I CSK 383/15

Sygn. akt I CSK 383/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 kwietnia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

SSN Monika Koba (sprawozdawca)

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z powództwa "Hotel K." Spółki z o.o. w W.

przeciwko S. S.A. w P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 15 kwietnia 2016 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 15 października 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania

oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 15 października 2014 r. Sąd Okręgowy oddalił

apelację pozwanej S. od wyroku Sądu Rejonowego w W. zasądzającego od

pozwanej na rzecz powoda „Hotelu K.” spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w

W. kwotę 74.307,30 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 12 czerwca 2010 r. tytułem

opłaty za rezygnację z usług hotelarskich.

Rozstrzygnięcie to oparte zostało na podzielonych i uznanych za własne

przez Sąd Okręgowy ustaleniach faktycznych Sądu Rejonowego. Z ustaleń tych

wynika, iż pozwana w maju 2010 r., planowała zorganizować w hotelu K. spotkanie

jubileuszowe z pracownikami spółki i zaproszonymi gośćmi w liczbie 350-400 osób.

W dniu 5 stycznia 2010 r. strony zawarły umowę, której przedmiotem było

świadczenie przez powoda usług hotelarskich na rzecz pozwanej, w szczególności

w zakresie wynajmu pokoi hotelowych, organizacji konferencji i spotkań firmowych,

w okresie od 26 do 27 maja 2010 r., za wynagrodzeniem w kwocie 112.307,30 zł na

poczet, którego pozwana wpłaciła zaliczkę w kwocie 38.000 zł. Strony uzgodniły, iż

pozwana ma prawo bezkosztowo anulować rezerwację grupową do 60 dni przed

datą rozpoczęcia planowanej imprezy. Natomiast po przekroczeniu tego terminu

zobowiązana była uiścić opłatę, która w przypadku odwołania rezerwacji na trzy dni

lub krócej przed datą rozpoczęcia imprezy, odpowiadała wynagrodzeniu

uzgodnionemu w umowie za świadczenie usług przez powódkę. W połowie

maja 2010 r. pojawiły się pierwsze informacje o zagrożeniu K. falą powodziową, a

22 maja 2010 r. w prasie internetowej pojawił się apel burmistrza, skierowany do

turystów, o wstrzymanie przyjazdów. Przedstawiciele hotelu, w odpowiedzi na

zastrzeżenia dotyczące zagrożenia powodziowego wskazywali, że zaplanowane w

hotelu imprezy odbywają się zgodnie z planem, a dojazd do hotelu jest wydłużony,

lecz nie niemożliwy. Zarząd pozwanej ustalił z pracownikami, iż po przerwie

weekendowej przypadającej w dniach 22 - 23 maja 2010 r. podejmie ostateczną

decyzję w sprawie ewentualnego odwołania wyjazdu. 24 maja 2010 r.

zdecydowano o odwołaniu zaplanowanej imprezy jubileuszowej z uwagi na

3

zagrożenie powodziowe w rejonie K., kierując się apelem władz miasta

o wstrzymanie przyjazdów i mając na względzie bezpieczeństwo zaproszonych na

spotkanie pracowników. Decyzja ta została przekazana powodowi 25 maja 2010 r.,

wraz z sugestią rozwiązania umowy, bez żadnych konsekwencji finansowych.

W tym też dniu na stronie internetowej miasta K. ukazał się komunikat o

ustabilizowaniu się sytuacji związanej z zagrożeniem powodziowym i możliwości

bezpiecznego przyjazdu do miasta. Ponadto, przedstawiciel hotelu zapewniał

pozwaną, że zagrożenie powodziowe w okolicach K. i okolic jest minimalne, w

okresie od 21 do 23 maja 2010 r. w hotelu przebywało około 200 gości, których

pobyt przebywał bez zakłóceń, a 26 maja 2010 r. zakończyło się spotkanie

organizowane przez jeden z banków.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy, podzielił stanowisko

