II UK 133/15

Sygn. akt II UK 133/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 kwietnia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący)

SSN Romualda Spyt

SSN Krzysztof Staryk (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Operator A. Spółki z o.o. w W.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o odsetki za zwłokę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 6 kwietnia 2016 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 5 września 2014 r.,

I. oddala skargę kasacyjną;

II. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddziału w

P. na rzecz Operator A. Spółki z o.o. w W. kwotę 3.600 (trzy

tysiące sześćset) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa

procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

2

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 12 września 2011 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych I

Oddział w P. (dalej również jako ZUS lub organ rentowy) określił, że odsetki za

zwłokę naliczone po upływie 12 miesięcy od dnia przejęcia przez Operatora A.

Spółki z o.o. w W. (dalej również jako „Operator”) zobowiązań Spółki H. C. P. S.A. –

przedsiębiorcy restrukturyzowanego na podstawie ustawy z dnia 30 października

2002 r. o pomocy publicznej dla przedsiębiorców o szczególnym znaczeniu dla

rynku pracy (Dz.U. Nr 213, poz. 1800 ze zm.; dalej również jako: „ustawa o pomocy

publicznej”) wynoszą: – na ubezpieczenia społeczne za okres kwiecień 2002 r. –

luty 2003 r. liczone od dnia 4 listopada 2006 r. do dnia 10 lutego 2011 r. – 985.656

zł; – na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za

okres kwiecień 2002 r. – luty 2003 r., liczone od dnia 4 listopada 2006 r. do dnia 10

lutego 2011 r. – 248.010 zł.

Od powyższej decyzji odwołała się Operator A. Spółka z o.o. w W.

Wyrokiem z dnia 25 marca 2013 r., sygn. akt XIII U …/11, Sąd Okręgowy -

Sąd Pracy w W. zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że ustalił, iż odwołująca

się nie jest zobowiązana do zapłaty na rzecz organu rentowego odsetek za zwłokę

za okres od dnia 4 listopada 2006 r. do dnia 10 lutego 2011 r. w łącznej wysokości

1.269.666 zł; nie obciążając organu rentowego kosztami zastępstwa prawnego

odwołującej się.

Wyrokiem z dnia 5 września 2014 r., sygn. akt III AUa …/13, Sąd Apelacyjny:

w pkt I. oddalił apelację organu rentowego; w pkt II. zasądził od Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych I Oddziału w P. na rzecz odwołującej się Spółki kwotę

5.400 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego za II instancję.

Sąd drugiej instancji wskazał, że odwołująca się spółka na podstawie

przepisów ustawy o pomocy publicznej wyraziła zgodę na pełnienie funkcji

operatora oraz przejęcie od przedsiębiorcy H. C. P. S.A. zobowiązań, o których

mowa w art. 32a ust. 1 pkt 2 i ust. 4 pkt 7 ustawy o pomocy publicznej, w łącznej

kwocie 3.996.419,15 zł, w zamian za przeniesienie przez Spółkę C. na rzecz

odwołującej się majątku wskazanego we wniosku zgodnie z art. 32d ustawy o

pomocy publicznej. Rozstrzygnięcie w sprawie warunków i trybu restrukturyzacji

ukształtowało sytuację prawną odwołującej się przez określenie zakresu jej

3

obowiązków oraz warunków postępowania restrukturyzacyjnego; na odwołującej

się, zgodnie z przepisami ustawy o pomocy publicznej, ciążył obowiązek spłaty

wierzycieli publicznoprawnych (w tym ZUS).

Sąd Apelacyjny powołał przepis art. 32a ust. 1 pkt 2 ustawy o pomocy

publicznej, zgodnie z którym restrukturyzacji niektórych należności

publicznoprawnych na szczególnych zasadach, podlegają znane na dzień 30

czerwca 2003 r. należności publicznoprawne, w tym – z tytułu składek na

ubezpieczenia społeczne w części finansowanej przez płatnika, Fundusz Pracy i

Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Odsetki za zwłokę

wymienione w art. 32a ust. 1 pkt 7 ustawy o pomocy publicznej, od wymienionych w

tym przepisie zaległości zostały potraktowane przez ustawodawcę jako odrębne

należności publicznoprawne, także znane na dzień 30 czerwca 2003 r.,

podlegające restrukturyzacji należności publicznoprawnych na szczególnych

zasadach.

