II PK 54/15

Sygn. akt II PK 54/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 kwietnia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Romualda Spyt

SSN Krzysztof Staryk

w sprawie z powództwa K. U.

przeciwko Wyższej Szkole […] w L.

o wynagrodzenie,

oraz z powództwa wzajemnego Wyższej Szkoły […] w L.

przeciwko K. U.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 6 kwietnia 2016 r.,

skargi kasacyjnej Wyższej Szkoły […] w L. od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 10

czerwca 2014 .,

1. oddala skargę kasacyjną,

2. odstępuje od obciążania strony pozwanej kosztami

postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Powód – pozwany wzajemny wniósł o zasądzenie od pozwanej Wyższej

Szkoły […] (dalej: „Szkoła”) na jego rzecz 17.800 zł z ustawowymi odsetkami od 24

czerwca 2010 r. do dnia zapłaty. Powód wskazał, że jest pracownikiem Szkoły. Z

tytułu prowadzenia i recenzowania prac dyplomowych i licencjackich studentów

oraz z tytułu uczestnictwa w komisjach egzaminacyjnych, jest uprawniony do

otrzymania dodatkowego wynagrodzenia według zasad określonych przez

kanclerza Szkoły. Wynagrodzenie to za rok akademicki 2008/2009 nie zostało mu

wypłacone i dlatego jego żądanie jest uzasadnione.

Pozwana – powódka wzajemna wniosła o zasądzenie na jej rzecz od

powoda - pozwanego wzajemnego 129.325 zł. Na uzasadnienie powództwa

wskazała, że powód-pozwany wzajemny zobowiązał się do wliczenia go do

minimum kadrowego niezbędnego do prowadzenia studiów magisterskich na

kierunku […] i z tego tytułu otrzymał podwyżkę wynagrodzenia do 10.000 zł. Nie

wywiązał się jednak z tego zobowiązania, ponieważ wskazał jako swoje

podstawowe miejsce pracy także inną uczelnię. Dlatego jego wynagrodzenie

powinno być obniżone do wysokości wynikającej z przepracowanych godzin, tj. do

6.175 zł, bo wykonał jedynie 65 godzin dydaktycznych.

Wyrokiem z dnia 12 marca 2013 r. Sąd Okręgowy w J. zasądził od pozwanej

Szkoły na rzecz powoda K. U. 28.800 zł z ustawowymi odsetkami od 17.800 zł od

24 czerwca 2010 r. do dnia zapłaty, od kwoty 11.000 zł od 7 lutego 2012 r. do dnia

zapłaty, oddalił powództwo wzajemne, zasądził od strony pozwanej na rzecz

powoda kwotę 3.034 zł tytułem kosztów procesu, w tym 1.800 zł tytułem kosztów

zastępstwa procesowego, zasądził od strony powodowej wzajemnie na rzecz

pozwanego wzajemnego 2.700 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego i

wyrokowi w I punkcie nadał rygor natychmiastowej wykonalności co do 10.000 zł.

Powód był zatrudniony przez pozwaną Szkołę od 1 września 2006 r. do 31

lipca 2010 r. na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony w pełnym

wymiarze czasu pracy jako profesor zwyczajny z wynagrodzeniem zasadniczym

4.800 zł (brutto) miesięcznie. 31 lipca 2010 r. strony zawarły aneks do umowy o

pracę, zgodnie z którym wynagrodzenie zasadnicze zostało podwyższone do

7.800 zł, roczny wymiar pensum dydaktycznego określono na 120 godzin, a K. U.

złożył oświadczenie, że zatrudnienie w Szkole jest jego podstawowym miejscem

3

pracy w rozumieniu ustawy „Prawo o szkolnictwie wyższym” oraz wyraził zgodę na

zaliczenie go do minimum kadrowego niezbędnego do prowadzenia studiów na

poziomie magisterskim na kierunku „[…]”. 25 czerwca 2009 r. podwyższono

wynagrodzenie zasadnicze do 10.000 zł brutto, a powód ponownie wyraził zgodę

na zaliczenie go do wyżej wskazanego minimum. 12 kwietnia 2010 r. powód złożył

rezygnację z pracy w pozwanej Szkole, a pozwana 27 kwietnia 2010 r.