Sądu Rejonowego, iż roszczenie pozwu znajduje uzasadnienie w § 3 pkt 7 umowy

stron, w której strony uzgodniły, iż w razie anulowania rezerwacji grupowej na trzy

dni i mniej przed rozpoczęciem imprezy, kontrahent ponosi opłatę w wysokości

100% wartości całego zamówienia. Przyjął, iż powód dochodził świadczenia

zastrzeżonego w umowie będącego ekwiwalentem jego świadczenia, a nie

roszczenia odszkodowawczego, co czyni bezprzedmiotową obronę pozwanej

usiłującej zwolnić się z zobowiązania przez wykazywanie, iż nie ponosi

odpowiedzialności za niewykonanie zobowiązania. W konsekwencji uznał,

że nawet gdyby w okolicznościach sprawy zaistniały przesłanki zwalniające

pozwaną z odpowiedzialności odszkodowawczej, nie mogły one zwalniać

z obowiązku zapłaty kwoty dochodzonej pozwem, do której nie znajduje

zastosowania art. 471 k.c. Z postanowień umowy łączącej strony nie wynika

również, by strony przewidziały zwolnienie kontrahenta z opłaty w przypadku, gdy

do odwołania rezerwacji dochodzi na skutek okoliczności przez niego

niezawinionych czy od niego niezależnych, bez znaczenia jest, zatem, iż pozwana

motywowała swoją decyzję zagrożeniem powodziowym i troską, o zapewnienie

bezpieczeństwa uczestnikom planowanej imprezy jubileuszowej. Zważywszy na

konstrukcję umowy stron uznał, iż pozwana mogłaby zwolnić się z zobowiązania

jedynie w razie wykazania całkowitej, następczej niemożności świadczenia

w rozumieniu art. 475 § 1 k.c. Sytuacja taka mogłaby mieć miejsce gdyby

4

zagrożenie powodziowe w rejonie K. przybrało takie rozmiary, że skutecznie

uniemożliwiłoby powodowi świadczenie usług hotelowych, co skutkowałoby

wygaśnięciem łączącego strony zobowiązania. Stan taki jednak w sprawie nie

zaistniał, skoro hotel funkcjonował bez zakłóceń, realizował zamówione przez

kontrahentów świadczenia, a problemy z dojazdem w okolice K. nie polegały na

całkowitym sparaliżowaniu dróg dojazdowych. Nie dopatrzył się również

sprzeczności żądania pozwu z treścią art. 5 k.c mając na względzie, iż strony

uzgodniły obowiązek świadczenia w oderwaniu od przyczyn anulowania rezerwacji,

co jest praktyką powszechną w działalności hotelowej, a pozwana zrezygnowała z

zamówionej imprezy na dzień przed jej rozpoczęciem. W tym kontekście bez

znaczenia pozostaje, propozycja pozwanej by kwotę objętą umową stron

przekazać na fundusz pomocy dla rejonów dotkniętych powodzią, skoro dla

realizacji tego zamierzenia niezbędna była zgoda powoda, która nie została

wyrażona.

W skardze kasacyjnej pozwana zarzuciła naruszenie prawa

materialnego: art. 471 k.c. poprzez jego niezastosowanie mimo, że świadczenie

przewidziane w § 3 ust. 7 umowy stron ma charakter zryczałtowanego

odszkodowania za niewykonanie zobowiązania, a wobec faktu, iż niewykonanie

zobowiązania przez pozwaną było następstwem okoliczności, za które nie ponosiła

ona odpowiedzialności, nie jest zobowiązana do naprawienia poniesionej przez

powoda szkody oraz art. 5 k.c. poprzez jego niezastosowanie i udzielenie ochrony

prawnej żądaniu powoda, pomimo ustalenia, iż pozwana dokonała rezygnacji

z usług hotelarskich z uwagi na utrzymujący się od połowy maja do dnia 8 czerwca

2010 r., stan zagrożenia powodziowego, który osiągnął swoją kulminację w okresie

pomiędzy 20 a 25 maja 2010 r. i stanowił potencjalne niebezpieczeństwo dla

życia i zdrowia ok. 400 osób, które miały uczestniczyć w spotkaniu firmowym, co

powinno prowadzić do uznania, iż zachowanie powoda naruszyło zasadę

współżycia społecznego zgodnie, z którą życie i zdrowie człowieka winno mieć

zawsze pierwszeństwo przed interesem gospodarczym. Formułując te zarzuty

skarżąca domagała się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości oraz orzeczenia,

co do istoty sprawy przez oddalenie powództwa, ewentualnie uchylenia tego

wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

5

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Umowa łącząca strony jest umową o świadczenie usług hotelowych

należącą do umów mieszanych zawierających w sobie elementy różnych umów

nazwanych (sprzedaż, najem, dzieło, przechowanie) i nienazwanych (usługi

podobne do zlecenia). Do umowy hotelowej należy stosować przepisy prawa

cywilnego o umowach w ogólności, odpowiednie przepisy części ogólnej

zobowiązań (w tym przepisy o skutkach niewykonania zobowiązań - art. 471 i nast.

