WO 4/16

Sygn. akt: WO 4/16

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 kwietnia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Wiesław Błuś (przewodniczący)

SSN Marek Pietruszyński

SSN Andrzej Tomczyk (sprawozdawca)

w sprawie:

A. I.K. skazanego z:

- art. 165 § 2 w zw. z art. 160 § 1 k.k. z 1969 r.,

- art. 11 § 1 w zw. z art. 137 § 1 k.k. z 1969 r.,

- art. 304 § 3 k.k. z 1969 r.,

B. J. N. skazanego z:

- art. 165 § 2 w zw. z art. 160 § 1 k.k. z 1969 r.,

- art. 11 § 1 w zw. z art. 137 § 1 k.k. z 1969 r.,

po rozpoznaniu w Izbie Wojskowej na posiedzeniu w dniu 21 kwietnia 2016 r.

wniosku prokuratora Naczelnej Prokuratury Wojskowej o wznowienie postępowania

zakończonego prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgu Wojskowego w W. z dnia 6

września 1982 r.,

1. wznawia postępowanie w sprawie I. K. i J. N. zakończone

prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgu Wojskowego w W. z dnia

6 września 1982 r. w częściach dotyczących wymierzenia im

jednostkowych kar dodatkowych pozbawienia praw publicznych

2

za każde z przypisanych skazanym przestępstw oraz kar

łącznych pozbawienia praw publicznych, a także kary dodatkowej

podania wyroku do publicznej wiadomości;

2. uchyla zaskarżony wyrok:

a) w odniesieniu do I. K. w częściach dotyczących orzeczenia

wobec niego jednostkowych kar dodatkowych pozbawienia praw

publicznych za przypisane mu przestępstwa zakwalifikowane z:

- art. 165 § 2 w zw. z art. 160 § 1 k.k. z 1969 r. w wymiarze

dwóch lat,

- art. 11 § 1 w zw. z art. 137 § 1 k.k. z 1969 r. w wymiarze trzech

lat,

- art. 304 § 3 k.k. z 1969 r. w wymiarze dwóch lat

oraz kary łącznej pozbawienia praw publicznych w wymiarze

czterech lat,

a także kary dodatkowej podania wyroku do publicznej

wiadomości;

b) w odniesieniu do J. N. w częściach dotyczących orzeczenia

wobec niego jednostkowych kar dodatkowych pozbawienia praw

publicznych za przypisane mu przestępstwa zakwalifikowane z:

- art. 165 § 2 w zw. z art. 160 § 1 k.k. z 1969 r. w wymiarze

dwóch lat,

- art. 11 § 1 w zw. z art. 137 § 1 k.k. z 1969 r. w wymiarze

dwóch lat

oraz kary łącznej pozbawienia praw publicznych w wymiarze

trzech lat,

a także kary dodatkowej podania wyroku do publicznej

wiadomości;

3. oddala wniosek w pozostałej części;

4. kosztami sądowymi postępowania o wznowienie

postępowania karnego obciąża Skarb Państwa.

UZASADNIENIE

Prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgu Wojskowego w W. z dnia 6 września

1982 r. I. K. i J. N. skazani zostali za czyny zakwalifikowane z:

a) art. 165 § 2 w zw. z art. 160 § 1 k.k. z 1969 r., polegający na tym, że w dniu

8 czerwca 1982 r. w S., działając wspólnie i w porozumieniu, pozbawili

wolności narażając równocześnie na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty

życia S. K. w ten sposób, że po sterroryzowaniu pistoletem startowym

3

zatrzymali go, a następnie związanego umieścili w charakterze zakładnika w

opuszczonym szybie kopalnianym, montując jednocześnie przy wejściu do

szybu skonstruowaną przez siebie „bombę benzynową”;

b) art. 11 § 1 w zw. z art. 137 § 1 k.k. z 1969 r., polegający na tym, że w dniu 8

czerwca 1982 r., działając wspólnie i w porozumieniu, usiłowali groźbą

zdetonowania posiadanego na pokładzie samolotu PLL „LOT” materiału

wybuchowego zmusić załogę tego samolotu, odbywającego rejs na trasie

Katowice – Warszawa, do zmiany kursu i wylądowania w Berlinie Zachodnim,

lecz zamierzonego skutku nie osiągnęli, gdyż zostali zatrzymani przez

funkcjonariuszy MO.

