II UK 196/15

Sygn. akt II UK 196/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 kwietnia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z wniosku L. Z.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do emerytury pomostowej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 19 kwietnia 2016 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 3 grudnia 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych na rzecz L. Z. kwotę 120 zł (sto dwadzieścia) tytułem

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 6 czerwca 2013 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił

L. Z. prawa do emerytury pomostowej, ponieważ nie udokumentował 15 lat okresu

wykonywania pracy w warunkach szczególnych.

2

Sąd Okręgowy w G. wyrokiem z dnia 12 lutego 2014 r. oddalił odwołanie.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że L. Z., urodzony się 31 marca 1950 r., w

dniu 9 maja 2013 r. złożył w organie rentowym wniosek o emeryturę pomostową.

Ubezpieczony ukończył 60 lat, nie jest członkiem OFE, a ponadto udowodnił

wymagany okres składkowy i nieskładkowy w wymiarze 29 lat, 3 miesiące i 2 dni

oraz udokumentował rozwiązanie stosunku pracy, po dniu 31 grudnia 2008 r. nie

wykonywał pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w

rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach pomostowych z dnia 19 grudnia

2008 r. (Dz.U. Nr 237, poz. 1656 ze zm.; dalej ustawa o emeryturach

pomostowych). W postępowaniu przed organem rentowym wykazał 10 lat, 1

miesiąc, 29 dni okresu pracy w warunkach szczególnych, zamiast wymaganych 15

lat. W okresie od dnia 23 maja 1989 r. do dnia 9 grudnia 1991 r. ubezpieczony był

zatrudniony w Przedsiębiorstwie […] na stanowisku I oficera elektryka i wykonywał

stale i w pełnym wymiarze czasu pracy prace rybaków morskich. Wnioskodawca

był zatrudniony za pośrednictwem Morskiej Agencji u armatora zagranicznego w

charakterze elektryka w systemie kontraktowym w następujących okresach: od 5

listopada 1996 r. do 28 lipca 1997 r. na statku m/v A., od 27 października 1997 r. do

7 kwietnia 1998 r. na statku m/v PS A., od 2 sierpnia 1998 r. do 27 marca 1999 r.

na statku m/v S., od 24 września 1999 r. do 29 marca 2000 r. na statku m/v S., od

30 maja 2000 r. do 10 grudnia 2000 r. na statku m/v M.; od 10 kwietnia 2001 r. do

14 kwietnia 2001 r. na statku m/v A. W powyższych okresach ubezpieczony

wykonywał stale i w pełnym wymiarze czasu pracy prace w szczególnych

warunkach na statkach żeglugi morskiej - jako pracownik - elektryk wpisany na listę

członków załogi tych statków. Morska Agencja nie uiszczała na rzecz organu

rentowego składek na jego ubezpieczenia społeczne. Ubezpieczony w okresach od

22 stycznia 2003 r. do 30 listopada 2005 r. oraz od 20 marca 2006 r. do dnia 31

lipca 2010 r. dobrowolnie opłacał składki na ubezpieczenia społeczne z tytułu

realizacji kontraktów zawieranych indywidualnie z armatorami zagranicznymi.

Sąd uznał, że ubezpieczony w Przedsiębiorstwie […] wykonywał pracę w

szczególnych warunkach wskazaną w rozporządzeniu Rady Ministrów z 7 lutego

1983 r. w sprawie wieku emerytalnego dla pracowników zatrudnionych w

3

szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.)

- wykaz B, dział IV, poz. 4, tj. prace rybaków morskich.

Odnośnie do spornych okresów na przestrzeni lat 1996-2001 Sąd pierwszej

instancji wskazał, że z zaświadczenia o wykonywaniu pracy w szczególnych

warunkach wydanych przez Morską Agencję z dnia 24 kwietnia 2013 r. nie

wynika, aby agencja ta, jako upoważniona jednostka kierująca obywateli polskich

do pracy za granicą, uiszczała na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych składki

na ubezpieczenie społeczne i Fundusz Pracy za ubezpieczonego. Poza tym prawo

do emerytury pomostowej mają jedynie osoby, które wykonują prace w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w ramach stosunku pracy

- art. 3 ust. 7 ustawy o emeryturach pomostowych. Ubezpieczony w okresach

wskazanych w zaświadczeniu z Morskiej Agencji nie wykonywał pracy w ramach

stosunku pracy, a był jedynie skierowany za pośrednictwem tej firmy do pracy u

zagranicznych armatorów w systemie kontraktowym. W związku z powyższym

sporne okresy zatrudnienia ubezpieczonego za granicą u pracodawców

zagranicznych za pośrednictwem Morskiej Agencji nie podlegają zaliczeniu do

stażu pracy w szczególnych warunkach.