k.c. oraz o niewykonaniu i skutkach niewykonania zobowiązań z umów wzajemnych

- art. 487 i nast. k.c.), przepisy o umowach nazwanych wprost lub w drodze

analogii, w zależności od podobieństwa określonych świadczeń z tej umowy do

świadczeń z odpowiedniej umowy nazwanej. Przy analizie tego rodzaju umowy

uwzględnić także należy uregulowanie usług hotelarskich w ustawie z dnia

29 sierpnia 1997 r. o usługach turystycznych (jedn. tekst: Dz.U.z 2016 r., poz. 187)

oraz ustawowe zasady odpowiedzialności zakładu hotelarskiego za rzeczy

wniesione przez gościa hotelowego i ustawowe prawo zastawu przysługujące

utrzymującemu zarobkowo hotel (art. 846-851 k.c.).

Analiza umowy łączącej strony nie pozostawia wątpliwości, iż zostało w niej

zastrzeżone prawo rezygnacji z usług przewidzianych umową, za zapłatą

ryczałtowo ustalonej opłaty, uzależnionej od terminu skorzystania z tego

uprawnienia, w oderwaniu od rzeczywiście ponoszonej przez powoda straty.

Tak określonego świadczenia wynikającego z § 3 pkt 7 umowy dochodził powód

(k. 3-5), choć załączona do pozwu faktura została wystawiona tytułem

wynagrodzenia za świadczone usługi, a nie przewidzianej w umowie rekompensaty

za skorzystanie przez kontrahenta z uprawnienia do anulowania rezerwacji (k. 20).

Określając charakter dochodzonego pozwem świadczenia, sądy obu

instancji doszły do przekonania, że nie ma ono charakteru odszkodowawczego, co

wyklucza możliwość stosowania art. 471 k.c. Stwierdziły, iż odpowiedzialność

pozwanej została ukształtowana na zasadzie ryzyka, co czyni bezprzedmiotowym

analizowanie, czy do rezygnacji z usług powoda doszło z przyczyn niezawinionych

przez skarżącą.

Stanowisko to nie zasługuje na podzielenie. Sąd Okręgowy nie uwzględnił,

6

iż roszczenie objęte sporem nie stanowi ekwiwalentu świadczenia powódki, która

wobec rezygnacji kontrahenta w ogóle nie dokonywała świadczenia usługi, a ma

charakter ryczałtowego odszkodowania mającego na celu naprawienie szkody

poniesionej w następstwie niewykonania umowy przez klienta, bez bezpośredniego

związku z jakąkolwiek odpłatnie świadczoną usługą. Opłata ta stanowiła

sankcję za niewykonanie zobowiązania, czyli nie pojawienie się w hotelu

i nie skorzystanie z jego usług, za uzgodnionym wynagrodzeniem. Służyła

zrekompensowaniu powodowi poniesionych kosztów, bądź utraconych korzyści

wywołanych późniejszym, niż wynikające z zawartej umowy, anulowaniem

rezerwacji.

Brak zaspokojenia interesu wierzyciela zgodnie z treścią stosunku

zobowiązaniowego może być wynikiem wielu przyczyn, zarówno tych, które tkwią

w osobie lub działalności dłużnika, jak i od niego niezależnych. Każde zachowanie

dłużnika polegające na naruszeniu treści zobowiązania, niezależnie od rodzaju

i rozmiaru tego naruszenia lub sposobu, w jaki do niego doszło, rodzi w świetle

art. 471 k.c. odpowiedzialność kontraktową dłużnika, jeżeli objęte jest

okolicznościami, za które ponosi on odpowiedzialność. Jeżeli zakres

odpowiedzialności dłużnika nie jest zmodyfikowany przez ustawę, czynność prawną

lub umowę, to okolicznością, za którą dłużnik jest odpowiedzialny, jest

niezachowanie przez niego należytej staranności (art. 472 k.c.). Aby uwolnić się od

tej odpowiedzialności, dłużnik powinien udowodnić zaistnienie takich okoliczności

faktycznych, które w okolicznościach sprawy dadzą podstawę do oceny,

że nienależyte wykonanie zobowiązania nie jest następstwem okoliczności,

za które ponosi on odpowiedzialność.