Za tak opisane i zakwalifikowane przestępstwa:

1. na podstawie art. 165 § 2 k.k. z 1969 r. oraz przy zastosowaniu art. 4 ust. 1 i

4 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o postępowaniach szczególnych w

sprawach o przestępstwa i wykroczenia w czasie obowiązywania stanu

wojennego (Dz.U. Nr 29, poz. 156 – dalej: dekret o postępowaniach

szczególnych) wymierzył:

a) I. K. kary: 3 lat pozbawienia wolności oraz pozbawienia praw publicznych na

okres 2 lat;

b) J. N. kary: 3 lat pozbawienia wolności oraz pozbawienia praw publicznych na

okres 2 lat;

2. na podstawie art. 137 § 1 k.k. z 1969 r. przy zastosowaniu art. 4 ust. 1 i 4

dekretu o postępowaniach szczególnych wymierzył:

a) I. K. kary: 5 lat pozbawienia wolności oraz pozbawienia praw publicznych

na okres 3 lat;

b) J. N. kary: 4 lat pozbawienia wolności oraz pozbawienia praw

publicznych na okres 2 lat.

Tym samym wyrokiem I. K. został ponadto skazany za czyn zakwalifikowany

z art. 304 § 3 k.k. z 1969 r., polegający na tym, że w dniu 8 czerwca 1982 r. w S.,

4

będąc zatrudniony w zmilitaryzowanej jednostce KWK „K.”, w celu trwałego

uchylenia się od służby w tej jednostce w zamiarze ucieczki za granicę, pracę w

niej porzucił, za co na podstawie art. 304 § 3 k.k. z 1969 r. oraz przy zastosowaniu

art. 4 ust. 1 i 4 dekretu o postępowaniach szczególnych wymierzono mu kary: 3 lat

pozbawienia wolności oraz pozbawienia praw publicznych na okres 2 lat.

W miejsce wymierzonych skazanym, za zbiegające się przestępstwa,

jednostkowych kar, na podstawie art. 66 i 67 § 1 oraz 71 § 1 i 2 k.k. z 1969 r.,

orzeczono kary łączne:

a) I. K. 7 lat pozbawienia wolności oraz pozbawienia praw publicznych na

okres 4 lat;

b) J. N. 5 lat pozbawienia wolności oraz pozbawienia praw publicznych na

okres 3 lat.

Na podstawie art. 4 ust. 4 dekretu o postępowaniach szczególnych Sąd

zarządził podanie wyroku do publicznej wiadomości przez opublikowanie jego treści

za pośrednictwem Polskiej Agencji Prasowej.

W dniu 23 marca 2016 r. do Izby Wojskowej Sądu Najwyższego wpłynął

wniosek prokuratora Naczelnej Prokuratury Wojskowej o wznowienie postępowania

w sprawie I. K. i J. N., skazanych opisanym wyrokiem, zawierający żądanie

wznowienia tego postępowania, uchylenia zaskarżonego wyroku i umorzenia

postępowania w stosunku do obu skazanych na podstawie art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k.

W uzasadnieniu tego nadzwyczajnego środka zaskarżenia podniesiono, że

analiza akt sprawy w powiązaniu z treścią wyroku Trybunału Konstytucyjnego z

dnia 16 marca 2011 r. (sygn. K. 35/08) uprawnia do sformułowania wniosku o

wznowienie tego postępowania na korzyść obu skazanych w oparciu o podstawę z

art. 540 § 2 k.p.k., którego przepis obliguje do wznowienia postępowania, jeżeli

Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności z Konstytucją, ratyfikowaną umową

