I UK 144/15

Sygn. akt I UK 144/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 kwietnia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jolanta Frańczak (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski (sprawozdawca)

SSN Piotr Prusinowski

w sprawie z odwołania L. M.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do emerytury z tytułu pracy w warunkach szczególnych,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 5 kwietnia 2016 r.,

skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 13 stycznia 2015 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego

Sądowi Apelacyjnemu.

UZASADNIENIE

Decyzją z 25 kwietnia 2013 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił

ubezpieczonemu L. M. prawa do emerytury pomostowej z uwagi na niewykazanie

co najmniej 15-letniego okresu wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub

2

w szczególnym charakterze, o których mowa w art. 3 ust. 1 i 2 ustawy o

emeryturach pomostowych. Do tego okresu organ rentowy nie zaliczył okresu

zatrudnienia od 1 kwietnia 1985 r. do 31 grudnia 2002 r. oraz od 1 października

2005 r. do 31 sierpnia 2006 r. na stanowisku technika dentystycznego, ponieważ

prace te nie znajdują, zdaniem organu, odzwierciedlenia w wykazach prac

stanowiących załącznik nr 1 i 2 do ustawy o emeryturach pomostowych, a także

okresu zatrudnienia od 14 do 31 stycznia 2013 r. w Zakładzie

„G.” w C. przy pracy wykonywanej bezpośrednio przy ręcznej ścince drzew

przenośną pilarką z piłą łańcuchową, o której mowa w załączniku nr 1 poz. 34,

ponieważ, zdaniem organu, celem zawartej umowy nie było świadczenie pracy i

osiąganie wynagrodzenia, lecz uzyskanie prawa do emerytury pomostowej.

Powyższą decyzję zaskarżył ubezpieczony.

Sąd Okręgowy w C. wyrokiem z 13 września 2013 r. oddalił odwołanie

ubezpieczonego. Ustalił, że odwołujący się w dniu 5 lutego 2013 r. złożył wniosek o

przyznanie mu prawa do emerytury pomostowej. W okresach od 1 sierpnia 1974 r.

do 15 kwietnia 1981 r. oraz od 1 kwietnia 1985 r. do 31 sierpnia 2006 r. był

zatrudniony w Spółdzielni Pracy […] E. na stanowisku technika dentystycznego i

wykonywał prace protetyczne zlecane „E.” przez inne podmioty. Prace te

wykonywał w wyodrębnionym dla stomatologów i techników dentystycznych

pomieszczeniu, z super-akrylu na protezy i super-pontu na mostki, przy czym z

czasem materiały uległy zmianom. Niektóre elementy protez wykonywał ze stali. W

okresie od 14 do 31 stycznia 2013 r. był zatrudniony w Zakładzie „G.” przy ręcznej

ścince drzew i obsłudze pilarki spalinowej. Umowa o pracę została rozwiązana za

porozumieniem stron z inicjatywy odwołującego się. W trakcie zatrudnienia w

pełnym wymiarze czasu pracy wykonywał prace polegające na obcinaniu gałęzi

drzew znajdujących się pod linią wysokiego napięcia.

Sąd Okręgowy za bezsporne uznał, że ubezpieczony urodził się po 31

grudniu 1948 r., przekroczył wiek wynoszący 60 lat, ma okres składkowy i

nieskładkowy wynoszący powyżej 25 lat i nastąpiło z nim rozwiązanie stosunku

pracy. Sąd stwierdził, że odwołujący się w spornym okresie był zatrudniony w

Spółdzielni Pracy Lekarzy „E.”, a zatem w zakładzie pracy należącym do resortu

służby zdrowia. Stanowiska pracy, na których w tym resorcie wykonywana była

3

praca w warunkach szczególnych zostały wymienione w dziale XII wykazu A

stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w

sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach i szczególnym charakterze (Dz.U. z 1983 r. Nr 8 poz. 43 ze zm.) i nie

zostało spośród nich wymienione stanowisko technika dentystycznego.