W sprawie, w której wywiedziono skargę, skarżąca usiłowała ekskulpować

się z odpowiedzialności za szkodę twierdząc, iż uchybienie w wykonaniu

zobowiązania nie nastąpiło z powodu okoliczności, za które ponosi

odpowiedzialność, a przy podejmowaniu decyzji o odwołaniu rezerwacji dochowała

należytej staranności. Sąd Okręgowy zaniechał rozważenia czy argumentacja

przytoczona przez skarżącą i zaprezentowany w sprawie materiał dowodowy

pozwalają przyjąć, iż obaliła ona domniemanie, że uchybienie obowiązkom

umownym jest następstwem obciążających ją okoliczności.

7

Zarówno ustawa jak i umowa może rozszerzyć krąg odpowiedzialności,

za które dłużnik będzie zobowiązany ponosić odpowiedzialność, może być on,

zatem obarczony odpowiedzialnością nie tylko za szkody spowodowane jego

zawinionym zachowaniem ( art. 473 § 1 k.c.). Z ustaleń faktycznych poczynionych

w sprawie nie wynika jednak by umowa stron, zawierała jakiekolwiek postanowienia

wyznaczające zakres odpowiedzialności odszkodowawczej pozwanej poza granice

określone art. 471k.c. Podzielić należy zapatrywanie, iż modyfikacja przez strony

odpowiedzialności dłużnika w stosunku do zasad ogólnych w reżimie

odpowiedzialności kontraktowej, powinna jednoznacznie wynikać z treści umowy

(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 29 listopada 2002 r., IV CKN 1553/00,

nie publ. i z dnia 27 września 2013 r., I CSK 748/12, OSNC 2014, nr 6, poz. 67).

Sąd Okręgowy wadliwie przyjął, iż wprowadzenie opłaty za rezygnację,

bez wskazania przyczyn, kiedy jest ona powodowi nienależna, jest tożsame

z odpowiedzialnością pozwanej na zasadzie ryzyka. Tymczasem z tego rodzaju

regulacji umownej wyprowadzić należy wniosek przeciwny i przyjąć, iż pozwana

jest zobligowana uiścić uzgodnioną opłatę, jeżeli do rezygnacji z usług hotelowych

doszło z przyczyn, za które ponosi odpowiedzialność. Nie można, zatem podzielić

stanowiska Sądu Okręgowego jakoby do zwolnienia pozwanej z zobowiązania

mogło jedynie prowadzić jego wygaśnięcie, na skutek następczej niemożności

świadczenia, której przyczyna znajduje się poza osobą i działalnością dłużnika

(art. 475 k.c.).

Sąd Okręgowy błędnie zakładając, iż art. 471 k.c. nie znajduje w sprawie

zastosowania, nie rozważał, czy wobec doniesień medialnych dotyczących

kulminacji fali powodziowej zbliżającej się do K. i apelu burmistrza o wstrzymanie

przyjazdów, który ukazał się w mediach 22 maja 2010 r., a został odwołany 25 maja

2010 r., i jednocześnie zapewnień przedstawicieli hotelu, iż pracuje on normalnie,

pozwana miała podstawy do odwołania planowanej konferencji. Błędna ocena

charakteru świadczenia dochodzonego pozwem i zasad odpowiedzialności

pozwanej, spowodowała nieuzasadnioną odmowę zastosowania w sprawie art. 471

k.c. i zbadania ekskulpacji pozwanej, opartej na twierdzeniu, iż do anulowania

rezygnacji doszło z przyczyn, za które nie ponosi odpowiedzialności.

Oceny zasadności zarzutów naruszenia prawa materialnego Sąd Najwyższy

8

dokonuje na podstawie stanu faktycznego, na którym oparto zaskarżone

orzeczenie, jeżeli brak zarzutów z art. 3983

§ 1 pkt 2 k.p.c. lub podstawa ta okazała

się nieuzasadniona. Pozwana oparła skargę jedynie na zarzutach naruszenia

prawa materialnego. Wiążące dla oceny tego zarzutu są, zatem ustalenia, przyjęte

za podstawę rozstrzygnięcia, a wszystkie zarzuty z zakresu naruszenia prawa

materialnego muszą się osadzać na faktach ustalonych przez Sąd drugiej Instancji,

a nie na stanie faktycznym hipotetycznie ustalonym przez skarżącą (art. 3983

§ 3

k.p.c. oraz 39813

§ 2 k.p.c.).

