III UK 136/15

Sygn. akt III UK 136/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 kwietnia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Iwulski (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło

SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca)

w sprawie z odwołania M. K.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w L.

o ustalenie podstawy wymiaru składek,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 14 kwietnia 2016 r.,

skargi kasacyjnej odwołującej się od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 14 stycznia 2015 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 14 stycznia 2015 r. oddalił apelację skarżącej

wnioskodawczyni M. K. od wyroku Sądu Okręgowego w L. z 30 lipca 2014 r.,

którym oddalono jej odwołanie od decyzji pozwanego z 19 marca 2014 r.,

2

stwierdzającej, iż podstawa wymiaru składek na jej ubezpieczenia społeczne

wynosi 60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia.

Wnioskodawczyni podejmując działalność gospodarczą miała prawo do

preferencyjnej składki na ubezpieczenia społeczne w wysokości 30% kwoty

minimalnego wynagrodzenia (art. 18a ustawy z 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych; dalej jako „ustawa o sus”), co zgłosiła pozwanemu

podając w zgłoszeniu do ubezpieczenia kod 05 70 (ZUS ZUA od 1 lipca 2010 r.).

Jednak w deklaracjach rozliczeniowych sporządzanych przez pośredniczące biuro

składki na jej ubezpieczenie obliczano od podstawy wynoszącej 60%

prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia. Po dwóch latach okresu

preferencyjnego wnioskodawczyni zorientowała się w nadpłacie i wystąpiła o jej

zwrot. Po upływie okresu preferencyjnego wnioskodawczyni złożyła korekty

dokumentów. Pozwany przyjął te korekty i zwrócił jej kwoty nadpłaconych składek.

Następnie pozwany zmienił stanowisko i wszczął postępowanie. Ustalił podstawę

składek w spornym okresie od lipca 2010 r. do czerwca 2012 r. na 60%

prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia - decyzja z 19 marca 2014 r.

Stwierdził, że wnioskodawczyni nie mogła ex post skorygować deklaracji i podstawy

wymiaru składek. Przepisy nie przewidują możliwości dokonywania zmiany

zadeklarowanej za dany m-c podstawy wymiaru składek. W konsekwencji pozwany

wezwał wnioskodawczynię do złożenia dokumentów rozliczeniowych ZUS DRA w

ciągu 7 dni (art. 38 ust. 2 ustawy o sus).

Wnioskodawczyni w odwołaniu podała, że w wyniku oczywistej omyłki w

deklaracjach wskazywano kod ubezpieczenia 05 10 (przedsiębiorca nieobjęty

„preferencyjną składką”), co z kolei prowadziło do błędnego wyliczenia wysokości

podstawy wymiaru składek na poziomie 60% prognozowanego przeciętnego

wynagrodzenia zamiast 30% minimalnego wynagrodzenia. Zarzuciła, iż pozwany

nie podjął żadnej próby wyjaśnienia rozbieżności między zgłoszeniem ZUS ZUA a

deklaracjami ZUS DRA.

Sąd Okręgowy w uzasadnieniu oddalenia odwołania zauważył, że pomimo

pierwotnego zgłoszenia do ubezpieczenia z zastosowaniem stawki preferencyjnej

wszystkie składki zostały opłacone w wysokości nie uwzględniającej ulgi z

dokumentacją także przyjmującą stawkę standardową. Pozwany nie jest

3

uprawniony do kwestionowania kwoty zadeklarowanej przez osobę prowadzącą

pozarolniczą działalność jako podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia

społeczne, jeśli mieści się ona w granicach określonych ustawą z 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (uchwała Sądu Najwyższego z 21

kwietnia 2010 r., II UZP 1/10). Nie oznacza to dowolności w korygowaniu podstaw

wymiaru składek pod warunkiem, że mieszczą się w granicach zastrzeżonych w art.

