresata oświadczenia o rezygnacji

członka w zarządzie, scilicet likwidatora, prezentowane jest całe spektrum

poglądów od uznania, że adresatem oświadczenia zarządcy jest organ uprawniony

do powołania nowego piastuna, przez przyjęcie legitymacji rady nadzorczej

lub specjalnego pełnomocnika, o których mowa w art. 210 § 1 k.s.h., aż do

przesądzenia kompetencji zarządu lub pełnomocnika zgodnie z zasadami

reprezentacji biernej spółki. Sąd Okręgowy przytoczył także szereg orzeczeń Sądu

Najwyższego potwierdzających rozbieżność poglądów na ten temat.

3

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z treścią art. 280 k.s.h., o ile przepisy rozdziału 6 Kodeksu spółek

handlowych poświęconego rozwiązaniu i likwidacji spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością nie stanowią inaczej, do likwidatorów stosuje się przepisy

dotyczące członków zarządu (podobne rozwiązanie zostało przyjęte w art. 466 k.s.h.

w odniesieniu do spółek akcyjnych). Ustawodawca, poza uregulowanymi

w rozdziale 6 Kodeksu spółek handlowych przypadkami odwołania likwidatorów,

nie wyłączył stosowania wobec likwidatorów art. 202 § 4 k.s.h. Likwidator może

zatem rezygnować z funkcji a do złożenia rezygnacji, przez odesłanie zawarte

w art. 202 § 5 k.s.h. ma zastosowanie art. 746 § 2 k.c. dotyczący wypowiedzenia

zlecenia przez przyjmującego zlecenie. Z jego treści wynika, że oświadczenie

o rezygnacji jest jednostronną czynnością prawną adresowaną do spółki, która

musi zostać jej zakomunikowana, gdyż do niej odnosi się zawarty w art. 61 k.c. -

mający zastosowanie w związku z art. 2 k.s.h. - nakaz złożenia oświadczenia woli

w taki sposób, aby adresat mógł zapoznać się z jego treścią. Jest to konieczny

a zarazem wystarczający warunek dojścia do skutku oświadczenia woli składanego

innej osobie.

Brak autonomicznych rozwiązań dotyczących reprezentacji biernej spółki

kapitałowej przy składaniu oświadczenia woli o rezygnacji z pełnienia funkcji przez

likwidatora spółki usprawiedliwia zastosowanie zasad właściwych dla składania

rezygnacji przez członka zarządu tej spółki. Pomimo wyrażanych w piśmiennictwie

wątpliwości co do tego, czy likwidator jest członkiem organu spółki, czy jej

przedstawicielem, na potrzeby składania oświadczeń woli o rezygnacji z pełnionej

funkcji należy dokładnie tak samo traktować likwidatora jak członka zarządu.

W wyroku z dnia 27 stycznia 2010 r. (sygn. akt II CSK 301/02, niepubl.)

Sąd Najwyższy uznał, że do składania oświadczenia woli o rezygnacji do

likwidatorów znajdują zastosowanie te same zasady co do członków zarządu spółki

w zw. z art. 280 k.s.h. - ustawodawca nigdzie bowiem nie wyłączył ich

zastosowania.

Stanowisko to jest zbieżne z przyjmowanym w orzecznictwie Sądu

Najwyższego stosowaniem do likwidatorów w kwestiach spornych przepisów

4

dotyczących członków zarządu, czego wyrazem jest między innymi uchwała składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 2008 r. (sygn. akt III CZP

91/09, OSNC 2010/6/85) dotycząca kontrowersyjnego, do chwili dodania art.

2991

k.s.h. (z dniem 1 stycznia 2016 r. na podstawie art. 421 pkt 5 ustawy z dnia

15 maja 2015 r. Prawo restrukturyzacyjne Dz. U. z 2015, 978 ze zm.), zagadnienia

odpowiedzialności likwidatora na podstawie art. 299 k.s.h. Kluczowym argumentem

przemawiającym za stosowaniem sankcji przewidzianej w art. 299 k.s.h. do

likwidatorów był art. 280 k.s.h.

W wyniku powyższych rozważań można przede wszystkim postawić tezę,

że do rezygnacji likwidatora spółki kapitałowej stosuje się zasady dotyczące

rezygnacji członka zarządu spółki kapitałowej.

Jednak samo jej uwzględnienie nie daje jasnej odpowiedzi na pytanie

przedstawione przez Sąd Okręgowy w T. Wobec odesłania zawartego w art. 280

k.s.h., o ile rzeczywiście można uznać za niejasne to, kto ma działać w imieniu

spółki przyjmując oświadczenie likwidatora, to wątpliwość ta nie wynika z wady

przepisów dotyczących likwidatorów spółki, lecz przepisów o członkach zarządu

tych spółek.

Na tym tle zarówno w judykaturze jak i piśmiennictwie prezentowane są

różne poglądy; od zastosowania ogólnych zasad dotyczących reprezentacji spółki -

art. 205 § 2 (art. 373 § 2) k.s.h., czy też z uwzględnieniem szczególnej

reprezentacji uregulowanej w art. 201 § 1 (art. 379 § 1) k.s.h., przez zastosowanie

tzw. zasady lustra (adresatem oświadczenia woli o rezygnacji jest ten podmiot,

który jest ten organ spółki, który jest kompetentny do powołania członków zarządu)

aż do stosowania odmiennych reguł w zależności od tego, czy skuteczne złożenie

rezygnacji prowadziłoby do niemożliwości działania spółki w obrocie.