międzynarodową lub ustawą przepisu prawnego, na podstawie którego zostało

wydane orzeczenie. Zastosowanie wskazanej normy – jak dalej wywiedziono -

następuje po ustaleniu przez sąd, że niezgodne z prawem przepisy legły u podstaw

5

orzeczenia karnego, przez co należy rozumieć zasadniczy wpływ przepisów prawa

uznanych za niekonstytucyjne, które zaważyły na orzeczeniu karnym. W

uzasadnieniu wniosku wskazano też, że Trybunał Konstytucyjny uznał m.in. za

niezgodny z Konstytucją dekret o postępowaniach szczególnych, który zawierał

szereg przepisów naruszających konstytucyjne prawa i wolności obywateli. Tu

wymieniono przepisy wprowadzające tryb doraźny „… na gruncie których sąd był

zobowiązany orzekać w każdym przypadku środek zapobiegawczy w postaci

tymczasowego aresztowania oraz pozbawiać oskarżonego prawa do zaskarżania

wyroku zwyczajnym środkiem odwoławczym …” oraz wskazano ogólnie na „…

normy materialnoprawne zaostrzające kary (…) oraz obligujące sąd do orzekania

kary dodatkowej pozbawienia praw publicznych, czy też podania wyroku do

publicznej wiadomości”.

Nie uszło też uwadze skarżącego, że podstawy skazania I. K. i J. N. oraz

podstawy wymiaru kar zasadniczych stanowiły przepisy Kodeksu karnego z 1969 r.,

które nie były objęte przywoływanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego. Jedynie

jako podstawę wymiaru kar dodatkowych sąd wskazał przepisy dekretu uznanego

za niezgodny z Konstytucją. Wnioskodawca wywiódł przy tym, że „pozornie zatem

tylko do części rozstrzygnięcia miałby zastosowanie art. 540 § 2 k.p.k. i choć co do

zasady wznowienie postępowania może dotyczyć części orzeczenia, to jednak w

niniejszej sprawie takie rozwiązanie nie może mieć zastosowania. Wynika to z faktu,

iż rozstrzygnięcie w zakresie kary dodatkowej jest konsekwencją przyjęcia

określonej podstawy skazania wprowadzonej prawodawstwem stanu wojennego,

co do którego trybunał Konstytucyjny nie wypowiedział się w sposób przewidziany

w art. 540 § 2 k.p.k.”. Przywołując w tym miejscu wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2

czerwca 2015 r., wydany w sprawie WO 8/15, jako uzasadniający artykułowane

tezy, skarżący – bez rozwijania tej problematyki – skonstatował: „pomimo

powyższych wątpliwości należy podnieść, że na podstawie okoliczności sprawy,

należy przyjąć, iż przepisy niekonstytucyjnego dekretu o postępowaniach

szczególnych miały zasadniczy wpływ na całość rozpatrywanego wyroku.

Zwłaszcza przesądziły o wymierzeniu oskarżonym surowej kary pozbawienia

wolności”, zaś „… reakcja karna wobec wymienionych, w sposób wyraźny

przekraczała stopień społecznej szkodliwości przypisanych im czynów…”, co „…z

6

kolei pokazuje, że właśnie z uwagi na wskazania dekretu o postępowaniach

szczególnych, zostali oni skazani i na długotrwałe kary bezwzględnego

pozbawienia wolności” (cytaty z uzasadnienia wniosku o wznowienie – uwaga SN).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Tak szerokie przytoczenie argumentacji wniosku o wznowienie

postępowania stało się niezbędne, ponieważ w rozpoznawanej sprawie nie można

odwołać się bezkrytycznie – jak zdaje się oczekuje tego skarżący – do

przywoływanego wyroku Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 2015 r. (WO 8/15),

dającego początek linii orzeczniczej w tego typu sprawach. Wbrew sugestii autora

wniosku o wznowienie, sprawa nim objęta jest tylko w znikomej części zbliżona do

tej, w której zapadło przywoływane orzeczenie. Nie ulega też najmniejszej

wątpliwości, że w wyroku z dnia 2 czerwca 2015 r. Sąd Najwyższy wyraźnie

stwierdził, że przeprowadzona wykładnia przepisu art. 540 § 2 k.p.k., przez pryzmat

możliwości zastosowania instytucji wznowienia postępowania w konkretnej sprawie,

jest wynikiem uwzględnienia całokształtu okoliczności zaistniałych w

rozpoznawanej sprawie i nie jest propozycją generalną. Odpowiada natomiast

generalnemu motywowi wyrażonemu wielokrotnie w uzasadnieniu przywoływanego

wyroku Trybunału Konstytucyjnego, sprowadzającemu się do konieczności

zrekompensowania szeroko rozumianych szkód poniesionych przez obywateli,

którzy na innych podstawach nie mają szans takiej rekompensaty uzyskać.