Sąd pierwszej instancji zważył, że po doliczeniu okresu pracy w warunkach

szczególnych w Przedsiębiorstwie […] (od 23 maja 1989 r. do 9 grudnia 1991 r.) do

okresów pracy w szczególnych warunkach, ubezpieczony nie ma wymaganego 15-

letniego okresu wykonywania pracy w szczególnych warunkach na dzień 1 stycznia

2009 r. (art. 4 w związku z art. 49 ustawy o emeryturach pomostowych).

Sąd Apelacyjny, wyrokiem z dnia 3 grudnia 2014 r., zmienił zaskarżony

wyrok i przyznał wnioskodawcy L. Z. prawo do emerytury pomostowej od 1 maja

2013 r.

Sąd drugiej instancji uzupełnił stan faktyczny o ustalenie, że wnioskodawca

w okresach wskazanych w książeczce żeglarskiej oraz pisemnych kontraktach był

zatrudniony w systemie kontraktowym u armatorów zagranicznych w charakterze

elektryka, w konsekwencji uznając, że wnioskodawca w okresie pracy na podstawie

kontraktów z zagranicznymi armatorami (w okresach dobrowolnego opłacania

składek na ubezpieczenia społeczne) spełniał przesłankę posiadania statusu

4

pracownika zatrudnionego w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, istotne było opłacanie dobrowolnie przez

ubezpieczonego - w okresach od 22 stycznia 2003 r. do 30 listopada 2005 r. oraz

od 20 marca 2006 r. do 31 lipca 2010 r. - składek na ubezpieczenia społeczne z

tytułu realizacji kontraktów zawieranych indywidualnie z armatorami zagranicznymi,

co zostało potwierdzone przez organ rentowy.

Sąd Apelacyjny przywołał orzecznictwo Sądu Najwyższego i wskazał, że

pracowniczy charakter zatrudnienia marynarzy, które polega na wykonywaniu na

statkach morskich odpłatnej pracy szczególnie podporządkowanej, mógłby być

podważony tylko wtedy, gdyby z ustalonych okoliczności sprawy wynikało, że

sporna praca była świadczona nieodpłatnie, np. w ramach uprawiania turystyki albo

przy braku pracowniczego podporządkowania (np. na własnym statku morskim lub

jako podmiot świadczący usługi artystyczne lub inne), na co nie wskazywały

jakiekolwiek ustalone okoliczności sprawy. Taki rodzaj i charakter (pracowniczy)

zatrudnienia marynarza w szczególnych warunkach, których wykonywanie

uprawnia do niższego wieku emerytalnego, potwierdza pozycja 4, wymieniona w

wykazie A Działu VIII rozporządzenia, który obejmuje pracowników wpisanych na

listę członków załogi statków wykonujących prace na statkach morskich w żegludze

międzynarodowej. Przepisy tego rozporządzenia nie wymagają, aby taka praca

była świadczona na polskich statkach morskich w żegludze międzynarodowej już

dlatego, że taki wymóg wymieniona pozycja odnosi do marynarzy zatrudnionych w

polskim ratownictwie okrętowym.

Organ rentowy zaskarżył ten wyrok skargą kasacyjną, zarzucając mu

naruszenie prawa materialnego, tj. - art. 4 i art. 51 w związku z art. 2 pkt 2 i pkt 3

oraz art. 3 ustawy o emeryturach pomostowych, przez błędną wykładnię i

niewłaściwe zastosowanie w okolicznościach sprawy, a mianowicie przez przyjęcie,

że wnioskodawca spełnił warunek posiadania 15 lat pracy w warunkach

szczególnych, co w konsekwencji skutkowało stwierdzeniem, że ubezpieczony L. Z.

nabył prawo do emerytury pomostowej, a także naruszenie przepisów

postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 385 i art.

316 § 1 w związku z art. 233 § 1 i art. 245, art. 231, art. 228 § 1 i art. 234 k.p.c. w

5

związku z art. 116 ust. 5 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 748 ze

zm.) i § 22 rozporządzenia z 11 października 2011 r. Ministra Pracy i Polityki

Socjalnej w sprawie postępowania w sprawach o świadczenia emerytalno-rentowe i

zasad wypłaty tych świadczeń (Dz.U. Nr 23, poz. 1412), przez bezpodstawne

przyjęcie, że fakty wyznaczające charakter pracy członka załogi statku morskiego

są (w istocie) powszechnie znane i dlatego w zasadzie nie wymagają dowodu (art.

