SNO 5/16

Sygn. akt SNO 5/16

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 kwietnia 2016 r.

Sąd Najwyższy - Sąd Dyscyplinarny w składzie:

SSN Stanisław Zabłocki (przewodniczący)

SSN Henryk Gradzik

SSN Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca)

Protokolant Katarzyna Wojnicka

przy udziale Zastępcy Rzecznika Dyscyplinarnego Sądu Apelacyjnego,

przedstawiciela Ministra Sprawiedliwości i przedstawiciela Krajowej Rady

Sądownictwa

po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 kwietnia 2016 r.,

sprawy D. J.

sędziego Sądu Okręgowego

w związku z odwołaniami Ministra Sprawiedliwości i Krajowej Rady Sądownictwa

od wyroku Sądu Apelacyjnego - Sądu Dyscyplinarnego z dnia 16 listopada 2015 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu - Sądowi Dyscyplinarnemu.

UZASADNIENIE

Sędzia Sądu Okręgowego D. J. został obwiniony o to, że 23 grudnia 2014 r.

w […], jako sędzia sprawozdawca w sprawie T., w wykonaniu postanowienia Sądu

Okręgowego w […] z 23 grudnia 2014 r., sygn. akt II Kz …/14, mocą którego

uchylono postanowienie Sądu Rejonowego w […] z 18 listopada 2014 r., sygn. akt

2

II Ko …/14, o przedłużeniu pobytu cudzoziemca – obywatela […] T. w Strzeżonym

Ośrodku dla Cudzoziemców przy Oddziale Straży Granicznej na okres 3 miesięcy –

licząc od 24 listopada 2014 r., nie dopełnił obowiązku wydania zarządzenia o

doręczeniu w/w postanowienia administracji Strzeżonego Ośrodka dla

Cudzoziemców, celem niezwłocznego zwolnienia –T., w wyniku czego tenże został

zwolniony dopiero 22 stycznia 2015 r., po pisemnej interwencji administracji

Ośrodka, a co następnie skutkowało wnioskiem z 29 kwietnia 2015 r. o

zadośćuczynienie za niewątpliwe niesłuszne umieszczenie w Strzeżonym Ośrodku

dla Cudzoziemców w okresie od 23 grudnia 2014 r. do 22 stycznia 2015 r., tj. o

przewinienie służbowe z art. 107 § 1 ustawy z 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju

sądów powszechnych.

Sąd Apelacyjny – Sąd Dyscyplinarny wyrokiem z 16 listopada 2015 r.,

uniewinnił sędziego od popełnienia zarzucanego mu przewinienia służbowego.

Ustalił, że do Sądu Okręgowego w […] wpłynęło zażalenie cudzoziemca (obywatela

[…] T.) na postanowienie Sądu Rejonowego w […] z 18 listopada 2014 r. w

przedmiocie przedłużenia okresu pobytu cudzoziemca w Strzeżonym Ośrodku dla

Cudzoziemców na okres 3 miesięcy – licząc od 24 listopada 2014 r.

Przewodniczący Wydziału Karnego do rozpoznania zażalenia wyznaczył jako

sędziego referenta SSO D. J. Zarządzeniem z 19 grudnia 2014 r. Sędzia J.

wyznaczył termin posiedzenia na 23 grudnia 2015 r. O terminie zawiadomiono

cudzoziemca oraz Oddział Straży Granicznej. Na posiedzeniu Sąd Okręgowy

orzekał w składzie: Przewodniczący SSO A. S. oraz sędziowie – SSO D. L. i SSO

D. J. jako sprawozdawca. Strony nie stawiły się na posiedzenie i w powyższym

składzie Sąd Okręgowy wydał postanowienie w sprawie II Kz …/14 uchylające

zaskarżone postanowienie Sądu Rejonowego w […]. Zarówno z treści protokołu

posiedzenia jak i postanowienia nie wynika, aby wydano zarządzenia wykonawcze,

jednakże pismem z 23 grudnia 2014 r. – podpisanym przez SSO D. J. – zwrócono

akta sprawy Sądowi Rejonowemu w […] celem przetłumaczenia postanowienia na

język angielski i doręczenia cudzoziemcowi. Pismem z 22 stycznia 2015 r.