Jednocześnie, zdaniem Sądu, praca na stanowisku technika dentystycznego nie

może zostać zakwalifikowana do przemysłu chemicznego, ponieważ jest ona ściśle

związana z działalnością medyczną, a dział IV wykazu A odnosi się wyłącznie do

branży przemysłu chemicznego, a nie wszelkich prac, które mają jakikolwiek

związek z procesami chemicznymi. Sąd uznał, że zarządzenie Ministra Zdrowia i

Opieki Społecznej z dnia 12 lipca 1983 r. w sprawie prac wykonywanych w

szczególnych warunkach w zakładach resortu zdrowia i opieki społecznej

zaliczające pracę technika dentystycznego do prac wykonywanych w warunkach

szczególnych, nie ma wartości normatywnej, a jedynie informacyjną. W

konsekwencji uznał, że odwołujący się nie legitymuje się okresami wykonywanej

pracy i w pełnym wymiarze czasu w szczególnych warunkach lub o szczególnym

charakterze w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach pomostowych,

nawet włączając w ten okres pracę w Zakładzie Ogrodniczym „G.”

Odwołujący się zaskarżył wyrok Sądu Okręgowego w całości. Zarzucił

sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału

dowodowego, w szczególności naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. poprzez brak

wszechstronnej oceny dowodów. Ponadto zarzucił naruszenie art. 3 ust. 1 ustawy o

emeryturach pomostowych, art. 32 ust. 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z FUS oraz § 1 ust. 1 i 2 rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, a także poz. 17 ust. 2

wykazu A działu IV załącznika do tego rozporządzenia poprzez błędne uznanie, że

praca na stanowisku technika dentystycznego nie jest pracą wykonywaną w

warunkach szczególnych.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 13 stycznia 2015 r. oddalił apelację

odwołującego się. Stwierdził, że w tej sprawie spornym był okres zatrudnienia od 1

sierpnia 1974 r. do 15 kwietnia 1981 r. oraz od 1 kwietnia 1985 r. do 31 sierpnia

4

2006 r. w Spółdzielni Pracy Lekarzy Specjalistów „E.” na stanowisku technika

dentystycznego, na którym wykonywał prace protetyczne zlecane „E.” przez inne

podmioty. W ocenie Sądu Apelacyjnego Sąd Okręgowy właściwie przeprowadził

postępowanie, prawidłowo ustalił okoliczności faktyczne oraz dokonał trafnej oceny

zebranego materiału, wyciągając słuszne wnioski końcowe. Wskazał, że w wykazie

A dziale XII stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7

lutego 1983 r. zawierającym prace w szczególnych warunkach w służbie zdrowia i

opiece społecznej nie zostało wymienione stanowisko zajmowane przez

ubezpieczonego w spornym okresie, to jest technika dentystycznego. Stanowisko

technika dentystycznego nie zostało także ujęte w zarządzeniu Ministra Zdrowia i

Opieki Społecznej z dnia 12 lipca 1983 r. w sprawie prac wykonywanych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w zakładach pracy

