I CSK 278/15

Sygn. akt I CSK 278/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 kwietnia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

SSN Monika Koba (sprawozdawca)

SSN Kazimierz Zawada

Protokolant Ewa Krentzel

w sprawie z powództwa R. C.

przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej "G." w W.

o ustalenie nieważności uchwał, uchylenie uchwał, ustalenie nieważności statutu,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 15 kwietnia 2016 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 16 września 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 22 lipca 2013 r. Sąd Okręgowy w W. oddalił powództwo R.

C. przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej „G.” w W. o ustalenie nieważności

ewentualnie uchylenie uchwał nr 1, 3, 7 Walnego Zgromadzenia pozwanej

odbytego w dniach 20, 24, 25, 26, 27, 31 maja i 1 czerwca 2010 r. oraz ustalenie

nieważności § 139 statutu w zakresie, w jakim upoważnia radę nadzorczą do

określenia w regulaminie zasad podziału nadwyżki finansowej.

Sąd Okręgowy ustalił, iż Walne Zgromadzenie Członków pozwanej

spółdzielni podjęło uchwałę nr 3 w sprawie zatwierdzenia sprawozdania

finansowego spółdzielni na dzień 31 grudnia 2009 r., w której przeznaczono

nadwyżkę bilansową z działalności gospodarczej i pożytków za 2009 r. w kwocie

2.720.489,15 zł na gospodarkę zasobami mieszkaniowymi, do rozliczenia zgodnie

z art. 5 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych

(jedn. tekst: Dz.U. z 2003 r., nr 119, poz. 1116, z późn. zm.- dalej: „u.s.m.”),

a nadwyżkę bilansową z działalności gospodarczej inwestycyjnej w kwocie

816.605 zł na fundusz zasobowy. Z kolei uchwałą nr 7 zdecydowano

o przeznaczeniu nadwyżki bilansowej w kwocie 6.000.000 zł na fundusz zasobowy

spółdzielni, a uchwałą nr 1 zatwierdzono sprawozdanie zarządu z działalności za

rok 2009.

Sąd Okręgowy stanął na stanowisku, iż żądanie pozwu jest bezzasadne,

powód nie wykazał bowiem przesłanek z art. 42 § 2 i 3 ustawy z dnia 16 września

1982 r. Prawo spółdzielcze (jedn. tekst. Dz.U. z 2013 r. poz. 1443. - dalej: „u. p.s.”),

sprzeczności zaskarżonych uchwał z prawem, postanowieniami statutu, dobrymi

obyczajami lub by godziły one w interesy spółdzielni czy zmierzały do

pokrzywdzenia członka. Uznał, iż zaskarżone uchwały nie naruszają art. 18 §1 i 2

u.p.s., sprecyzowana w nich zasada równości nie dotyczy bowiem praw

pochodnych, o których mowa w art. 18 § 7 u.p.s. ani art. 77 § 2 u.p.s, skoro nie

określają one zasad podziału nadwyżki finansowej. Nie dopatrzył się także

sprzeczności uchwał z § 9 pkt 1 regulaminu gospodarki finansowej pozwanej,

skoro należy go odczytywać przy uwzględnieniu założenia równości praw członków

znajdujących się w takiej samej sytuacji. Sąd Okręgowy nie stwierdził również

3

sprzeczności § 139 statutu pozwanej z treścią art. 77 § 2 u.p.s., uznając, iż

ewentualne zarzuty w tym zakresie mogą być kierowane przeciwko

postanowieniom regulaminów wydanych na podstawie § 139 statutu, o ile

pozostawałyby one w sprzeczności z przepisami ustawy.

Wyrokiem z dnia 16 września 2014 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

powoda, uznając stan faktyczny sprawy za niesporny i podzielając rozważania

prawne poczynione przez Sąd Okręgowy.