wypowiedziała mu o pracę w części dotyczącej wynagrodzenia i pensum

dydaktycznego z zachowaniem trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia. K. U. nie

przyjął nowych warunków zatrudnienia, wobec czego umowa o pracę uległa

rozwiązaniu 31 lipca 2010 r. Sąd Okręgowy, po przeprowadzeniu szczegółowych

wyliczeń, ustalił, że powód realizował powierzone mu obowiązki dydaktyczne,

ustalone w umowie o pracę pensum dydaktyczne i czynności dodatkowe.

Następnie Sąd wskazał, że pismem z 25 maja 2010 r. Minister Nauki i Szkolnictwa

Wyższego poinformował rektorów wyższych uczelni, w tym pozwanej Szkoły o

nieprawidłowościach w funkcjonowaniu uczelni, polegających na zaliczeniu więcej

niż dwukrotnie do minimum kadrowego nauczycieli akademickich, wskazanie więcej

niż jednego podstawowego miejsca pracy, nieprawidłowego zaliczenia do minimum

kadrowego nauczycieli akademickich, dla których uczelnia nie stanowi

podstawowego miejsca pracy. W przypadku K. U. nieprawidłowość polegała na

wskazaniu więcej niż jednego podstawowego miejsca pracy. Nieprawidłowości te

miały zostać usunięte do 30 września 2010 r.

Sąd Okręgowy uznał, że powód wykazał, że w spornym okresie wykonywał

powierzone mu obowiązki dydaktyczne oraz że zgodnie z umową o pracę i

obowiązującymi przepisami wewnętrznymi Szkoły przysługiwała mu kwota

dochodzona powództwem. Odnosząc się do żądania pozwu wzajemnego Sąd

Okręgowy uznał powództwo za nieuzasadnione. Sąd wskazał, że argumentacja

powódki - pozwanej wzajemnej, że w roku akademickim 2009/2010 K. U.