Według Sądu drugiej instancji wykładnia literalna przepisu art. 32a ustawy o

pomocy publicznej wskazuje jednoznacznie, że restrukturyzacji w trybie przepisów

ustawy o pomocy publicznej podlegają wyłącznie te należności wraz z odsetkami, o

których organ restrukturyzacyjny wiedział, a które istniały na dzień 30 czerwca

2003 r. Przepisy dotyczące uprzywilejowanego oddłużenia przedsiębiorców,

stanowiące o wymiernej pomocy państwa w celu przywrócenia przedsiębiorcy

długookresowej zdolności do konkurowania na rynku, należy interpretować ściśle.

Ustawodawca określił jasno rodzaj tych należności, wskazał też cezurę czasową,

do której należności te powinny być wykazane. W konsekwencji nie podlegają

restrukturyzacji te należności, o których organ restrukturyzacyjny nie wiedział, te, o

których dowiedział się później, czy też takie, które powstały po wyraźnie

określonym ustawowo terminie. Według Sądu drugiej instancji także z regulacji

określonej w art. 13 ust. 3 ustawy o pomocy publicznej wynika, że wysokość

należności publicznoprawnych wraz z obliczonymi odsetkami, przeznaczonych do

restrukturyzacji na szczególnych zasadach określonych w ustawie o pomocy

publicznej jest z góry określona, a datą graniczną, co do ustalenia ich wartości jest

dzień 30 czerwca 2003 r.

4

W ocenie Sądu Apelacyjnego jednoznaczna interpretacja przepisu art. 32a

ustawy o pomocy publicznej, przesądza także o sposobie interpretacji przepisu art.

32k ust. 1 pkt 4 ustawy o pomocy publicznej, zgodnie z którym w okresie 12

miesięcy od dnia przejęcia przez Operatora zobowiązań przedsiębiorcy wobec tego

Operatora nie nalicza się odsetek za zwłokę. Przewidziany w powołanym przepisie

okres ochronny dla Operatora odnosi się wyłącznie do należności określonych na

dzień 30 czerwca 2003 r. Oznacza to a contrario, że jedynie w zakresie takich

należności można naliczać odsetki za zwłokę od przejętych zobowiązań. W

kontekście powyższego Sąd drugiej instancji nie podzielił twierdzenia organu

rentowego, że przepisy rozdziału 5a ustawy o pomocy publicznej zawierały

uregulowanie pozwalające na naliczanie, a następnie egzekwowanie odsetek za

zwłokę od należności innych niż wskazane w art. 32a ust. 1 pkt 2 i 7 tej ustawy.

Prawidłowe jest – zdaniem Sądu Apelacyjnego – stanowisko, że pojęcie zwłoki, o

którym mowa w art. 32k ust. 1 pkt 4 ustawy należy wiązać z tzw. planem spłaty

przejętych przez Operatora należności. Plan spłaty obejmuje te należności w

całości (co do należności głównych i odsetek obliczonych w określonej kwocie na

dzień 30 czerwca 2003 r.). Dopiero w sytuacji ewentualnej zwłoki w wykonaniu

planu spłaty przez Operatora organ rentowy może wydać decyzję w części

odnoszącej się do odsetek za zwłokę od przejętych zobowiązań, na zasadach i w

wysokości określonych w ustawie z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja

podatkowa (Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.).

W ocenie Sądu Apelacyjnego twierdzenie organu rentowego, że Operator

wraz z przejęciem części składników majątku przedsiębiorcy, korzystającego z

ustawy o pomocy publicznej, przejmuje także część jego zobowiązań

publicznoprawnych jest prawdziwe, jednakże z istotnym zastrzeżeniem. Stosownie

do treści art. 32f ustawy o pomocy publicznej restrukturyzacja na szczególnych

zasadach polega na przejęciu od przedsiębiorcy przez Operatora: 1a) zobowiązań

przedsiębiorcy, o których mowa w art. 32a ust. 1 lub art. 32c ust. 1, 1b) składników

majątku przedsiębiorcy, 2) umorzeniu Operatorowi przejętych zobowiązań

przedsiębiorcy – na warunkach określonych w niniejszym rozdziale. Z cytowanego

przepisu wynika więc jednoznacznie, że pod pojęciem przejętych zobowiązań

ustawodawca rozumie jedynie te zobowiązania, które były znane na dzień 30

5

czerwca 2003 r. W konsekwencji Operator odpowiada jedynie w granicach tak

określonych zobowiązań, a początkowym terminem tej odpowiedzialności jest dzień

przeniesienia na niego własności składników majątku według ich wartości

księgowej.