W ocenie składu Sądu Najwyższego rozpoznającego wniosek o wznowienie

postępowania złożony w niniejszej sprawie, okoliczności ustalone w sprawie WO

8/15 nie występują. Zasadniczym celem działania skazanych I. K. i J. N. było

zmuszenie załogi rejsowego samolotu PLL „LOT” do zmiany kursu i wylądowania w

Berlinie Zachodnim. Istotne jest również, że podjęli taką próbę, grożąc

zdetonowaniem posiadanego ładunku wybuchowego. Co równie ważne, ich

działanie nie miało żadnego kontekstu politycznego, który choćby w minimalnym

stopniu mógł je subiektywnie uzasadniać. Jeśli się dodatkowo zważy, że dla

zabezpieczenia realizacji tego aktu terrorystycznego sprawcy pozbawili wolności

człowieka, narażając go na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia, wywody

zawarte w uzasadnieniu wniosku o wznowienie ocenione być muszą jako

7

pozbawione racji. Nie można bowiem zasadnie przyjąć, że przepisy

niekonstytucyjnego dekretu o postępowaniach szczególnych miały zasadniczy

wpływ na całość zaskarżonego wyroku i przesądziły o wymierzeniu oskarżonym

surowych kar pozbawienia wolności. Natomiast wyjątkowo krytycznie należy ocenić

wypowiedź skarżącego sugerującą, że reakcja karna wobec skazanych w sposób

wyraźny przekraczała stopień społecznej szkodliwości przypisanych im czynów.

Wystarczającym uzasadnieniem takiej oceny dokonanej przez Sąd Najwyższy jest

porównanie opisów przypisanych skazanym czynów z reakcją karną zawartą w

zaskarżonym wyroku. Z całą pewnością nie można jej uznać za przekraczającą

stopień społecznej szkodliwości tych czynów.

Argumentacją zawartą w uzasadnieniu wniosku można by się posłużyć przy

ocenie skazania I. K. za przestępstwo zakwalifikowane z art. 304 § 3 k.k. z 1969 r.,

ale nie jest to możliwe w kontekście głównych działań podjętych przez tego

skazanego. Z ustaleń dokonanych w zaskarżonym wyroku wynika, że działanie

polegające na porzuceniu pracy w zmilitaryzowanej jednostce było rezultatem

uwarunkowań wynikających z podjętych wcześniej i realizowanych konsekwentnie

decyzji zmierzających do uprowadzenia samolotu. A w takiej sytuacji rozważania o

ewentualnym wpływie regulacji zawartych w uchwale Rady Państwa z dnia 12

grudnia 1981 r. w sprawie wprowadzenia stanu wojennego ze względu na

bezpieczeństwo państwa (Dz. U. Nr 29, poz. 155), w odniesieniu do której Trybunał

Konstytucyjny umorzył postępowanie w zakresie badania jej zgodności z art. 7

Konstytucji RP w związku z art. 8 ust. 2 i 3 oraz art. 31 ust. 1 Konstytucji PRL ze

względu na niedopuszczalność wydania wyroku, co było punktem wyjścia dla

rozumowania Sądu Najwyższego w sprawie o sygn. WO 8/15, w ogóle nie mają

racji bytu z uwagi choćby na brak jakiegokolwiek punktu odniesienia w niniejszej

sprawie, pozwalającego na ocenę, że I. K. poniósł, wymagającą rekompensaty,

szkodę.