wypracował jedynie 65 godzin pensum i wynagrodzenie należne mu z tego tytułu

powinno wynosić 6.175 zł, przyjmując stawkę 95 zł za 1 godzinę pracy zł, jest

niewłaściwa. Pracodawca nie wypowiedział warunków płacy określonych w umowie

o pracę i dwóch kolejnych aneksach do tej umowy. Pozwany wzajemny w roku

akademickim 2009/2010, oprócz wypracowanych 65 godzin dydaktycznych

4

(wykładów i ćwiczeń), przepracował dodatkowe godziny jako promotor, recenzent i

członek komisji egzaminacyjnych, których Szkoła nie uwzględniła do wyliczeń

pozwu wzajemnego mimo, że liczby prac dyplomowych z udziałem powoda

(pozwanego wzajemnie) jako promotora i recenzenta nie kwestionowała. Odnosząc

się do stwierdzenia strony pozwanej (powódki wzajemnej), że K. U. zerwał umowę

o pracę, bowiem nie dotrzymał jej warunków, Sąd podkreślił, że sposoby

rozwiązania umowy o pracę określone zostały w Kodeksie pracy i do rozwiązania

umowy w drodze wypowiedzenia doszło dopiero w lipcu 2010 r. Jeśli zaś

pracodawca uważał, że pracownik nie wykonuje swoich obowiązków z umowy o

pracę, to mógł zastosować kary porządkowe, wypowiedzenie zmieniające lub inne

sposoby, w tym dyscyplinarne rozwiązanie stosunku pracy. Strona pozwana

(powodowa wzajemna) jako podstawę żądania pozwu wzajemnego wskazała

art. 415 k.c. i jednocześnie bezpodstawne wzbogacenie. Zdaniem Sądu

Okręgowego, pracodawca nie wykazał zaistnienia szkody spowodowanej

zachowaniem powoda – pozwanego wzajemnego. Na tę okoliczność Szkoła nie

złożyła wniosków dowodowych, ani nawet twierdzeń uzasadniających żądanie

naprawienia szkody w kwocie 129.325 zł. Podniesiono jedynie, że K. U. wyraził

zgodę na zaliczenie do minimum kadrowego niezbędnego do prowadzenia studiów

na poziomie magisterskim na kierunku […] oraz oświadczył, że Szkoła jest

podstawowym miejscem pracy. Nie zostały przez stronę pozwaną (powodową

wzajemnie) wykazane i udowodnione przesłanki z art. 415 k.c. Niezasadnie też,

według Sądu, strona powodowa wzajemnie powołuje się na bezpodstawne

wzbogacenie czy nienależne świadczenie. Pobrane przez K. U. wynagrodzenie w

kwocie 10.000 zł miesięcznie nie było świadczeniem nienależnym, a wynikało z

umowy o pracę, skoro powód wykonał określoną w umowie ilość pracy, to

przysługiwało mu wynagrodzenie ustalone w umowie.

Wyrokiem zaskarżonym rozpoznawaną skargą kasacyjną Sąd Apelacyjny

oddalił apelację pozwanej – powódki wzajemnej od wyroku Sądu pierwszej instancji

i rozstrzygnął o kosztach procesu w postępowaniu apelacyjnym. Sąd odwoławczy

podzielił ustalenia faktyczne i oceny prawne Sądu pierwszej instancji. Sąd wyjaśnił

ponadto, że kwestie dotyczące nieprawidłowości we wskazaniu przez powoda –

pozwanego wzajemnego Szkoły jako podstawowego miejsca pracy w rozumieniu

5

ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym zostały ujawnione dopiero w maju 2010 r., a

zatem już po wypowiedzeniu powodowi umowy o pracę. Co więcej apelująca

została zobowiązana do ich usunięcia do końca września 2010 r., a K. U. od 1

sierpnia 2010 r. nie był już jej pracownikiem. Wobec powyższego okoliczności te

nie mają wpływu na ocenę przedmiotu sporu.

Pozwana – powódka wzajemna zaskarżyła powyższy wyrok Sądu

Apelacyjnego w całości zarzucając: (a) naruszenie prawa materialnego, a

mianowicie art. 82 k.p. i art. 405-410 k.c. w związku z art. 300 k.p. przez ich

niewłaściwe zastosowanie, polegające na oddaleniu roszczenia pracodawcy o

zwrot nienależnego wynagrodzenia wypłaconego pracownikowi w sytuacji, gdy

ustalono, że pracownik w sposób zawiniony wykonał pracę wadliwie a pracodawca

dowiedział się o tym po ustaniu stosunku pracy; (b) naruszenie przepisów

postępowania, a mianowicie art. 233 § 1, art. 328 § 2 w związku art. 391 k.p.c.

przez niewyjaśnienie podstawy prawnej wyroku, w szczególności

nieustosunkowanie się do Istotnych zarzutów apelacyjnych, niemalże w ogóle

pominięcie zarzutów dotyczących powództwa wzajemnego, co mogło mieć istotny

wpływ na wynik sprawy, gdyż Sąd drugiej instancji nie wyjaśnił podstaw prawnej

swojego rozstrzygnięcia, a co za tym idzie nie rozpoznał wszystkich istotnych

zarzutów apelacyjnych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga jest nieuzasadniona. Bezpodstawne są zarzuty naruszenia

przepisów postępowania. Zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. nie może być

rozpoznany w ramach kontroli kasacyjnej. Wprawdzie skargę kasacyjną można

oprzeć na naruszeniu przepisów postępowania (jeżeli uchybienie to mogło mieć

istotny wpływ na wynik sprawy), ale podstawą tą nie mogą być zarzuty dotyczące

ustalenia faktów lub oceny dowodów (art. 3983

§ 3 k.p.c.), a taki niewątpliwie jest

zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. Nieuzasadniony jest także zarzut naruszenia

art. 328 § 2 k.p.c. W orzecznictwie przyjmuje się, że zarzut wadliwego

sporządzenia uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia może okazać się zasadny,

gdy z powodu braku w uzasadnieniu elementów wymienionych w art. 328 § 2 k.p.c.