W sprawie nie było sporne, że odwołująca się wywiązała się ze spłaty swoich

zobowiązań wobec ZUS, określonych w planie spłaty, a wcześniej określonych w

decyzjach Prezesa Zarządu Agencji Rozwoju Przemysłu S.A., w tym także w

decyzji o zatwierdzeniu przedłożonego przez odwołującą się planu spłaty

przejętych zobowiązań.

Sąd drugiej instancji za bezzasadny uznał zarzut apelacji organu rentowego

dotyczący naruszenia art. 23 ust. 1 i art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Przywołane przez organ rentowy

orzecznictwo Sądu Najwęższego dotyczące naliczania odsetek za zwłokę na

podstawie art. 23 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych odnosi się do

sytuacji, w której zaistniało opóźnienie lub zwłoka ze spełnieniem zobowiązań

wobec ZUS. W sytuacji, gdy w stanie faktycznym i prawnym niniejszej sprawy

odwołująca się spółka nie dopuściła się zwłoki w spłaceniu swoich zobowiązań

wobec organu rentowego, to przywołane orzecznictwo pozostaje bez związku z

przedmiotem toczącego się postępowania.

Powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego organ rentowy zaskarżył skargą

kasacyjną w całości, zarzucając błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie

art. 23 ust. 1, art. 83 ust. 1 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.) w

związku z art. 32 k ust. 1 pkt 4 ustawy o pomocy publicznej przez orzeczenie, że po

upływie 12 miesięcy od dnia przejęcia przez odwołującą się zobowiązań Spółki H.

C. P. S.A., nie nalicza się odsetek za zwłokę od przejętych zobowiązań. Według

skarżącego prawidłowa wykładnia przepisu prowadzi do wniosku, że po upływie 12

miesięcy od dnia przejęcia przez odwołującą się zobowiązań spółki H. C. P. S.A.,

nalicza się powyższe odsetki za zwłokę.

Skarżący wniósł o: zmianę zaskarżonego wyroku Sądu drugiej instancji

przez orzeczenie, że odsetki za zwłokę naliczone po upływie 12 miesięcy od dnia

przejęcia przez odwołującą się zobowiązań Spółki H. C. P. S.A., przedsiębiorcy

6

restrukturyzowanego na podstawie ustawy z dnia 30 października 2002 r. o pomocy

publicznej dla przedsiębiorców o szczególnym znaczeniu na rynku pracy, wynoszą

na ubezpieczenia społeczne za okres 04/2002-02/2003, liczone od dnia 4 listopada

2006 r. do dnia 10 lutego 2011 r. – 961.660 zł, na Fundusz Pracy i Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres 04/2002-10/2002, liczone od

dnia 4 listopada 2006 r. do dnia 10 lutego 2011 r. – 284.010 zł, a także – o

zasądzenie na rzecz organu rentowego kosztów zastępstwa procesowego według

norm przepisanych za obie instancje i postępowanie kasacyjne przed Sądem

Najwyższym.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną odwołująca się wniosła o oddalenie

skargi kasacyjnej w całości oraz o zasądzenie od organu rentowego na rzecz

odwołującej się kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa

procesowego, według norm prawem przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

H. C. P. S.A. (HCP) zajmowała się produkcją silników okrętowych,

lokomotyw parowych, spalinowych, elektrycznych i wagonów kolejowych i

zatrudniała kilkadziesiąt tysięcy pracowników. W 1995 r. przedsiębiorstwo zostało

przekształcone w spółkę Skarbu Państwa, natomiast w latach 1996-1999 w wyniku

zmian strukturalnych wyodrębnionych zostało z niej 9 spółek zależnych. Na skutek

spadku zamówień i znacznego ograniczenia produkcji HCP miała znaczne

zadłużenie wobec ZUS z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne,

przekraczające 4,2 mln zł oraz odsetki obliczone na dzień 28 maja 2003 r. – ponad