W zaistniałej sytuacji, wobec wykazania, że żadna z podstaw skazania i

żadna z podstaw wymiaru kar zasadniczych nie zostały objęte przywoływanym

wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego, czego nie kwestionował również skarżący,

sama procedura postępowania doraźnego nie mogła uzasadnić zastosowania

8

powołanej we wniosku podstawy wznowienia postępowania. Po pierwsze dlatego,

że wpływu postępowania doraźnego na treść orzeczenia nie wykazał

wnioskodawca. Sam obowiązek stosowania środka zapobiegawczego w postaci

tymczasowego aresztowania (który w ówczesnym stanie prawnym stosował

prokurator i który w sytuacji prowadzenia sprawy o usiłowanie zabójstwa, a pod

takim zarzutem pozostawali skazani do momentu wydania wyroku, zapewne w

postępowaniu zwyczajnym byłby zastosowany) oraz brak możliwości zaskarżenia

wyroku w drodze zwykłych środków odwoławczych (w sytuacji, gdy skazani nie

podjęli próby skorzystania z przewidzianej w postępowaniu doraźnym możliwości

przedstawienia sprawy Sądowi Najwyższemu w drodze rewizji nadzwyczajnej czy

wznowienia postępowania) przesądzić o tym nie mogą. Po wtóre dlatego, że

analiza akt tego postępowania nie daje żadnych podstaw do stwierdzenia

naruszenia zasad uregulowanych w ówcześnie obowiązującym Kodeksie

postępowania karnego.

Ponadto analiza uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego nie

pozwala na wnioskowanie, że orzeczenie to stanowi niejako automatyczną

podstawę do wznowienia postępowania w każdej sprawie prowadzonej również w

oparciu o przepisy aktów prawnych uznanych za niekonstytucyjne. Choćby

realizacja zasady sprawiedliwości wymaga, by wznowienie postępowania na

podstawie art. 540 § 2 k.p.k. następowało po ustaleniu, że przepis prawny, na

podstawie którego zostało wydane orzeczenie, uznany przez Trybunał

Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową

lub ustawą, dotyczył sfery materialno-prawnej a nie formalnej rozstrzygnięcia.

Oznacza to, że każdorazowo należy poddać wnikliwej analizie czy prowadzenie

postępowania w oparciu o niekonstytucyjne oprzyrządowanie i wydanie w takich

warunkach orzeczenia przełożyło się na treść tego orzeczenia i sytuację procesową

podsądnego w znaczeniu podstawowym, a więc rozumiane jako „przepis prawny,

na podstawie którego zostało wydane orzeczenie”.

Dalsza analiza zaskarżonego wyroku prowadzi do konstatacji, że kary

dodatkowe (pozbawienia praw publicznych oraz podania wyroku do publicznej

wiadomości) orzeczone zostały wobec skazanych na podstawie art. 4 ust. 4 dekretu

9

o postępowaniach szczególnych, nie ma więc najmniejszych wątpliwości, że

zaskarżony wyrok w tej części został wydany na podstawie przepisu uznanego

przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z art. 7 Konstytucji RP w związku z art.

31 ust. 1 Konstytucji PRL oraz z art. 15 ust. 1 Międzynarodowego Paktu Praw

Obywatelskich i Politycznych.

Wobec tego oraz treści art. 540 § 2 k.p.k. wznowienie postępowania jest

obligatoryjne, co spowodowało, że Sąd Najwyższy wznowił postępowanie w

sprawie I. K. i J. N. zakończone prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgu

Wojskowego w W. z dnia 6 września 1982 r. w częściach dotyczących wymierzenia

im jednostkowych oraz łącznych kar pozbawienia praw publicznych oraz podania

wyroku do publicznej wiadomości i uchylił zaskarżony wyrok w tych częściach.

Z uwagi na brak takiej potrzeby, wobec unicestwienia kar dodatkowych, nie

wydano orzeczenia następczego.

Natomiast niestwierdzenie podstaw do wznowienia postępowania w zakresie

skazań i wymiaru kar zasadniczych (o czym już była mowa) skutkowało oddaleniem

wniosku w pozostałej części.

Z przytoczonych powodów Sąd Najwyższy orzekł jak na wstępie.

kc