Nie dopatrzył się sprzeczności zaskarżonych uchwał z art. 77 § 2 i art. 5 § 1

pkt 8 u.p.s., który wymaga określenia w statucie zasad podziału nadwyżki

bilansowej, uznając, iż ostatecznie określenie tych zasad pozostaje w gestii

walnego zgromadzenia, które powinno się kierować wskazaniami ustawodawcy

wynikającymi z art. 5 u.s.m. i tak też uczyniła pozwana spółdzielnia w punkcie

drugim uchwały nr 3. W ocenie Sądu Apelacyjnego spółdzielnia mogła również

przeznaczyć nadwyżkę bilansową za wcześniejsze lata w kwocie 6.000.000 zł

(uchwała nr 7) oraz część nadwyżki z działalności inwestycyjnej w kwocie

816.605 zł za rok 2009 (uchwała nr 3 pkt 3) na rzecz funduszu zasobowego, taka

dyspozycja nie narusza bowiem art. 18 § 1 pkt 5 u.p.s., skoro jej beneficjentem jest

ostatecznie każdy członek spółdzielni zgodnie z art.3 i 125 § 5 u.p.s. W tym

kontekście nie znalazł podstaw do uchylenia zaskarżonych uchwał, ani wzruszenia

uchwały nr 1, wobec której nie wysunięto innych zarzutów. Uznał, iż § 139 statutu

upoważniający radę nadzorczą do określania zasad gospodarki mieszkaniowej jest

zgodny z rolą tego organu wynikającą z art. 46 § 1 pkt 1 u.p.s. i nie narusza

uprawnienia walnego zgromadzenia wynikającego z art. 77 § 2 u.p.s. do ustalania

w statucie zasad i ostatecznego decydowania o sposobie podziału nadwyżki

bilansowej.

W skardze kasacyjnej powód zaskarżając wyrok Sądu Apelacyjnego

w całości, zarzucił naruszenie: art. 5 § 1 pkt 8 i art. 77 § 2 w związku z art. 42 § 2

u.p.s; art. 5 ust. 1 i 2 u.s.m. oraz art. 378 § 1 i 328 § 2 w zw. z art. 391 k.p.c.

Formułując te zarzuty skarżący domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku

i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

4

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się konsekwentnie,

iż naruszenie art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. może być zarzucane w skardze

kasacyjnej tylko wyjątkowo, gdy wady uzasadnienia uniemożliwiają dokonanie

kontroli kasacyjnej z uwagi na jego sporządzenie w sposób nie pozwalający na

zorientowanie się w przyczynach natury faktycznej i prawnej, które legły u podstaw

rozstrzygnięcia (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 maja 2000 r., I CKN

272/00, nie publ.; z dnia 14 listopada 2000 r., V CKN 1211/00, nie publ.; z dnia

19 lutego 2002 r., IV CKN 718/00, nie publ; z dnia 20 lutego 2003, I CKN 65/01,

nie publ; z dnia 18 lutego 2005 r., V CK 469/04, MoP 2009, nr 9, s. 501

oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 2013 r., III CSK 293/12,

OSNC 2012, nr 12, poz. 148). Zakres stosowania art. 328 § 2 przez odesłanie

unormowane w art. 391 § 1 k.p.c. w postępowaniu przed sądem drugiej instancji

jest uzależniony od treści wydanego orzeczenia, przebiegu postępowania

apelacyjnego, a także od działań procesowych podjętych przez sąd odwoławczy

dyktowanych rodzajem zarzutów apelacyjnych oraz limitowanych granicami

wniosków apelacji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 listopada

1998 r., III CKN 792/98, OSNC 1999, nr 4, poz. 83). Wymaganiem elementarnym

uzasadnienia jest wskazanie w oparciu, o jaką podstawę faktyczną sąd drugiej

instancji wydał rozstrzygnięcie, (co może być ograniczone do aprobaty ustaleń

faktycznych poczynionych przez sąd pierwszej instancji), wskazanie podstawy

prawnej orzeczenia oraz odniesienie się do zarzutów apelacji.