resortu zdrowia i opieki społecznej (Dz. Urz. MZ Nr 8, poz. 40 ze zm.). W

załączniku nr 1 do tego zarządzenia w wykazie A dziale XII (dotyczącym służby

zdrowia i opieki społecznej) pod poz. 2b pkt 1 wyszczególniono jedynie prace

stomatologów przyjmujących pacjentów. Stanowisko uprawnionego technika

dentystycznego i technika dentystycznego zostało natomiast wymienione w

wykazie A dziale IV pod poz. 17 pkt 1 i pkt 2 stanowiącym załącznik do tego

zarządzenia – pozycja ta dotyczy prac przy produkcji i przetwórstwie żywic i

tworzyw sztucznych oraz produkcji surowców, półproduktów i środków

pomocniczych stosowanych do ich produkcji i przetwórstwa, produkcji wosków i

woskoli. Dział ten dotyczy jednak przemysłu chemicznego, w który ubezpieczony

nie pracował. Sąd Apelacyjny podkreślił dalej, że Sąd Okręgowy prawidłowo

przyjął, że wyodrębnienie prac w szczególnych warunkach w wykazie A ma

charakter stanowisko-branżowy, a specyfika poszczególnych gałęzi przemysłu

determinuje charakter świadczonych w nim prac i warunki w jakich są one

wykonywane, a także uciążliwość i szkodliwość dla zdrowia. W związku z czym nie

można swobodnie, czy wręcz dowolnie, z naruszeniem postanowień

rozporządzenia, wiązać konkretnych stanowisk pracy z branżami, do których nie

zostały one przypisane w tym akcie prawnym. Sąd Apelacyjny wskazał również, że

wykazy stanowisk ustalone przez właściwych ministrów, kierowników urzędów

centralnych oraz centralne związki spółdzielcze w podległych i nadzorowanych

5

zakładach pracy, zgodnie z utrwalonymi w orzecznictwie i literaturze poglądami, nie

mają mocy aktów prawnych, a jedynie charakter informacyjny, techniczno-

porządkujący. Stwierdził ponadto, że na rynku pracy mogły zdarzyć się sytuacje,

gdy technik dentystyczny byłby zatrudniony w większym zakładzie pracy zajmując

się wyłącznie, stale i w pełnym wymiarze czasu pracy czynnościami określonymi w

wykazie A dziale IV poz. 17 pkt 1 i pkt 2 załącznika do zarządzenia Ministra

Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 12 lipca 1983 r., jednak ustalony i bezsporny

stan faktyczny w niniejszej sprawie nie potwierdza przemysłowego charakteru

pracy ubezpieczonego w spornym okresie. Praca związana „z przetwórstwem”

żywicy akrylowej przy wykonywaniu protez nie zajmowała skarżącemu całej dniówki

roboczej, bowiem proces taki nie trwa całej dniówki roboczej, a jedynie jej cześć,

zaś pozostałą część dniówki wykorzystywana jest na innego rodzaju czynności.

Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Ministerstwa Zdrowia wyrażone w piśmie z

dnia 10 listopada 2014 r., złożonym w ramach uzupełniającego postępowania

dowodowego. W piśmie tym wskazano, że zarządzenie Ministra Zdrowia i Opieki

Społecznej z dnia 12 lipca 1983 r. odnosi się, zgodnie z tytułem, jedynie do

zakładów pracy resortu zdrowia i opieki społecznej, dlatego też wykaz stanowisk

pracy, na których są wykonywane prace w szczególnych warunkach uprawniające

do wcześniejszego przejścia na emeryturę, stanowiącym załącznik nr 1 do tego

zarządzania, w tym wymienione pod poz. 17 pkt 1 i 2 - gdzie został wymieniony

uprawniony technik dentystyczny i technik dentystyczny, odnoszą się jedynie do

zakładów pracy resortu zdrowia i opieki społecznej, a nie do produkcji w całym

przemyśle chemicznym. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, w sprawie nie został

spełniony warunek wykonywania pracy w szczególnych warunkach stale i w pełnym

wymiarze czasu pracy, który wymaga § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 7 lutego 1983 r.

Wyrok Sądu Apelacyjnego odwołujący się, reprezentowany przez

pełnomocnika z wyboru, zaskarżył w całości. Zarzucono naruszenie prawa

materialnego, to jest naruszenie art. 3 ust. 1 w zw. z art. 4 pkt 2 ustawy o

emeryturach pomostowych, w zw. z art. 32 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach

oraz w zw. z § 1 ust. 1 i 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w

sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

6

warunkach lub w szczególnym charakterze, a także poz. 17 wykazu A dział IV

załącznika do ww. rozporządzenia poprzez ich błędną wykładnię polegającą na

uznania, że praca na stanowisku technika dentystycznego nie jest pracą

wykonywaną w warunkach szczególnych.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazano na

potrzebę wykładni przepisów budzących poważne wątpliwości, co jednocześnie

stanowiło, zdaniem skarżącego, istotne zagadnienie prawne, a mianowicie czy

praca na stanowisku technika dentystycznego w zakładzie opieki zdrowotnej jest

pracą w warunkach szczególnych, a także na potrzebę wykładni przepisów

prawnych budzących poważne rozbieżności w orzecznictwie – w szczególności

poz. 17 z działu IV wykazu A rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego

1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, a także o zasądzenie od organu

rentowego kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa

procesowego, według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazał się mieć uzasadnione podstawy.