6

zaskarżone orzeczenie nie poddaje się kontroli kasacyjnej. To, czy sprawa została

prawidłowo rozstrzygnięta nie zależy bowiem od tego, jak zostało napisane

uzasadnienie. Z tego względu zarzut naruszenia tego przepisu może być

skutecznie podniesiony w skardze kasacyjnej jedynie wówczas, gdy treść

uzasadnienia orzeczenia sądu drugiej instancji uniemożliwia ocenę wywodu

dotyczącego wykładni i zastosowania prawa materialnego zarzut naruszenia

art. 328 § 2 k.p.c. Taka sytuacja nie zachodzi w nin. sprawie. Zasadność

rozpatrywanego zarzutu skarżąca widzi w tym, że Sąd Apelacyjny niemal w ogóle

nie odniósł się do przepisów, na których naruszeniu pozwana opierała zasadność

powództwa wzajemnego, tj. art. 82 k.p., art. 405-410 k.c. w związku z art. 300 k.p.

Należy wobec tego przypomnieć, że powołując te przepisy w apelacji skarżąca

twierdziła, że ich naruszenie polegało na nieuwzględnieniu powództwa

wzajemnego, pomimo że z materiału dowodowego wynika, że powód w sposób

zawiniony wadliwie wykonywał pracę, czym zniweczył cel zawarty w umowie w

postaci możliwości ujęcia go w minimum kadrowym Szkoły. Odnosząc się do tego

zarzutu Sąd drugiej instancji stwierdził, że „kwestie, które niezmiennie i stanowczo

podnosi apelująca, a dotyczące nieprawidłowości we wskazaniu przez powoda

Wyższej Szkoły […] jako podstawowego miejsca pracy w rozumieniu ustawy Prawo

o szkolnictwie wyższym zostały ujawnione dopiero w maju 2010 r., a zatem już po

wypowiedzeniu powodowi umowy o pracę. Co więcej apelująca została

zobowiązana do ich usunięcia do końca września 2010 r., a K. U. od 1 sierpnia

2010 r. nie był już jej pracownikiem. Wobec powyższego okoliczności te nie mają

wpływu na ocenę przedmiotu sporu.”. Wywód ten dostatecznie jasno wskazuje na

przyczyny, dla których Sąd uznał, że zarzucane zachowanie powoda nie mogą

mieć wpływu na rozstrzygnięcie sprawy. Nie ma znaczenia to, czy motywy te są

trafne i szczegółowo przedstawione. Art. 328 § 2 k.p.c. określa bowiem jedynie

wymagania konstrukcyjne uzasadnienia orzeczenia. Nie stanowi on, więc właściwej

płaszczyzny do krytyki trafności przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku

ustaleń faktycznych, ani ich oceny prawnej (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

20 lutego 2008 r., II CSK 449/07, LEX nr 442515).