Trafnie zarzuca skarżący, iż warstwa motywacyjna zaskarżonego wyroku

dowodzi naruszenia art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i to w stopniu mogącym

mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku jest tak

lakoniczne, że powstają wątpliwości, co do rzeczywiście wyrażonego przez ten Sąd

stanowiska, co do poszczególnych zaskarżonych uchwał i zgłoszonych przez

powoda żądań, o czym świadczy ryzykowanie w tym zakresie przez strony

domysłów w skardze kasacyjnej i odpowiedzi na skargę. Ocenę tę wzmacnia

okoliczność, iż jeszcze większą skrótowością cechuje się uzasadnienie wyroku

Sądu Okręgowego, a poglądy prawne obu sądów nie w pełni korespondują

ze sobą. Sąd drugiej instancji zaniechał przy tym oceny stanowiska Sądu

Okręgowego, choć je w pełni zaaprobował, bez bliższego wyjaśnienia swojego

5

stanowiska w tym przedmiocie. W tych okolicznościach nie sposób odeprzeć

zarzutu, iż uzasadnienie zaskarżonego wyroku jedynie pobieżnie i ogólnikowo,

opierając się na szczątkowych ustaleniach faktycznych poczynionych przez

Sąd Okręgowy, odnosi się do problemów będących przedmiotem rozstrzygania.

Sąd Apelacyjny nie poczynił własnych ustaleń faktycznych, stan faktyczny

sprawy uznał za niesporny, podzielając jak należy wnosić ze strony 5 uzasadnienia,

ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy (k. 428). Rzecz jednak w tym,

że ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego zostały ograniczone wyłącznie

do ustalenia treści zaskarżonych uchwał i § 139 statutu (k. 356 - 357). Tymczasem

jednym z podstawowych punktów spornych między stronami była kwestia czy statut

pozwanej reguluje zasady rozdziału nadwyżki bilansowej (dochodu ogólnego).

Powód twierdził, iż statut postanowień takich nie zawiera, poza § 139, w którym

znajduje się niedopuszczalna subdelegacja dla rady nadzorczej, do określania tych

zasad, o czym świadczą regulaminy wydawane przez ten organ, w oparciu o tą

podstawę prawną, określające zasady podziału nadwyżki bilansowej (dochodu

ogólnego). Do akt sprawy złożone zostały regulaminy gospodarki finansowej

i zasad rozliczania kosztów zasobami mieszkaniowymi (k. 119 - 146), jednak sądy

nie poczyniły w tym zakresie żadnych ustaleń, nie rozstrzygając, czy w praktyce

funkcjonowania pozwanej § 139 statutu traktowany jest, jako podstawa prawna do

przypisywania radzie nadzorczej kompetencji do decydowania o zasadach podziału

nadwyżki bilansowej (dochodu ogólnego), co było istotą zarzutu powoda.

Pozwana natomiast twierdziła, iż zaskarżone uchwały nie naruszają art. 5

§1 pkt 8 i art. 77 § 2 u.p.s., jej zdaniem, zasady podziału nadwyżki bilansowej

(dochodu ogólnego) zostały zawarte w § 127 pkt 2 i 5 oraz dodatkowo w § 114

pkt 13,14,17 i § 141 pkt 1 i 3 statutu (k. 22 i k. 319 - 323). Również w tym zakresie

nie poczyniono żadnych ustaleń, nie wiadomo zatem jaka jest treść postanowień

statutu do których odwoływała się pozwana, czy regulują one zasady podziału

nadwyżki bilansowej (dochodu ogólnego), czy zaskarżone uchwały są z nimi

zgodne czy też statut, wbrew twierdzeniom pozwanej, postanowień dotyczących

zasad podziału nadwyżki bilansowej (dochodu ogólnego) w ogóle nie zawiera.