640 tys. zł. Na skutek umowy z 2003 r. zawartej między HCP a ZUS doszło do

rozłożenia należności na raty. Na podstawie umowy z dnia 19 kwietnia 2005 r. z

układu ratalnego zostały wyłączone składki przejęte przez Operatora i podlegające

restrukturyzacji na podstawie ustawy z dnia 30 października 2002 r. o pomocy

publicznej dla przedsiębiorców o szczególnym znaczeniu dla rynku pracy w łącznej

kwocie 3.174.909,99 zł, w zamian za przeniesienie przez Spółkę C. na rzecz

Operatora majątku wskazanego we wniosku zgodnie z art. 32d ustawy o pomocy

publicznej, co nastąpiło w listopadzie 2005 r. Ponieważ Operator spłacił do 27

7

marca 2008 r. uzgodnioną z ZUS część składek w kwocie łącznej 896.689,02 zł,

dlatego ZUS w decyzji z dnia 10 lutego 2011 r. umorzył należności z tytułu składek

dotyczące pozostałej kwoty 2.393.277,87 zł.

W będącej przedmiotem sprawy decyzji organ rentowy uznał jednak, że

Operator powinien zapłacić również odsetki od całej przejętej kwoty składek za

okres od 4 listopada 2006 r. (gdy minęło 12 miesięcy od dnia przejęcia przez

Operatora majątku przedsiębiorcy) do dnia wydania decyzji o umorzeniu

pozostałych należności składkowych – 10 listopada 2011 r.

W ocenie Sądu Najwyższego ten pogląd ZUS, prezentowany również w

skardze kasacyjnej, jest wadliwy. Zwrócić należy uwagę przy wykładni art. 32k ust.

1 pkt 4 ustawy o pomocy publicznej, na uzasadnienie projektu tej ustawy, z którego

wynika, że ustawa obejmuje tylko część należności publicznoprawnych, powstałych

do określonego w przeszłości terminu – 30 czerwca 2003 r. W przypadku braku

analizowanych unormowań, nie byłoby możliwe odzyskanie przez wierzycieli nawet

25% zobowiązań. Niewprowadzenie proponowanych uregulowań mogło oznaczać

brak możliwości zakończenia postępowania restrukturyzacyjnego, prowadzonego w

oparciu o wcześniejszą ustawę, a w konsekwencji upadłość przedsiębiorstw (vide:

druk sejmowy nr 1875).

W tym kontekście wskazać należy na art. 32a omawianej ustawy

stwierdzający, że restrukturyzacji podlegają znane na dzień 30 czerwca 2003 r.

należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w części finansowanej

przez płatnika, niepodlegające restrukturyzacji na podstawie ustawy z dnia 30

sierpnia 2002 r. o restrukturyzacji niektórych należności publicznoprawnych od

przedsiębiorców (Dz.U. Nr 155, poz. 187). Analizowana ustawa nie dotyczy więc

należności składkowych powstałych po tej dacie, gdyż zobowiązań tych dotyczy

wcześniejsza ustawa restrukturyzacyjna (z dnia 30 czerwca 2003 r.).