Nieuzasadnione są również zarzuty naruszenia przepisów prawa

materialnego, tj. art. 82 k.p. i art. 405-410 k.c. w związku z art. 300 k.p. Należy

7

wskazać, że zarzuty te zostały w petitum skargi sformułowane nieprawidłowo w

odniesieniu do art. 82 k.p. oraz art. 408 i 410 k.c. Zgodnie bowiem z utrwalonym w

judykaturze poglądem, pod pojęciem podstawy skargi kasacyjnej rozumie się

konkretne przepisy prawa, które zostały w niej wskazane z jednoczesnym

stwierdzeniem, że wydanie wyroku nastąpiło z ich obrazą. Niemniej jednak w

uzasadnieniu podstaw skargi skarżąca sprecyzowała zarzut naruszenia art. 82 k.p.

przez przytoczenie treści paragrafu pierwszego tego artykułu, co można uznać za

dostateczne, choć odbiegające od pełnej poprawności, sprecyzowanie zarzutu.

Odnośnie do art. 410 k.p.c. wskazano w uzasadnieniu podstaw na § 1 tego

artykułu. Nie sprecyzowano natomiast zarzutu naruszenia art. 408 k.c. Zasadności

wymienionego zarzutu naruszenia art. 82 (dokładnie art. 82 § 2 k.p.) skarżąca

upatruje w tym, że powód wykonywał w okresie objętym sporem wadliwie swoją

pracę, ponieważ nielojalnie nie poinformował pracodawcy, z naruszeniem art. 100

k.p. i zobowiązania wynikającego z umowy o pracę o tym, że wyraził zgodę na

wliczenie go do minimum kadrowego w innej niż pozwana uczelni wyższej.

Odnośnie do zarzutów naruszenia art. 405-410 k.c. w związku z art. 300 k.p.,

skarżąca bardzo lakonicznie wyjaśniła, że art. 82 k.p. nie daje odpowiedzi na

pytanie, jak może pracodawca odzyskać wypłacone wynagrodzenie w sytuacji, gdy

dowie się o wadliwości usługi po ustaniu stosunku pracy. Zdaniem skarżącej,

znajdują tu zastosowanie na mocy art. 300 k.p. przepisy prawa cywilnego

dotyczące świadczenia nienależnego, gdyż przepisy Kodeksu pracy nie normują

kwestii, jak pracodawca może odzyskać wypłacone wynagrodzenie pracownikowi z

tytułu świadczonej pracy, gdy pracodawca wynagrodzenie te wypłacił a o

wadliwości usługi dowiedział się po czasie. Nie jest to odpowiedzialność

odszkodowawcza, gdyż przepis ten nie posługuje się terminologią szkody oraz nie

ogranicza ilości wynagrodzenia, którego wypłaty można odmówić pracownikowi.

Tak więc, skoro Kodeks pracy przewiduje prawo pracodawcy do odmowy wypłaty

wynagrodzenia za pracę wadliwie wykonaną, to nie będzie sprzeczne z jego

przepisami zastosowanie przepisów o nienależnym świadczeniu w takich

sytuacjach. Dalej Autor skargi wskazał, że instytucja nienależnego świadczenia jest

uregulowana w art. 405-410 k.c., a świadczenie jest nienależne, między innymi

przypadkami wskazanymi w ustawie, wówczas gdy zamierzony cel świadczenia nie

8

został osiągnięty. Zgodnie zaś art. 410 § 1 k.c. do nienależnego świadczenia

stosuje się odpowiednio przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu.

Dla oceny prawidłowości powyższego wywodu wyjściowe znaczenie ma

zarzut naruszenia art. 82 § 1 k.p. Natomiast zarzuty odnoszące się do art. 405, 406,