Ponadto, mimo bardzo dużych kwot określanych w zaskarżonych uchwałach, jako

„nadwyżki bilansowe z własnej działalności gospodarczej i pożytków” lub „nadwyżki

6

bilansowe z działalności gospodarczej inwestycyjnej” w sprawie nie ustalono,

z jakich konkretnie źródeł środki te pozyskano.

Zgodnie z art. 39813

§ 2 k.p.c. Sąd Najwyższy w postępowaniu kasacyjnym

jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego

orzeczenia. Związanie to oznacza, że ocena zarzutów naruszenia prawa

materialnego, podniesionych w skardze kasacyjnej, może dokonywać się wyłącznie

w odniesieniu do dokonanych przez sąd drugiej instancji ustaleń faktycznych

stanowiących podstawę zaskarżonego orzeczenia, których Sąd Najwyższy nie

może uzupełnić nowymi okolicznościami nie wynikającymi z podstawy faktycznej

rozstrzygnięcia, zawartej w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia.

Ustanowiony w art. 378 § 1 k.p.c. obowiązek rozpoznania sprawy

w granicach apelacji oznacza zarówno zakaz wykraczania poza te granice jak

i nakaz rozważenia wszystkich zarzutów i wniosków podniesionych w apelacji

(por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia

2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55). Z obowiązku tego nie wynika

konieczność osobnego omówienia przez sąd w uzasadnieniu wyroku każdego

argumentu podniesionego w apelacji. Za wystarczające należy uznać odniesienie

się do sformułowanych w apelacji zarzutów i wniosków w sposób wskazujący na to,

że zostały one przez sąd drugiej instancji w całości rozważone, przed wydaniem

orzeczenia (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 24 marca 2010 r., V CSK 296/09,

M.Pr.Bank. 2012, nr 4, s. 19; z dnia 26 kwietnia 2012 r., III CSK 300/11, OSNC

2012 r., nr 12, poz. 144 i z dnia 4 września 2014r., II CSK 478/13, OSNC–ZD

2015r., nr D, poz. 64).

W rozpoznawanym przypadku wymóg ten nie został zrealizowany.

Sąd Apelacyjny nie rozważył zarzutów powoda, dotyczących upoważnienia

Rady Nadzorczej pozwanej w § 139 statutu do określania zasad podziału nadwyżki

bilansowej (dochodu ogólnego), a odniósł się jedynie do uprawnienia tego organu

do określania zasad gospodarki mieszkaniowej w kontekście regulacji art. 46

§ 1 pkt 1 u.p.s., co nie było istotą zarzutów powoda (k. 374). W motywach

rozstrzygnięcia brak również jakiegokolwiek odniesienia do naruszenia przez punkt

2 uchwały nr 3 zarzutów powoda z punktu 3 apelacji (k. 374), dotyczących

7

przeznaczenia całej kwoty z własnej działalności gospodarczej spółdzielni

i pożytków za rok 2009 w wysokości 2.720.489,15 zł na gospodarkę zasobami

mieszkaniowymi, w kontekście braku w statucie zasad podziału nadwyżki

bilansowej (dochodu ogólnego) i regulacji art. 5 ust. 2 u.s.m. oraz zgłoszenia nie

tylko żądania ustalenia nieważności, ale również uchylenia uchwały. Wprawdzie

w odpowiedzi na skargę wskazuje się na potrzebę wnioskowania o stanowisku

Sądu z ogólnego toku wywodu zawartego w motywach, ale tej sugestii nie można

aprobować, stanowisko Sądu powinno być, bowiem jednoznacznie wyrażone, a nie

pozostawać w sferze domysłów. Brak jakiejkolwiek wypowiedzi Sądu Apelacyjnego

w odniesieniu do zarzutów apelacji, we wskazanym zakresie, uniemożliwia kontrolę

kasacyjną, co do zgodności zaskarżonego wyroku ze wskazanymi w skardze

przepisami prawa materialnego.