W myśl art. 32f ustawy z dnia 30 października 2002 r. o pomocy publicznej

dla przedsiębiorców o szczególnym znaczeniu dla rynku pracy restrukturyzacja

polega między innymi na umorzeniu Operatorowi przejętych zobowiązań. W

analizowanej ustawie nie chodzi więc o odzyskanie wszystkich należnych składek

na ubezpieczenie społeczne wraz z odsetkami za zwłokę, ale o uzyskanie spłaty

części zobowiązań składkowych, które nie doprowadzą do upadłości

8

przedsiębiorcy. W tym aspekcie również przejęte przez Operatora zobowiązania

obejmują tylko tę część zobowiązań, która ma ograniczony charakter i

jednoznacznie wynika z ustawy. Wykładnia funkcjonalna przemawia przeciwko

stricte językowej interpretacji art. 32k ust. 1 pkt 4 w/w ustawy, w oderwaniu od

pozostałych przepisów dotyczących składek. Okres 12-miesięcznej karencji wiązać

też należy z długotrwałą procedurą uzgadniania planu spłaty zobowiązań

(9 miesięcy – art. 32i ust. 1 ustawy) oraz jego zatwierdzaniem przez Prezesa

Agencji (art. 32i ust. 2 ustawy). Nie byłoby celowe, aby w tym niezależnym od

Operatora okresie, zwiększała się jego przejmowana należność od odsetki

ustawowe. Poza tym Operator pozostawałby w nieuzasadnionej niepewności, jaką

konkretnie kwotę ma spłacić wierzycielom.

Zdaniem Sądu Najwyższego umorzenie przez ZUS zobowiązań składkowych

powoduje również umorzenie odsetek, wynikających z tych zobowiązań. W tej

kwestii należy bowiem w drodze analogii przywołać nie tylko art. 23 ust. 1 ustawy z

dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych – jednolity tekst:

Dz.U. Nr 121, poz. 689 z 2015 r. ze zm. (od nieopłaconych w terminie składek

należne są od płatnika składek odsetki za zwłokę, na zasadach i w wysokości

określonych w ustawie z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa), ale

także art. 28 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (należności z

tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z

uwzględnieniem ust. 2-4). Kluczowe znaczenie ma ust. 4 tego artykułu – umorzenie

składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i

dodatkowej opłaty. Również art. 29 ust. 2 tej ustawy wskazuje, że od składek, które

rozłożono na raty, nie nalicza się odsetek za zwłokę począwszy od następnego

dnia po dniu wpływu wniosku o udzielenie tych ulg.

Relewantny jest także ust. 3 tego artykułu – stanowiący, że jeżeli dłużnik nie

spłaci w terminie ustalonych przez Zakład rat, pozostała kwota staje się

natychmiast wymagalna wraz z odsetkami za zwłokę naliczonymi na zasadach

określonych w ustawie – Ordynacja podatkowa.

W ocenie Sądu Najwyższego przepisy te, interpretowane w związku z art.

32k ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o pomocy publicznej dla

przedsiębiorców o szczególnym znaczeniu dla rynku pracy, uniemożliwiają

9

dochodzenie odsetek za zwłokę od umorzonych przez ZUS należności

składkowych. Jeżeli jednak Operator nie spłaci przejętej części zobowiązań wobec

ZUS w terminie ustalonym w umowie zawartej z Zakładem Ubezpieczeń

Społecznych, mogą być wobec niego naliczone odsetki za zwłokę po okresie 12

miesięcy od dnia przejęcia przez Operatora zobowiązań przedsiębiorcy. Wykładnia

systemowa sprzeciwia się jednak, sugerowanej w skardze kasacyjnej tezie, że

również w przypadku terminowej spłaty przez Operatora przejętych zobowiązań

składkowych, mogą być wobec niego naliczone odsetki w części dotyczącej

umorzonych należności.

W konkluzji Sąd Najwyższy uznał, że art. 32 k ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 30

października 2002 r. o pomocy publicznej dla przedsiębiorców o szczególnym

znaczeniu na rynku pracy umożliwia naliczanie odsetek za zwłokę od przejętych

przez Operatora należności składkowych jedynie w części nie umorzonej przez

wierzyciela i tylko w przypadku nieterminowej spłaty zobowiązań, ujętych w

zatwierdzonym w myśl art. 32 i ustawy) planie spłaty.

Ponieważ z niekwestionowanych ustaleń zaskarżonego wyroku wynika, że

Operator dokonał spłaty całej uzgodnionej kwoty zobowiązań składkowych w

terminie, uznać należy zaskarżony wyrok za prawidłowy i zgodny z prawem.

Konsekwencją przedstawionej wyżej wykładni stało się oddalenie skargi

kasacyjnej na podstawie art. 39814

k.p.c. Rozstrzygnięcie zawarte w pkt II sentencji

wyroku ma swoją podstawę w art. 98 § 1 k.p.c. w związku z § 12 ust. 4 pkt 2

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie

opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa

kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z

urzędu (Dz.U. z 2013 r., poz. 490 ze zm.).

eb