407, 408 i 410 k.c. mogą mieć znaczenie tylko pod warunkiem zasadności zarzutu

naruszenia art. 82 § 1 k.p. Zgodnie z tym przepisem, za wadliwe wykonanie z winy

pracownika produktów lub usług wynagrodzenie nie przysługuje. Jeżeli wskutek

wadliwie wykonanej pracy z winy pracownika nastąpiło obniżenie jakości produktu

lub usługi, wynagrodzenie ulega odpowiedniemu zmniejszeniu. Już z literalnego

brzmienia art. 82 § 1 k.p. wynika, że odmowa zapłaty lub zmniejszenie

wynagrodzenia są dopuszczalne za wadliwe wykonanie z winy pracownika

produktów lub usług, a nie za jakiekolwiek wadliwe lub niezgodne z przepisami

prawa lub umową o pracę wykonywanie obowiązków przez pracownika. Wniosek

ten ma potwierdzenie w treści art. 100 § 1 k.p., zgodnie z którym obowiązek

wykonywania pracy jest spełniony, gdy pracownik wykonał pracę sumiennie i

starannie, stosując się do poleceń pracodawcy. Tak czy inaczej, pojęcie wadliwie

wykonanej pracy, użyte w zdaniu drugim rozważanego unormowania, ma

znaczenie przedmiotowe, stanowiąc zbiorcze określenie produktów lub usług.

Usługą jest przy tym każde działanie służące zaspokajaniu określonej potrzeby lub

potrzeb ludzkich (pracodawcy, klienta, kontrahenta). Obejmuje ono usługi

materialne i niematerialne (np. lecznicze, opiekuńcze, edukacyjne). Rozważany

przepis dotyczy więc wynikowej strony obowiązku wykonywania pracy (art. 22 § 1

k.p.), przy czym, co wyraźnie wynika z jego treści, odmowa zapłaty lub obniżenie

wynagrodzenia, są dopuszczalne nie wtedy gdy pracownik wadliwie wykona

produkt lub usługę, lecz wtedy, gdy wadliwość ta została przez niego zawiniona.

Przez wadliwość pracy pojmowanej jako produkt lub usługa – należy zatem

rozumieć jej bezużyteczność lub zmniejszoną użyteczność w stosunku do

wymagań wynikających z norm pracy lub innych mierników staranności wymaganej

przy świadczeniu danego rodzaju pracy (usług). Trafnie też wskazuje się, że w

art. 82 § 1 k.p. znajduje rozwinięcie i uzupełnienie zasada przysługiwania

wynagrodzenia za pracę wykonaną (art. 80 zdanie pierwsze k.p.) stosownie,

między innymi, do jakości świadczenia pracy (art. 78 § 1 k.p.). Podzielić też należy

9

twierdzenie, że treść art. 82 § 1 k.p. można wyrazić inaczej: „wynagrodzenie

przysługuje za pracę wykonaną stosownie do jakości rezultatu pracy, w wypadku

zaś, gdy rezultat ten jest ujemny – stosownie do oceny przestrzegania przez

pracownika obowiązku staranności w pracy.” (J. Wratny, Kodeks pracy. Komentarz,

Warszawa 2013, s. 183.). Powyższe uwagi potwierdzają przedstawioną wyżej tezę,

że art. 82 § 1 k.p. dopuszcza odmowę zapłaty lub zmniejszenie wynagrodzenia

jedynie za wadliwe wykonanie z winy pracownika produktów lub usług, a nie za

jakiekolwiek wadliwe lub niezgodne z przepisami prawa lub umową o pracę

wykonywanie obowiązków przez pracownika. W szczególności w pojęciu wadliwie

wykonanej pracy (produktów lub usług) w ustalanym wyżej znaczeniu nie mieści się

nielojalne zachowanie pracownika, polegające na niedopełnieniu jego

zobowiązania do zatrudnienia się u pozwanej jako w podstawowym miejscu pracy,

z jednoczesnym obowiązkiem niepodejmowania takiego zatrudnienia w innej

uczelni. Naruszenie tego obowiązku może być sankcjonowane w inny sposób,

także wtedy, gdy „wykrycie” naruszenia nastąpiło już po rozwiązaniu stosunku

pracy. Skoro zarzut naruszenia art. 82 § 1 k.p. okazał się nieuzasadniony, to jak już

wcześniej wskazano, rozpatrywanie zarzutów związanych z naruszeniem art.

405- 410 k.c. w związku z art. 300 k.p. jest bezprzedmiotowe.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c.

orzekł jak w sentencji.

kc