W tej sprawie zasadniczą kwestią jest kwalifikacja zatrudnienia

odwołującego się na stanowisku technika dentystycznego jako zatrudnienia w

warunkach szczególnych. Sąd Apelacyjny wskazał, że w wykazie A dziale XII

stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.

zawierającym prace w szczególnych warunkach w służbie zdrowia i opiece

społecznej nie zostało wymienione stanowisko zajmowane przez ubezpieczonego

w spornym okresie, to jest stanowisko technika dentystycznego. Stanowisko

uprawnionego technika dentystycznego i technika dentystycznego zostało

natomiast wymieniona w wykazie A dziale IV poz. 17 pkt 1 i 2 stanowiącym

załącznik do zarządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 12 lipca 1983

r. w sprawie prac wykonywanych w szczególnych warunkach lub w szczególnym

7

charakterze w zakładach pracy resortu zdrowia i opieki społecznej (Dz. Urz. MZ Nr

8, poz. 40 ze zm.) – pozycja ta dotyczy prac przy produkcji i przetwórstwie żywic i

tworzyw sztucznych oraz produkcji surowców, półproduktów i środków

pomocniczych stosowanych do ich produkcji i przetwórstwa, produkcji wosków i

woskoli. Sąd Apelacyjny zauważył, że dział ten dotyczy przemysłu chemicznego, w

który ubezpieczony nie pracował.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje się, że przyporządkowanie

danego rodzaju pracy do określonej branży ma istotne znaczenie dla jej kwalifikacji

jako pracy w szczególnych warunkach, co wynika z narażenia stanowiska pracy na

czynniki szkodliwe wynikające ze specyfiki danego działu przemysłu, procesów

technologicznych (por. wyroki SN z 16 czerwca 2009 r., I UK 20/09, LEX nr 515698;

z 1 czerwca 2010 r. II UK 21/10, LEX 619638). Podkreślając przyczyny, z powodu

których przypisuje się znaczenie podporządkowania danego rodzaju pracy do

określonej branży przy kwalifikacji danej pracy jako wykonywanej w szczególnych

warunkach, uzasadnionym jest stanowisko, że w sytuacji gdy stopień uciążliwości

nie wykazuje żadnych różnic w zależności od branży, w której jest wykonywana

praca brak jest podstaw do zanegowania zakwalifikowania jej jako pracy w

warunkach szczególnych tylko dlatego, że w załączniku została podporządkowana

do innego działu przemysłu (por. wyrok SN z 6 lutego 2014 r., I UK 314/13, OSNP

2015 nr 5, poz. 66). Wynika z tego, że przyporządkowanie danego rodzaju pracy w

szczególnych warunkach do danej branży nie ma bezwzględnego charakteru. O ile

wykonywanie pracy w ramach innej gałęzi przemysłu, dla której wykaz nie znajduje

odpowiednika zazwyczaj będzie świadczyć o tym, że dany rodzaj pracy nie jest

realizowany w narażeniu na eskpozycję czynników szkodliwych w takim stopniu, jak

w przypadku pracy wykonywanej w ramach gałęzi przemysłu, dla której wykaz taką

pracę przewiduje, to może zdarzyć się, że konkretny rodzaj pracy realizowany w

ramach gałęzi przemysłu, dla której wykaz nie przewiduje uznania go za pracę w

szczególnych warunkach, jest wykonywany w warunkach analogicznych do tych,

które panują w branży, w której jest on wymieniony w wykazie, to znaczy jest

narażony na ekspozycję takich samych czynników szkodliwych oraz w takim

samym stopniu jak w przypadku branży, w ramach której jest on uznawany za

pracę w szczególnych warunkach (por. wyrok SN z 21 kwietnia 2015 r., I UK

8

316/14, LEX 1755906 oraz powołane tam orzeczenia). Oznacza to, że należy

zawsze ocenić i rozważyć, czy konkretny rodzaj pracy (stanowisko pracy) jest

narażony na ekspozycję czynników szkodliwych w różnym stopniu w zależności od

tego, w którym dziale przemysłu jest realizowany. Jeżeli uciążliwość i szkodliwość