18 ust. 8 tej ustawy. Tryb korekty określa art. 41 ust. 6 ustawy, stanowiąc, że

płatnik składek jest zobowiązany złożyć imienny raport miesięczny korygujący w

formie nowego dokumentu zawierającego wszystkie prawidłowe informacje.

Warunkiem korekty jest jednak stwierdzenie, że przekazana pierwotnie informacja

była nieprawidłowa. Uprawnienie do deklarowania kwoty podstawy składek nie

może jednak stanowić oparcia do jej kolejnego korygowania, w zależności od

subiektywnego przekonania i przyjęcia, że wcześniejsze stanowisko nie było

prawidłowe. Prawo płatnika do korygowania raz zadeklarowanej podstawy wymiaru

nie ma charakteru dowolnego. Ogranicza się do sytuacji, gdy potrzeba dokonania

korekty danych zawartych w dokumentacji rozliczeniowej podyktowana jest

potrzebą usunięcia nieprawidłowości. Skoro „nie zostały spełnione warunki

określone w art. 41 ust. 6 pkt 1 ustawy, pozwalające na dokonanie korekty

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie, to korekta z 5 grudnia 2012 r., jako

sprzeczna z prawem mogła być skorygowana przez Zakład stosownie do

unormowania zawartego w art. 48b ust. 2 ustawy, który stanowi, że Zakład może

korygować z urzędu błędy stwierdzone w dokumentach związanych z

ubezpieczeniami społecznymi określonych w ustawie”. Zaskarżona decyzja była

zatem prawidłowa.

W apelacji wnioskodawczyni zarzuciła, że omyłkowo podano błędne kwoty w

imiennym raporcie miesięcznym. Była uprawniona do dokonania korekty deklaracji

rozliczeniowych. Jej oczywistym zamiarem było opłacanie składek w najniższej

możliwej wysokości. Pozwany samowolnie w swoim wewnętrznym systemie

informatycznym zmienił kod ubezpieczenia.

Sąd Apelacyjny wskazał, że spór sprowadza się do kwestii, czy

wnioskodawczyni była uprawniona do przeprowadzenia korekt deklaracji. Miała

prawo do preferencyjnej podstawy z art. 18a ustawy o sus, jednak ubezpieczony

4

może zadeklarować wyższą podstawę. Wnioskodawczyni przez obsługujące ją

biuro rachunkowe deklarowała podstawę wymiaru składek w wysokości 60%

prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia i od tej podstawy wpłacała składki.

Trafnie przyjął Sąd Okręgowy, że korekta była możliwa tylko w razie zaistnienia

nieprawidłowości w składanych dokumentach. Skoro takich nieprawidłowości nie

było, to nie było potrzeby ani możliwości dokonywania korekt w dokumentach.

Wydaje się, że wnioskodawczyni chciałaby skorzystać z instytucji błędu przy

określeniu podstawy wymiaru składek. Kwestia błędu w tym zakresie nie została

odrębnie uregulowana w ustawie systemowej, bo też, wobec możliwości

dokonywania korekt deklaracji ubezpieczeniowych, nie była to regulacja potrzebna.

Gdyby aprobować instytucję błędu przez analogię, to nie są spełnione warunki

wskazane w art. 84 § 1 k.c. Deklarowane podstawy wymiaru składek i wysokość

składek mieściły się w granicach ustawowych i organ rentowy nie był uprawniony

do ich kwestionowana. Organ rentowy nie musiał w ogóle zmieniać z urzędu kodu

ubezpieczenia wnioskodawczyni i z faktu tej zmiany nie można wyciągać żadnych

korzystnych dla niej uprawnień. Zwrot przez organ rentowy zapłaconych składek

powyżej 30% był oczywistym błędem pozwanego, nie dającym ubezpieczonej

żadnego uprawnienia, a był możliwy do usunięcia tylko w drodze wydania nowej

decyzji określającej podstawę wymiaru składek.