Naczelnik Wydziału Strzeżonego Ośrodka dla Cudzoziemców poinformował Sąd

Okręgowy, że 21 stycznia 2015 r. administracja ośrodka dowiedziała się od

pełnomocnika cudzoziemca o wydanym 23 grudnia 2014 r. postanowieniu, w

3

związku z tym zwróciła się z prośbą o przesłanie postanowienia, co też uczyniono

tego samego dnia i cudzoziemiec został zwolniony z ośrodka. Wyrokiem Sądu

Okręgowego w […] z 29 września 2015 r. (w sprawie IV KO …/15) w wyniku

rozpoznania wniosku T. o zadośćuczynienie za niewątpliwie niesłuszne osadzenie

w strzeżonym ośrodku dla cudzoziemców, na podstawie art. 407 ustawy z 12

grudnia 2013 r. o cudzoziemcach w związku z art. 552 § 1 i 4 k.p.k. zasądzono na

jego rzecz 7.000 zł tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę z niesłusznego

osadzenia w strzeżonym ośrodku dla cudzoziemców w okresie od 23 grudnia 2014

r. do 22 stycznia 2015 r.

Obwiniony sędzia nie przyznał się do popełnienia zarzucanego mu

przewinienia dyscyplinarnego. Wskazał między innymi, że choć istotnie brak było

zarządzenia o doręczeniu odpisu postanowienia z 23 grudnia 2014 r. Oddziałowi

Straży Granicznej, to przekonany był, że postanowienie zostało doręczone

organowi mającemu dokonać zwolnienia, co zawsze było czynione w toku jego

dotychczasowej pracy.

Sąd Apelacyjny – Sąd Dyscyplinarny stwierdził, że w sprawie brak jest

podstaw do przyjęcia, iż obwiniony dopuścił się zarzucanego mu przewinienia.

Zgodnie z § 279 regulaminu urzędowania sądów powszechnych (rozporządzenia

Ministra Sprawiedliwości z 25 czerwca 2015 r.) do rozpatrywania wniosków

odpowiednich organów o umieszczenie cudzoziemca w strzeżonym ośrodku na

podstawie ustawy z 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach, odpowiednie