W judykaturze utrwalone jest stanowisko, że ocena czy właściwie

zastosowano przepisy prawa materialnego jest możliwa jedynie w przypadku, gdy

dokonano niezbędnych w tym zakresie ustaleń faktycznych. Wobec zasadności

zarzutów skargi kasacyjnej odnoszących się do podstawy naruszenia

przepisów postępowania, ocena zawartych w skardze zarzutów naruszenia prawa

materialnego stała się przedwczesna. Nie można poddawać ocenie konsekwencji

prawnych braku w statucie regulacji dotyczącej zasad podziału nadwyżki bilansowej

(dochodu ogólnego) z perspektywy regulacji art. 5 § 1 pkt 8 i 77 § 2 u.p.s. i ich

stosunku do art. 5 u.s.m., skoro w sprawie nie ustalono, czy taka regulacja

w statucie się znajduje i nie rozważono prawnych konsekwencji tego stanu rzeczy.

Wobec zasadniczych braków w podstawie faktycznej rozstrzygnięcia

wskazać jedynie można, iż jeżeli przepis ustawy nakazuje uregulowanie określonej

kwestii w statucie, nie jest dopuszczalne zamieszczenie w statucie subdelegacji

odsyłającej w określonej materii do uchwały rady nadzorczej.

Natomiast przy rozstrzyganiu sprawy, w której wniesiono skargę, nie można

nie dostrzec, iż u.p.s. jedynie w takim zakresie znajdzie zastosowanie do

spółdzielni mieszkaniowej, w jakim dane zagadnienie nie jest odrębnie

uregulowane w u.s.m. (art. 1 ust. 7 u.p.s.). Spółdzielczość mieszkaniowa oparta jest

na zasadzie tzw. bezwynikowej działalności spółdzielni, która prowadzi działalność

8

niezarobkową z poszanowaniem formuły non profit., co różni ją od spółek

ukierunkowanych na uzyskanie zysku. Zasadę tę wyraża art. 6 ust. 1 u.s.m.

odpowiadający treścią dawnemu art. 208 § 4 u.p.s. i stanowiący, lex specialis

w stosunku do art. 75 u.p.s. zgodnie, z którym zysk spółdzielni po pomniejszeniu

o podatek dochodowy i inne obciążenia obowiązkowe wynikające z odrębnych

przepisów ustawowych, stanowi nadwyżkę bilansową. W konsekwencji

w działalności gospodarczej spółdzielni mieszkaniowej w ogóle nie występują

pojęcia zysku, ani nadwyżki bilansowej, ewentualna nadwyżka przychodów nad

kosztami odpowiednio zwiększa przychody w roku następnym, a dochody

spółdzielni nie są wypłacane jej członkom. Nie oznacza to, iż członkowie spółdzielni

nie odnoszą żadnych korzyści z uzyskanego przez spółdzielnię dochodu, skoro

powinien być on przeznaczony na cele związane z przedmiotem działalności

spółdzielni, co może pomniejszać wydatki członka spółdzielni związane

z pokrywaniem kosztów jej działalności w roku następnym, ulepszać majątek

spółdzielni czy rozszerzać działalność społeczną, oświatową i kulturalną

prowadzoną przez spółdzielnię (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 stycznia

2006 r., II CSK 30/05, OSNC 2006, nr 10, poz. 167; wyrok Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 17 grudnia 2008 r., P 16/08, OTK – A 2008, nr 10,

poz. 181). Natomiast art. 18 § 1 u.p.s. formułujący zasadę równości praw

i obowiązków wynikających z członkostwa w spółdzielni nie oznacza, iż prawo do

uzyskiwania korzyści w wykazanej przez spółdzielnię nadwyżce przychodów nad

kosztami miałoby być identyczne dla wszystkich członków i dodatkowo wiązać się

z wypłatami udziału w nadwyżce bilansowej w rozumieniu art. 18 § 2 pkt 5 u.p.s.