W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie art. 41 ust. 6 i

7a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przez błędną wykładnię,

prowadzącą do przyjęcia, że omyłkowe podanie błędnej kwoty w imiennym raporcie

miesięcznym nie jest nieprawidłowością w rozumieniu tych przepisów, a co za tym

idzie – nie uprawnia do złożenia korekty.

Pozwany wniósł o oddalenie skargi i zasądzenie kosztów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi kasacyjnej uzasadniają uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania z następujących przyczyn.

1. O powodzeniu skargi decyduje naruszenie prawa materialnego lub

procesowego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy (art. 3983

§ 1

5

pkt 1 i 2 k.p.c.). Skarga poprzestaje na zarzucie naruszenia art. 41 ust. 6 i

7a ustawy o sus. Są to przepisy, które mają zastosowanie w

postępowaniu przed organem rentowym. Wprawdzie dotyczą raportu

miesięcznego, to jednak w tej sprawie mają znacznie większe znaczenie.

Przez pryzmat tych przepisów strony całkowicie rozbieżnie oceniają i

kwalifikują te same zdarzenia. Chodzi o tę część stosunku ubezpieczenia

społecznego, która dotyczy podstawy wymiaru składek. Pozwany przeczy

by skarżąca mogła korygować ex post raporty miesięczne i domagać się

zwrotu nadpłaty. Skarżąca zaś zarzuca, że tylko omyłkowo zawyżono

kwoty składek i pozwany już zwrócił jej nadpłatę. Wskazane w skardze

przepisy decydują więc w sprawie. Wyznaczają oś sporu i składają się na

podstawę rozstrzygnięcia. Poprzestanie na zarzucie naruszenia art. 41

ust. 6 i 7a nie dyskwalifikuje zatem skargi. Istota sporu wynika z treści

stosunku ubezpieczenia ukształtowanej przez skarżącą i nie przesądza jej

teza, że skoro kolejne raporty miesięczne podawały podstawy wymiaru,

które mieściły się w granicach określonych w ustawie, to wykluczone było

późniejsze ich skorygowanie

2. Kod tytułu ubezpieczenia podawany przez ubezpieczonego płatnika w

zgłoszeniu do ubezpieczeń społecznych (ujmowany w druku ZUS ZUA –

tytuł V; załącznik (wzór) do rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki

Socjalnej z 23 października 2009 r. sprawie określenia wzorów zgłoszeń

do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego, imiennych

raportów miesięcznych i imiennych raportów miesięcznych korygujących,

zgłoszeń płatnika, deklaracji rozliczeniowych i deklaracji rozliczeniowych

korygujących, zgłoszeń danych o pracy w szczególnych warunkach lub o

szczególnym charakterze oraz innych dokumentów; jednolity tekst: Dz.U.

2016, poz. 222) nie podlega korekcie na podstawie art. 41 ust. 6 i 7a

ustawy systemowej, gdyż przepisy te mają zastosowanie jedynie do

raportu miesięcznego, a nie do zgłoszenia do ubezpieczeń.

3. Pozwany nie mógł zmienić podanego przez skarżącą kodu tytułu

ubezpieczenia w zgłoszeniu do ubezpieczeń bez jej woli i bez

przewidzianego w ustawie trybu. Zmiana mogła być dokonana przez

6

płatnika poprzez zgłoszenie wyrejestrowania i ponowne zgłoszenie do

ubezpieczeń społecznych zawierające prawidłowe dane (art. 36 ust. 10,

13 i 14 ustawy o sus). W tym przypadku zmiana w tym trybie nie była

konieczna, gdyż od początku kod tytułu ubezpieczenia był prawidłowy,

czyli odpowiadał woli ubezpieczonej. Był to kod 05 70.