Analizowana skarga kasacyjna w zakresie, w jakim dotyczy zarzutu

naruszenia art. 5 k.c. wymogu tego w znacznej części nie spełnia, skoro podstawa

skargi została oparta na założeniach niezgodnych z podstawą faktyczną

rozstrzygnięcia. Skarżąca konstruując podstawy skargi opiera się na hipotetycznym

stanie faktycznym zgodnie, z którym, przyjazd do hotelu wiązał się z wysokim

ryzykiem narażenia uczestników imprezy jubileuszowej na zagrożenie dla ich życia

i zdrowia. Tymczasem Sąd Okręgowy takiego ustalenia nie poczynił, wskazując

jedynie na zaistnienie zagrożenia powodziowego, utrudnienia w dojeździe,

ale jednocześnie niezakłócone funkcjonowanie hotelu w tym okresie.

Ponadto ocena czy powód dochodząc w okolicznościach sprawy opłaty

za anulowanie rezerwacji nadużywa prawa podmiotowego, wymaga uprzedniego

rozważenia czy pozwana ponosi odpowiedzialność za świadczenie

odszkodowawcze dochodzone pozwem.

Zasady współżycia społecznego w rozumieniu art. 5 k.c. pozostają

w nierozłącznym związku z całokształtem okoliczności danej sprawy

i w takim całościowym ujęciu wyznaczają podstawy, granice i kierunki jej

rozstrzygnięcia w wyjątkowych sytuacjach, jakie przepis ten ma na względzie.

Dlatego dla zastosowania art. 5 k.c. konieczna jest ocena całokształtu

szczególnych okoliczności danego wypadku w ścisłym powiązaniu nadużycia

prawa z konkretnym stanem faktycznym (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

22 listopada 1994 r., II CRN 127/94, nie publ. i z dnia 9 grudnia 2009 r., IV CSK

290/09, nie publ.). Sąd oceniając stosowanie w konkretnej sprawie art. 5 k.c. musi

wyjaśnić, jakim wartościom i ze względu, na jakie okoliczności konkretnej sprawy

dał pierwszeństwo, nie kierując się przy tym z góry określonym schematem

9

myślowym.

Zaskarżone orzeczenie założeń tych nie spełnia, Sąd Okręgowy

skoncentrował się, bowiem na obowiązku realizacji umowy, nie uwzględniając,

iż w świetle docierających do skarżącej doniesień medialnych, w okresie

podejmowania przez nią decyzji o odwołaniu przyjazdu, przez K. przechodziła

kulminacyjna fala powodziowa, a istnienie zagrożenia w stopniu uzasadniającym

wystosowanie do turystów apelu o zaniechanie przyjazdów potwierdził burmistrz

tego miasta. W tym kontekście zapewnienia przedstawicieli hotelu, iż zagrożenia

takiego nie ma, a hotel funkcjonuje bez zakłóceń, mogły być postrzegane, jako

bagatelizowanie problemu, motywowane interesem gospodarczym powoda. Z

ustaleń poczynionych przez Sąd nie wynika przy tym, jakie starania podjął powód

celem przekonania kontrahenta, iż jego zapewnienia są wiarygodne, zważywszy na

usytuowanie hotelu w bezpośrednim sąsiedztwie Wisły. Nie badano również, czy po

ukazaniu się w dniu 25 maja 2010 r. na stronie internetowej urzędu miasta

informacji o braku zagrożenia powodziowego w rejonie K., zorganizowanie

planowanego jubileuszu, mimo jego uprzedniego odwołania, było dla pozwanej

nieproporcjonalnie uciążliwe, zważywszy na straty, na które narażała swojego

kontrahenta. Eksponowanie przez Sąd Okręgowy istnienia możliwości realizacji

obowiązku umownego, z pominięciem szczególnych okoliczności sprawy i potrzebą

wszechstronnego rozważenia wszystkich jej aspektów, przed podjęciem decyzji o

odmowie stosowania art. 5 k.c. nie jest przekonujące.

Zarówno w orzecznictwie jak i w doktrynie ugruntowany jest pogląd,

iż klauzula generalna z art. 5 k.c. ma charakter wyjątkowy i powinno się z niej

korzystać sporadycznie. Jednak sytuacja prawna, w której znalazły się strony, na

skutek niezależnego od nich zdarzenia związanego z zagrożeniem powodziowym

była nietypowa i nie można wykluczyć, iż klauzula nadużycia prawa, będzie mogła

mieć znaczenie dla sprawiedliwego rozstrzygnięcia sprawy.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone orzeczenie

i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 39815

§ 1 i 108 § 2

w związku z 391 § 1 k.p.c.).

10

kc

jw