Jak wynika z rozważań wyżej poczynionych wypłata udziału w nadwyżce

bilansowej, jako kategorii nie występującej w spółdzielczości mieszkaniowej,

w ogóle nie może mieć miejsca. Natomiast zasada równości w odniesieniu do

korzystania z nadwyżki przychodów nad kosztami musi być rozumiana, jako

równość względna czy równość szans, co oznacza, iż jedynie

członkowie znajdujący się w identycznej sytuacji faktycznej i prawnej,

odpowiadający określonym warunkom, muszą być tak samo potraktowani (por.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2007 r., V CSK 125/07, OSNC-ZD

2008, nr 2, poz. 38).

9

W obowiązującym stanie prawnym stosunek członkostwa nie musi być,

powiązany z określonym prawem do lokalu znajdującym się w zasobach spółdzielni

czy też z prawem do nieruchomości przez tą spółdzielnię zarządzaną. Członek nie

posiadający prawa do lokalu, nie może jednak uczestniczyć w pożytkach, które

przynoszą nieruchomości znajdujące się w zasobach spółdzielni, co wprost wynika

z art. 5 ust. 1 u.s.m. Natomiast prawo do korzystania z działalności społecznej,

oświatowej i kulturalnej prowadzonej przez spółdzielnię, a także z pożytków

z własnej działalności gospodarczej spółdzielni określonych w art. 5 ust. 2 u.s.m.

nie jest powiązane z dysponowaniem prawem do lokalu, lecz z członkostwem

w spółdzielni (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 czerwca 2007 r., IV CSK

78/07, M.Spół. 2008/1/46; z dnia 31 stycznia 2013 r., II CSK 283/13, M. Spół.

2013/ 2/ 35-37; z dnia 26 czerwca 2013 r., II CSK 658/12, nie publ.).

Niezależnie, zatem od tego czy w statucie pozwanej spółdzielni istnieje

regulacja dotycząca zasad podziału dochodu ogólnego oraz pokrywania strat

spółdzielni jak tego wymaga art. 5 § 1 pkt 8 u.p.s. w zw. z art. 1 ust. 7 i art. 8 u.s.m.

to nie ma to znaczenia z perspektywy pożytków i przychodów z nieruchomości

wspólnej, które zgodnie z bezwzględnie obowiązującym art. 5 ust. 1 u.s.m.,

będącym odpowiednikiem art. 12 ust. 2 ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r.

o własności lokali, (jedn. tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 1892), mogą być przeznaczone

wyłącznie na cele wskazane w tym przepisie. Oznacza to, że właściciele lokali

położonych w innych nieruchomościach, ani inni członkowie spółdzielni, nie mają

prawa do pożytków i przychodów z nieruchomości wspólnej, jeśli nie są

współwłaścicielami tej nieruchomości.

Natomiast pożytki i inne przychody z własnej działalności gospodarczej

spółdzielnia może przeznaczyć w szczególności na cele wskazane przez

ustawodawcę w art. 5 ust. 2 u.s.m. lub inne w przepisie tym nie wymienione, lecz

mieszczące się w celach działania spółdzielni mieszkaniowej. Cel spółdzielczości

mieszkaniowej został jednak zdefiniowany przede wszystkim, jako zaspakajanie

potrzeb mieszkaniowych członków spółdzielni oraz ich rodzin, co musi uwzględniać

powód decydujący się zachować członkostwo w spółdzielni, mimo nie posiadania

prawa do lokalu mieszkalnego w zasobach spółdzielni. Czy zasady podziału tych

środków zostały sprecyzowane w statucie i czy zaskarżone uchwały są z tymi

10

zasadami zgodne, tego Sąd Apelacyjny nie rozważył, co uniemożliwia dokonanie

oceny zarzutów naruszenia prawa materialnego.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c.

oraz 108 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji.

aj

eb