4. Kody tytułu ubezpieczeń 05 70 i 05 10 obejmują odrębne podmioty

(załącznik nr 18 do wskazanego wyżej rozporządzenia z 23 października

2009 r). Pierwszy odnosi się do osoby prowadzącej pozarolniczą

działalność gospodarczą, niemającej ustalonego prawa do renty z tytułu

niezdolności do pracy, dla której podstawę wymiaru składek na

ubezpieczenia społeczne stanowi zadeklarowana kwota nie niższa niż

30% kwoty minimalnego wynagrodzenia. Drugi odnosi się do osoby

prowadzącej pozarolniczą działalność gospodarczą na podstawie

przepisów o działalności gospodarczej lub innych przepisów

szczególnych niemającej ustalonego prawa do renty z tytułu niezdolności

do pracy, dla której podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia

społeczne stanowi zadeklarowana kwota nie niższa niż 60% kwoty

przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia.

5. Odrębność tych podmiotów, a ściślej tytułów ubezpieczenia ma źródło w

ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych. Kod 05 70 odpowiada

regulacji z art. 18a ustawy o sus wprowadzającej tzw. preferencyjną

składkę w przypadku rozpoczęcia wykonywania działalności

gospodarczej przez ubezpieczonych o których mowa w art. 8 ust. 6 pkt 1

ustawy. Podstawę wymiaru składek w okresie pierwszych 24 miesięcy od

rozpoczęcia wykonywania działalności gospodarczej stanowi

zadeklarowana kwota, nie niższa jednak niż 30% kwoty minimalnego

wynagrodzenia. Natomiast kod 05 10 odpowiada regulacji z art. 18 ust. 8

w związku z art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy, czyli obejmuje osoby prowadzące

pozarolniczą działalność, dla których podstawę wymiaru składek na

ubezpieczenia społeczne stanowi zadeklarowana kwota nie niższa niż

60% kwoty przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia

7

6. Powyższe zestawienie jest potrzebne, gdyż Sąd Apelacyjny stwierdził, że

pozwany nie musiał zmieniać kodu ubezpieczenia. Można twierdzić, że

jest wspólny kwotowo zakres podstawy wymiaru składek dla kodu 05 70 i

dla kodu 05 10, czyli wyższy niż 30% minimalnego wynagrodzenia i

sięgający 60% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia. Jest jednak

istotna różnica w wysokości kwoty odpowiadającej 30% minimalnego

wynagrodzenia i kwoty odpowiadającej 60% przeciętnego

wynagrodzenia. Pozwany i Sądy przyjęły, że skoro skarżąca poprzez

biuro systematycznie wpłacała składki i składała dokumentację (imienne

raporty miesięczne i deklaracje rozliczeniowe) odpowiadające drugiej

podstawie, to jej wolą była taka wysokość podstawy i składek. W

konsekwencji rozstrzygnięto, że nie ma podstaw do korygowania tych

deklaracji i raportów miesięcznych, gdyż nie było nieprawidłowości skoro

podstawa składek nie była niezgodna z kodem 05 70. Innymi słowy w

zaskarżonym wyroku potwierdzono stanowisko pozwanego, który przyjął i

trzyma się podstawy wymiaru składek z art. 18 ust. 8 ustawy o sus a nie z

art. 18a tej ustawy. Tego ostatniego przepisu pozwany nie wymienia w

decyzji.

7. Skarżąca zasadnie zarzuca, że punktem wyjścia jest pierwotna

deklaracja z kodem ubezpieczenia 05 70. Pozwany wprowadził zmianę

kodu bez zachowania trybu z art. 36 ust. 10, 13 i 14 ustawy o sus. Nie

uprawniały go do tego raporty miesięczne z kodem 05 10 i deklaracje

rozliczeniowe, skoro nie doszło do zmiany pierwotnego zgłoszenia w

zakresie tytułu ubezpieczenia. Nie wystarcza argumentacja, że wysokość

składki nie była niezgodna z kodem 05 70, bo pozwany nie wykazał, iżby

skarżąca zgodziła się, a ściślej wystąpiła o zmianę kodu ubezpieczenia.