dla zdrowia konkretnej pracy wynika właśnie z jej branżowej specyfiki, to należy

odmówić tego szczególnego waloru (pracy wykonywanej w szczególnych

warunkach) pracy wykonywanej w innym dziale przemysłu. Natomiast, gdy stopień

szkodliwości, czy uciążliwości danego rodzaju pracy nie wykazuje żadnych różnic w

zależności od branży, w której praca ta jest wykonywana, brak jest podstaw do

zanegowania świadczenia jej w warunkach szczególnych tylko dlatego, że w

załączniku do rozporządzenia została ona przyporządkowana do innego działu

przemysłu. Jeżeli bowiem pracownik w ramach swoich obowiązków stale i w

pełnym wymiarze czasu pracy był narażony na działanie tych samych czynników,

na które narażeni byli pracownicy innego działu przemysłu, w ramach którego to

działu takie same prace zaliczane są do pracy w szczególnych warunkach, to

zróżnicowanie tych stanowisk pracy musiałoby być uznane za naruszające zasadę

równości w zakresie uprawnień do ubezpieczenia społecznego pracowników

wykonujących taką samą pracę (por. wyrok SN z 21 kwietnia 2015 r., I UK 316/14

oraz powołane tam orzeczenia).

Zdaniem Sądu Najwyższego w obecnym składzie w tej sprawie należy

zwrócić uwagę, że w dziale IV (chemia) poz. 17 rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 7 lutego 1983 r. wymieniono „produkcję i przetwórstwo żywic i tworzyw

sztucznych oraz produkcję surowców, półproduktów i środków pomocniczych

stosowanych od ich produkcji i przetwórstwa, produkcję wosków i woskoli”. Z kolei

w wykazie A dziale IV (chemia) poz. 17 zarządzenia Ministra Zdrowia i Opieki

Społecznej, który jak słusznie zauważył Minister Zdrowia w piśmie z dnia 10

listopada 2014 r. odnosi się jedynie do zakładów pracy resortu zdrowia i opieki

społecznej, został powtórzony ten zapis i rozwinięty poprzez dodanie w pkt 1

uprawnionego technika dentystycznego i w pkt 2 technika dentystycznego. Nie jest

to rozwiązanie przypadkowe, i okoliczność ta winna zostać uwzględnienia przez

Sąd Apelacyjny.

9

Mając na względzie treść przytoczonych wyżej przepisów oraz przywołane

wcześniej orzecznictwo, w tej sprawie koniecznym jest rozważenie czy stopień

szkodliwości i uciążliwości wykonywanej pracy (technika dentystycznego) wynika

jedynie z jej branżowego charakteru. W tym celu konieczne jest odniesienie się do

ewentualnych różnic dotyczących warunków pracy i zagrożeń wynikających z

zatrudnienia na stanowisku technika dentystycznego w przemyśle chemicznym i

ochronie zdrowia. Dopiero wynik tych rozważań umożliwi ocenę spornego okresu

wykonywania pracy na stanowisku technika dentystycznego jako pracy

wykonywanej w warunkach szczególnych.

Sąd Apelacyjny nie przeprowadził tego rodzaju rozważań i ustaleń. Stwierdził

jedynie, że praca ubezpieczonego w spornym okresie nie miała przemysłowego

charakteru. Jednocześnie treść uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie pozwala

zweryfikować na podstawie jakich dowodów Sąd Apelacyjny sformułował to

stwierdzenie.

Z powyższych względów za zasadny należało uznać podniesiony w skardze

zarzut naruszenia prawa materialnego.

Kierując się przedstawionymi motywami oraz opierając się na treści art.

39815

§ 1 k.p.c., a w odniesieniu do kosztów postępowania kasacyjnego na

podstawie art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł jak

w sentencji wyroku.

kc