zastosowanie mają przepisy rozdziału 3 regulaminu dotyczące stosowania środków

zapobiegawczych i postępowania z osobami pozbawionymi wolności. Ponieważ ani

ustawa o cudzoziemcach ani też inne unormowania nie zawierają szczególnych

regulacji dotyczących przebiegu posiedzeń sądowych odnośnie kwestii będących

przedmiotem ustawy o cudzoziemcach, tym samym nie zachodzą podstawy do

odmiennego ukształtowania organizacji posiedzeń aniżeli w sposób wynikający z

regulaminu. Zapisy § 299 oraz § 52 ust. 1 pkt 1 regulaminu jednoznacznie

nakładają na przewodniczącego posiedzenia lub rozprawy obowiązki związane z

wydawaniem odpowiednich zarządzeń w toku postępowania, w tym dotyczących

bezzwłocznego wysłania do administracji zakładu karnego lub aresztu śledczego

4

odpisu postanowienia o uchyleniu tymczasowego aresztowania. Tylko i wyłącznie

przewodniczący posiedzenia jest osobą, na której spoczywają określone obowiązki

dotyczące wydawania stosownych zarządzeń wykonawczych. Choć dopuszczalna

jest sytuacja, w której zarządzenia w przydzielonej sprawie sporządza sędzia

sprawozdawca nie będący zarazem przewodniczącym posiedzenia lub rozprawy

(jak to zwyczajowo praktykowano w wydziale karnym, w którym pełni służbę

obwiniony sędzia), to jednak zwyczaj ten nie może zwalniać przewodniczącego

posiedzenia od powinności skontrolowania czy wydane zostały niezbędne

zarządzenia wykonawcze. Skoro obwiniony sędzia rozpoznając sprawę na

posiedzeniu 23 grudnia 2014 r. nie był sędzią przewodniczącym tegoż posiedzenia,

tym samym nie ciążył na nim prawny obowiązek sporządzenia zarządzenia o

doręczeniu wydanego postanowienia administracji Strzeżonego Ośrodka dla

Cudzoziemców. Ze strony obwinionego nie doszło do stanowiącego przewinienie

dyscyplinarne oczywistego i rażącego naruszenia obowiązków. Nie oznacza to

akceptacji zaniedbań, które doprowadziły do niesłusznego przedłużenia pobytu

cudzoziemca w strzeżonym ośrodku. Aby w przyszłości uniknąć podobnych

sytuacji, konieczne jest przestrzeganie regulaminu urzędowania sądów. Ponieważ

po stronie obwinionego nie doszło do naruszenia ciążących na nim prawnych

obowiązków, jedynie na marginesie Sąd zauważył znaczne zwiększenie od połowy

2014 r. nałożonych nań obowiązków służbowych, co mogło sprawić, że w sprawie

nie wydał on – tak jak zwyczajowo czynił jako wyznaczony sędzia sprawozdawca –

stosownych zarządzeń wykonawczych. Dostrzec trzeba i dotychczasową

nienaganną służbę obwinionego sędziego.

Odwołania od wyroku wnieśli Minister Sprawiedliwości i Krajowa Rada

Sądownictwa.

Minister Sprawiedliwości zarzucił obrazę przepisów postępowania, która

miała wpływ na treść orzeczenia, tj. art. 4 k.p.k. i art. 7 k.p.k. w związku z art. 128

u.s.p. przez zaniechanie zbadania okoliczności sprawy i stanu prawnego

obowiązującego w dacie czynu, przemawiających na niekorzyść obwinionego, a

skutkujących zaniechaniem poczynienia prawidłowych ustaleń co do obowiązków

członków składu orzekającego, w tym obwinionego przez pryzmat przepisów art.

5

264 § 1 k.p.k. i art. 93 § 2 k.p.k., a także art. 253 § 1 k.p.k. i art. 256 k.p.k. w

związku z art. 404 ustawy z 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach.

Krajowa Rada Sądownictwa zarzuciła błąd w ustaleniach faktycznych

przyjętych za podstawę orzeczenia polegający na błędnym ustaleniu, że do

obowiązków służbowych obwinionego nie należało wydanie zarządzenia o

doręczeniu postanowienia Sądu Okręgowego z 23 grudnia 2014 r., uchylającego

postanowienie Sądu Rejonowego z 18 listopada 2014 r. o przedłużeniu pobytu

cudzoziemca w Strzeżonym Ośrodku dla Cudzoziemców, celem jego

niezwłocznego zwolnienia, co miało wpływ na treść zaskarżonego wyroku,

ponieważ skutkowało uniewinnieniem obwinionego od popełnienia zarzucanego mu

deliktu dyscyplinarnego.

Skarżący wnieśli o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania.

Obwiniony wniósł o nieuwzględnienie odwołań.

Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny zważył, co następuje:

W istotnej części zarzuty obu odwołań uzasadniają uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

1. Zasadnicze wnioski Sąd Apelacyjny – Sąd Dyscyplinarny oparł na przepisach

rozporządzenia z 25 czerwca 2015 r. Regulamin urzędowania sądów

powszechnych, które temporalnie jest późniejsze niż czyn zarzucany

obwinionemu i już tylko z tej przyczyny przepisy te nie mogły stanowić

podstawy orzekania. Jednak w tej sprawie przepisy regulaminu nie ograniczają

(zawężają) podstawy odpowiedzialności za przewinienie służbowe (art. 107

u.s.p.), gdyż jak ostatecznie zostanie stwierdzone nie mają znaczenia

rozstrzygającego. Nie można zgodzić się z tezą, że podstawę

odpowiedzialności zamyka regulacja z § 279 tego regulaminu, a więc również

literalnie tożsama regulacja z § 317 poprzedniego rozporządzenia z 23 lutego

2007 r. Regulamin urzędowania sądów powszechnych. Poprzestanie na

przepisach regulaminu mogłoby mieć znaczenie, gdyby Rzecznik obwinił

6

przewodniczącego posiedzenia (składu). Tymczasem Rzecznik nie obwinił

przewodniczącego posiedzenia lecz tylko sędziego sprawozdawcę. Już choćby

wobec takiej sytuacji należało rozważyć czy przyjęty przepis regulaminu

wypełnia podstawę odpowiedzialności. Przepisy regulaminu - § 317

poprzedniego regulaminu, czy § 299 regulaminu powołanego przez Sąd

Apelacyjny – Sąd Dyscyplinarny – mają niewątpliwie charakter regulacyjny,

gdyż nie pozostawiają wątpliwości, kto w określonej w nich sytuacji wydaje

zarządzenia. Nie wyczerpuje to jednak podstawy odpowiedzialności za

zarzucane przewinienie służbowe.