Zachodziła rozbieżność między wpłatami składek a zgłoszonym tytułem

ubezpieczenia. Należało to od razu wyjaśnić według zwykłych reguł

postępowania administracyjnego. Tymczasem pozwany zmienił skarżącej

w ubezpieczeniu kod 05 70 na kod 05 10. Nie było to uprawnione, gdyż

zmiana kodu nie mogła odbyć się dorozumianie. Nawet gdyby pozwany

nie zmienił kodu i trzymał się treści zgłoszenia (kodu 05 70), to powinien

8

z urzędu wyjaśnić zasadniczą wątpliwość wynikającą z potencjalnego

zawyżenia składki. Wszak dobrodziejstwo niższej podstawy wymiaru

składek z art. 18a ustawy systemowej mogło być przesłanką decydującą

o rozpoczęciu i prowadzeniu działalności. Nie jest wówczas bez

znaczenia czy płatnik płaci składki od podstawy wynoszącej 60%

przeciętnego wynagrodzenia czy od podstawy wynoszącej 30%

minimalnego wynagrodzenia. Dysonans był łatwo zauważalny, gdyż

gdyby skarżąca mimo przysługującej jej preferencji chciała opłacać

składki od wyższej podstawy, to w zgłoszeniu do ubezpieczeń podałaby

kod 05 10 a nie kod 05 70. Tłumaczenie wnioskodawczyni dotyczące

niezauważenia tej rozbieżności nie jest nielogiczne. Może wystąpić

nadpłata składek na ubezpieczenia społeczne, poprzedzona korektą

imiennych raportów miesięcznych, gdy ubezpieczony rozpoczynający

pozarolniczą działalność zgłasza się do ubezpieczenia społecznego z

preferencyjną składką na podstawie art. 18a ustawy z 13 października

1998 r. o systemie społecznych i podaje kod ubezpieczenia 05 70 a

reprezentujące go biuro rachunkowe omyłkowo ujmuje w raportach

miesięcznych nie preferencyjną lecz zwykłą podstawę składek z art. 18

ust. 8 tej ustawy i podaje kod ubezpieczenia 05 10.

8. Rzecz więc w tym, że stosunek ubezpieczenia społecznego skarżącej

miał określoną treść (część) zależną od jej woli. Dotyczy to wysokości

podstawy wymiaru składek. Wola ubezpieczonej miała w tym zakresie

charakter prawnokształtujący. Treść tego oświadczenia woli wyraża jej

zgłoszenie do ubezpieczenia z kodem 05 70. To stanowi punkt wyjścia do

oceny dalszych zachowań, w tym przypadku wpłacania i rozliczania

składek. Tak jak wskazano zmiana treści zgłoszenia wymaga

wyrejestrowania i ponownego zarejestrowania do ubezpieczenia. W tym

trybie zmienia się kod ubezpieczenia. Natomiast pozwany zmienił kod

bez takiego trybu. Powstaje więc pytanie, czy skarżąca mogła

skorygować błędne w jej ocenie raporty miesięcznie. Odpowiedź powinna

być pozytywna. Przede wszystkim dlatego, że pozwany bezpodstawnie,

czyli bez woli skarżącej zmienił kod ubezpieczenia na 05 10. Nie był to

9

kod, który podała skarżąca. Na tym tle korekta dokumentów w trybie art.

41 ust. 6 i 7a mogła mieć za punkt odniesienia pierwotną wolę skarżącej

wyrażoną w zgłoszeniu, czyli podstawę wymiaru składek odpowiadającą

30% minimalnego wynagrodzenia. Skarżąca mogła więc skorygować to

co było nieprawidłowe. Konsekwentnie pozwany później nie mógł zmienić

tego co zostało skorygowane do prawidłowego stanu. Reasumując tę

część, to nieprawidłowe raporty miesięczne mogły i powinny być

korygowane. W tym przypadku chodziło o zawyżenie składek i

wynikającą z tego nadpłatę.