Podniesione zatem w postanowieniu Sądu Okręgowego w T. z dnia 27 lipca

2015 r. wątpliwości istniały, i to nawet w chwili wydawania tego postanowienia.

Przedstawiony problem prawny został jednak rozstrzygnięty uchwałą

powiększonego składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 marca 2016 r.

w sprawie III CZP 89/15 (niepubl.). W rzeczywistości tylko pośrednio dotyczył on

tego, jak powinna być reprezentowana biernie spółka przy składaniu oświadczenia

5

woli o rezygnacji przez jej likwidatora, gdyż jego istotą była wątpliwość co do

reprezentacji biernej spółki przy składaniu oświadczenia woli o rezygnacji przez

członka zarządu spółki. Jednak ze wskazanych wyżej przyczyn wyrażony przez

Sąd Najwyższy w wymienionej uchwale pogląd, który podziela Sąd Najwyższy w

niniejszym, składzie ma znaczenie dla rozstrzygnięcia przedstawionego

zagadnienia.

Sąd Najwyższy przyjmując w uchwale z dnia 31 marca 2016 r.,

że oświadczenie członka zarządu spółki kapitałowej o rezygnacji z tej funkcji jest

składane - z wyjątkiem przewidzianym w art. 210 § 2 i art. 379 § 2 k.s.h. - spółce

reprezentowanej w tym zakresie zgodnie z art. 205 § 2 lub 373 § 2 k.s.h. uznał

jednocześnie, iż brak jest podstaw do innych wyłączeń z zakresu reprezentacji

biernej spółki przez zarząd oświadczeń członków zarządu o rezygnacji ze

sprawowania funkcji, w tym także na rzecz rady nadzorczej lub pełnomocnika

powołanego uchwałą zgromadzenia wspólników (art. 210 § 1 k.s.h.), a w przypadku

spółki akcyjnej uchwałą walnego zgromadzenia (art. 379 § 1 k.s.h.).

W ocenie Sądu Najwyższego brak jest też w obowiązującym stanie prawnym

podstaw do stwierdzenia wyjątku od zasady reprezentacji biernej spółki przez

zarząd w zakresie dotyczącym oświadczeń członków zarządu o rezygnacji ze

sprawowania funkcji na rzecz organu uprawnionego do powoływania członków

zarządu. Organy uprawnione do powoływania członków zarządu nie są

przystosowane do wykonywania reprezentacji. Tym samym nie wiadomo, w jaki

sposób miałaby się odbywać reprezentacja spółki przez taki organ. W przypadkach,

w których członków zarządu spółki kapitałowej powołuje podmiot spoza jej struktury,

przyznanie w omawianym zakresie reprezentacji biernej spółki temu podmiotowi

oznaczałoby w istocie zerwanie z wymaganiem złożenia oświadczenia o rezygnacji

z członkostwa zarządu spółce, nie można bowiem w świetle art. 38 k.c. uznać

podmiotu niebędącego elementem struktury spółki kapitałowej za właściwy do jej

reprezentacji, nawet w jakimś tylko niewielkim zakresie. Uzależnienie skuteczności

oświadczenia o rezygnacji z funkcji w zarządzie od jego złożenia w taki sposób, aby

mogły się z nim zapoznać osoby pełniące funkcję organu uprawnionego do

powoływania członków zarządu byłoby przy tym rozwiązaniem jeszcze mniej

funkcjonalnym niż rozwiązanie wyżej odrzucone, wywodzone z art. 210 § 1 i art.

6

379 § 1 k.s.h. Utrudniałoby ze względu na to, że organy uprawnione do

powoływania członków zarządu nie działają stale i nie są przystosowane do

wykonywania reprezentacji, zarówno realizację uprawnienia członka zarządu do

rezygnacji z funkcji, jak i niezwykle ważne dla niego i spółki oraz w ogóle dla obrotu

prawnego, ścisłe ustalenie chwili dojścia rezygnacji do skutku.

W świetle poglądów wyrażonych w uzasadnieniu omawianej uchwały Sądu

Najwyższego nie może być także uznane za skuteczne oświadczenia woli

jedynego likwidatora spółki z ograniczoną odpowiedzialnością o rezygnacji

z pełnionej funkcji złożone jedynemu wspólnikowi spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością i to także wtedy, gdy w tej spółce uprawnionym do powołania

członka zarządu jest ten wspólnik wykonujący jednoosobowo funkcje zgromadzenia

wspólników.

Mając na względzie możliwe do wystąpienia istotne trudności

w zastosowaniu przyjętej zasady biernej legitymacji spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w likwidacji należy zwrócić uwagę na możliwość zastosowania

szczególnego rozwiązania dotyczącego likwidatorów, przewidzianego w art. 276

§ 4 k.s.h. (art. 463 § 2 k.s.h.). Przepis ten dopuszcza odwołanie likwidatora przez

sąd na wniosek osób mających interes prawny. Za ważny powód, który stanowi

ustawową przesłankę odwołania likwidatora, może być także uznany brak realnej

możliwości złożenia przez likwidatora rezygnacji z funkcji w zwykłym trybie,

przyjętym przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 31 marca 2016 r.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak wyżej

jw

eb