2. Prowadzi to do oceny obu odwołań wniesionych na niekorzyść obwioninego,

które nie są oparte na jednakowych zarzutach oraz argumentacji. Za zasadne

należy uznać odwołanie się do art. 404 ustawy z 12 grudnia 2013 r. o

cudzoziemcach i w konsekwencji do przepisów Kodeksu postępowania

karnego (k.p.k.), choć nie z aprobatą w pełnym zakresie. W pierwszej

kolejności należy potwierdzić ocenę z pkt 1 i stwierdzić, że ustawa karna

procesowa nie jest ograniczona przez regulamin urzędowania sądów

powszechnych. Hierarchia źródeł prawa jest oczywista. Regulamin ma oparcie

w Prawie o ustroju sądów powszechnych, czyli nie jest regulacją wykonawczą

do ustawy karnej procesowej. Wszelka kolizja tej ustawy i regulaminu jest więc

wykluczona. Ustawa może stanowić zatem samodzielną podstawę oceny

zarzucanego przewinienia służbowego.

3. Powstaje jednak kwestia, czy wszystkie wskazane w odwołaniu przepisy k.p.k.

dają odpowiedź na pytanie kto był obowiązany zarządzić doręczenie

postanowienia administracji Ośrodka. Przepisy art. 253 § 1 i art. 256 i art. 264

§ 1 k.p.k. bezpośrednio nie wskazują tej osoby. Wskazanie na sąd nie

wystarcza. Wszak nie można przyjąć, że przy stwierdzonym zaniechaniu

odpowiada każdy sędzia składu wieloosobowego. Ocena ta zmienia się jednak

na tle normy wynikającej z art. 264 § 1 k.p.k. i z art. 93 § 2 k.p.k. W sprawie

sytuacja cudzoziemca przebywającego w Ośrodku była podobna do

konieczności niezwłocznego zwolnienia tymczasowo aresztowanego.

Natomiast odpowiedź na pytanie kto miał zarządzić odpowiednią czynność ma

podstawę w drugim przepisie. Art. 93 § 2 k.p.k. personalizuje bowiem, kto

7

wydaje zarządzenia. W kwestiach nie wymagających postanowienia prezes

sądu, przewodniczący wydziału, przewodniczący składu orzekającego albo

upoważniony sędzia wydają zarządzenia. Przepisy te potwierdzają, że prócz

regulaminu urzędowania sądów powszechnych istnieje odrębna (samodzielna)

podstawa obowiązku sędziego upoważnionego, który nie jest

przewodniczącym składu. Upoważnienie sędziego do wydania zarządzenia

oznacza obowiązek jego wydania, gdy zaistnieją przesłanki. Dopiero na tej

podstawie odwołanie zasadnie zarzuca, że obowiązek niezwłocznego

zwolnienia nie jest ograniczony do przewodniczącego rozprawy lub

posiedzenia. Dalsze wskazanie nie jest jednak wystarczające, gdy obowiązek

działania (wydania zarządzenia) wyprowadza się tylko z funkcji sędziego

sprawozdawcy. Przepis art. 93 § 2 k.p.k. nie stanowi o sędzim sprawozdawcy,

lecz o sędzim, który jest upoważniony do wydania zarządzenia. Regulacja ta

wyraża więc pewien porządek, który nie może być redukowany tylko do

samego regulaminu urzędowania sądów powszechnych – tak jak odczytał to

Sąd Apelacyjny – Sąd Dyscyplinarny – lecz wskazuje na obowiązek, który

może być osadzony w określonej praktyce. Stosowanie prawa, a w tym

przypadku chodzi o prawo procesowe, to również określona praktyka,

przyjmowana i akceptowana w danej sytuacji procesowej. Aprobowana jest

przez prawodawcę jako nienaruszająca reguł postępowania. Podstawą

obowiązku nie jest sam zwyczaj, lecz stosowanie przepisów art. 264 § 1 k.p.k.

w związku z art. 93 § 2 k.p.k. w danym sądzie i w określonej sytuacji. Wówczas

chodzi o ustalenie kto w ramach usankcjonowanej praktyki podejmuje

czynności. Upoważnienie sędziego sprawozdawcy w składzie trzyosobowym (i

większym) do wydania zarządzeń może mieć formę generalną i wynikać z

porozumienia lub określonej praktyki, czyli może istnieć nawet bez formy

pisemnej (podziału lub zakresu czynności).