9. Taka też rola przypada pozwanemu, czyli dokonywanie korekty z urzędu i

sprawdzanie korekt dokonywanych przez płatników – art. 41 ust. 13

ustawy o sus. Chodzi o to, że w sprawie dokonano już takiej korekty.

Pozwany zaaprobował wszak korektę nieprawidłowości dokonaną przez

skarżącą. Zajął więc określone stanowisko w sprawie co odpowiada

wydaniu decyzji, w tym przypadku akceptującej wniosek skarżącej.

Doszło bowiem do wyliczenia nadpłaty i zwrotu jej skarżącej. Sprawa

zmienia zatem swój obraz, bo z decyzji leżącej u podstaw sporu miałoby

wynikać, że to pozwany się pomylił, uznając rację skarżącej. Sąd

pierwszej instancji powołał art. 48b ust. 2 sus, jednak czym innym jest

korygowanie dokumentów z urzędu i czym innym ponowne rozpatrywanie

tej samej sprawy. Wywołuje to zasadniczą kwestię proceduralną, gdyż

pozwany już raz zdecydował korzystnie dla skarżącej, choć bez decyzji w

formie dokumentu. Wystąpiły jednak faktyczne elementy załatwienia

sprawy skarżącej (art. 83 ustawy o sus). Powstaje więc pytanie na jakiej

podstawie pozwany powrócił do tej samej sprawy. Nie zmieniły się wszak

okoliczności faktyczne. Sąd drugiej instancji stwierdza, że zwrot nadpłaty

to był „oczywisty błąd organu rentowego, nie dający ubezpieczonej

żadnego uprawnienia”. Ze sprawy wynika, że pozwany przyjął inną

wykładnię i stosowanie prawa, jednak nie jest to podstawa do weryfikacji

przez pozwanego poprzedniego stanowiska (decyzji) – art. 83a ustawy o

sus. Tym bardziej, że upłynął niekrótki okres od zwrócenia skarżącej

nadpłaty w styczniu 2013 r. do wszczęcia i wydania decyzji 19 marca

10

2014 r., leżącej u podstaw obecnej sprawy. Ujawnia się tu szereg

dodatkowych momentów, gdyż decyzja całkowicie pomija podstawową

treść zgłoszenia do ubezpieczenia, dalej kwestię zmiany kodu bez trybu z

art. 36 ust. 10, 13-14, podstawę wymiaru składek z art. 18a ustawy o sus,

a trzyma się natomiast podstawy składek z art. 18 ust. 8. Ponadto w

uzasadnieniu decyzji (in fine) wskazuje się na art. 38 ust. 2 ustawy o sus,

który dotyczy wydania decyzji po sporze o podleganie ubezpieczeniom

społecznym, a więc innej sytuacji niż w tej sprawie.

10.Inna sytuacja wystąpiła w sprawie leżącej u podstaw uchwały Sądu

Najwyższego z 21 kwietnia 2010 r., II UZP 1/10. To, że podstawa

wymiaru składek plasuje się w dopuszczalnym przedziale składek (nie

mniej niż 30% minimalnego wynagrodzenia) nie oznacza , że w tej

sprawie skarżąca wybrała podstawę wymiaru wyższą niż minimalną, czyli

odpowiadającą najniższej podstawie z art. 18 ust. 8 a nie z art. 18a

ustawy o sus. Korekta w trybie art. 41 ust. 6 tej ustawy nie odbywa się w

zależności od „subiektywnego przekonania” ubezpieczonego, lecz na

podstawie stwierdzonej niezgodności dokumentacji ze zgłoszeniem do

ubezpieczenia i wybraną podstawą składek. Nie ma wówczas „zupełnej

dowolności w dokonywaniu korekt” i „nadużyć”, jako że przedmiotem

rozpoznania jest tylko indywidualna sprawa skarżącej.

Biorąc powyższe pod uwagę orzeczono jak w sentencji (art. 39815

§ 1 k.p.c. i

art. 108 § 2 k.p.c. i art. 39821

k.p.c.).

eb