4. Tak ujęta podstawa odpowiedzialności wymaga jednak dalszych ustaleń i ocen

w sprawie. W tym zakresie zasadne są zarzuty naruszenia art. 4 k.p.k. i art. 7

k.p.k. w związku z art. 128 usp a także zarzut skargi Krajowej Rady

Sądownictwa. Przepisy postępowania mają wówczas dwojakie znaczenie.

Wpierw jako podstawa obowiązku działania, jako że bezprawność łączy się z

8

zaniechaniem obowiązku określonego działania (art. 107 § 1 usp w związku z

art. 93 § 2 k.p.k. i art. 264 § 1 k.p.k.). Po wtóre, jako naruszenie przepisów

postępowania mających wpływ na treść orzeczenia (art. 438 pkt 2 i 3 k.p.k. w

związku z art. 128 u.s.p.).

5. Sąd Apelacyjny - Sąd Dyscyplinarny nie wykluczył sytuacji, w której

zarządzenia w przydzielonej sprawie sporządza sędzia sprawozdawca.

Zauważył wszak, iż „to zwyczajowo praktykowano w wydziale karnym, w

którym pełni służbę obwiniony sędzia”. Niezasadnie jednak Sąd ten ograniczył

analizę do stwierdzenia, że zwyczaj ten nie może zwalniać przewodniczącego

posiedzenia od jego powinności skontrolowania czy wydane zostały niezbędne

zarządzenia wykonawcze. Rzecz w tym, że w tym przypadku nie było takiej

kontroli. Ponadto stanowisko Sądu Apelacyjnego – Sądu Dyscyplinarnego nie

jest przy tym kategoryczne, skoro w dalszej części argumentacji

(uzasadnienia) jednocześnie odwołuje się do określonego usprawiedliwienia

sędziego, które łączy ze zwiększeniem nałożonych nań obowiązków

służbowych. W sprawie jednak chodzi wpierw o konkretny czyn i

odpowiadający mu obowiązek obwinionego a nie o kontratyp dla tego

obowiązku (wynikający ze zwiększenia obowiązków). Taki kontratyp może być

wątpliwy, zwłaszcza, że obwiniony sam podaje, iż został zapytany przez

protokolanta czy należy przygotować nakaz zwolnienia. Obwiniony

odpowiedział negatywnie, bo uważał, że decyzję o zwolnieniu cudzoziemca

powinien podjąć komendant ośrodka, choć jednocześnie nie zarządzono

doręczenia mu wydanego przez Sąd postanowienia. Błąd był logiczny. Może to

wskazywać na określone upoważnienie do wydawania zarządzeń. Wszak to

obwiniony zdecydował o zwrocie akt, jednak bez zarządzenia o doręczeniu

postanowienia administracji ośrodka dla cudzoziemców. Przewodniczący

składu nie podejmował w tym zakresie czynności (nie wydał zarządzenia).

Wcześniej to obwiniony, po przydzieleniu mu sprawy, wyznaczył skład i termin

posiedzenia. Po posiedzeniu zarządził przetłumaczenie i doręczenie

postanowienia cudzoziemcowi, jednak nie administracji ośrodka. Sędzia, który

w takiej sytuacji zwraca akta po zakończeniu postępowania w instancji nie

może nie wiedzieć, że nie ma zarządzenia o doręczeniu odpisu wymaganego

9

postanowienia administracji strzeżonego ośrodka dla cudzoziemców. Po

ujawnieniu zaniechania to właśnie obwiniony 22 stycznia 2015 r., a nie inny

sędzia (przewodniczący składu), zarządził doręczenie postanowienia. Wobec

takiego następstwa zdarzeń nie można na obecnym etapie ocenić jako

niezasadne stanowisko Krajowej Rady Sądownictwa, iż nie można przyjąć, że

obwiniony „nie zdawał sobie sprawy z ciążących na nim obowiązków

służbowych i przyjętych w wydziale, w którym orzeka rozwiązań o charakterze

organizacyjnym”. Z tych samych przyczyn nie są niezasadne zarzuty

odwołania Ministra Sprawiedliwości.

Biorąc pod uwagę powyższe, Sąd Najwyższy-Sąd Dyscyplinarny uznał, że

sprawa wymaga ponownego rozpoznania i dlatego orzeczono jak w sentencji.

eb