228 § 1 k.p.c.) oraz że zatrudnienie na statku morskim w warunkach innych aniżeli

przewidziane w art. 22 § 1 k.p. (w ogóle) nie wchodzi w rachubę.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną ubezpieczony wniósł o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skargi kasacyjnej są nieuzasadnione. Sąd Apelacyjny, wskazując na

pracowniczy charakter zatrudnienia ubezpieczonego w spornych okresach - na

statkach u zagranicznych armatorów, za pośrednictwem Morskiej Agencji - powołał

się na pogląd Sądu Najwyższego wyrażony wyroku z dnia 1 czerwca 2010 r., II UK

5/10 (LEX nr 589882). Podkreśla się w nim, że zatrudnienie marynarzy polega na

wykonywaniu na statkach morskich odpłatnej pracy szczególnie

podporządkowanej, co przesądza o jej pracowniczym charakterze.

Skarżący stanowisko to kontestuje, stawiając szereg zarzutów naruszenia

przepisów postępowania, z których jedynie art. 228 § 1 k.p.c. odpowiada treści

wypełniającej tę podstawę kasacyjną, skoro kwestionuje się w nim stanowisko, że

fakty wyznaczające charakter pracy członka załogi statku morskiego są

powszechnie znane i dlatego w zasadzie nie wymagają dowodu, prowadzące w

konsekwencji do stanowiska, że zatrudnienie na statku morskim w warunkach

innych aniżeli przewidziane w art. 22 § 1 k.p. w ogóle nie wchodzi w rachubę. Tak

sformułowany zarzut nie ma nic wspólnego z naruszeniem ani art. 316 § 1 „w

związku z art. 233 § 1”, ani art. 245, art. 231, czy art. 234 k.p.c.

Dodać też trzeba, że w postępowaniu przed sądami pracy i ubezpieczeń

społecznych okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokości

mogą być udowadniane wszelkimi środkami dowodowymi przewidzianymi w

6

Kodeksie postępowania cywilnego. Ograniczenia dowodowe zawarte w § 22

rozporządzenia z 11 października 2011 r. Ministra Pracy i Polityki Socjalnej w

sprawie postępowania w sprawach o świadczenia emerytalno-rentowe i zasad

wypłaty tych świadczeń dotyczą wyłącznie postępowania przed wymienionymi w

nim organami (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 lutego 1996 r. w

sprawie II URN 3/95, OSNAPiUS 1996 nr 16 poz. 239).

Należy zwrócić uwagę, że ani ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ani ustawa o

emeryturach pomostowych nie zawiera własnej definicji pojęcia „pracownik” i wobec

tego jego znaczenie odczytywać należy zgodnie z treścią art. 22 k.p. - w tym także

z uwzględnieniem jego § 11

i § 12

, z których wynika, że decydujące znaczenie dla

uznania istnienia stosunku pracy ma wykonywanie za wynagrodzeniem pracy

określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu

i czasie wyznaczonym przez pracodawcę - bez względu na nazwę umowy oraz że

nie jest dopuszczalne zastąpienie umowy o pracę umową cywilnoprawną przy

zachowaniu powyższych warunków wykonywania pracy (zob. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 12 marca 2010 r., II UK 286/10; OSNP 2011 nr 17-18,

poz. 237).

Wzajemna relacja między obowiązkiem zgłoszenia pracownika do

ubezpieczenia i opłacania składek ciążącym na pracodawcy (ubezpieczeniem

obowiązkowym) a pracowniczym statusem ubezpieczonego występuje jedynie w

prawie ubezpieczeń społecznych. Zależność ta nie może być przenoszona na

przepisy Kodeksu pracy. Z punktu widzenia przepisów Kodeksu pracy, które mają

decydujące znaczenie przy ocenie statusu ubezpieczonego jako pracownika,

dobrowolny charakter ubezpieczenia nie ma znaczenia. Zatem zgłoszenie do

dobrowolnego charakter ubezpieczenia nie wyklucza pracowniczego zatrudnienia u

zagranicznego pracodawcy (zagranicznego armatora).

Nie budzi wątpliwości, że kapitan statku jest przełożonym wszystkich

członków załogi i to on ustala i nadzoruje tok służby na statku (zob. przykładowo

art. 94 pkt 4 (b) Konwencji Narodów Zjednoczonych o prawie morza, sporządzonej

w Montego Bay dnia 10 grudnia 1982 r.; Dz. U. Nr 59, poz. 534.; pkt c załącznika

do Międzynarodowej Konwencji o wymaganiach w zakresie wyszkolenia

7

marynarzy, wydawania im świadectw oraz pełnienia wacht - Konwencji STCW,

sporządzonej w Londynie dnia 7 lipca 1978 r.; Dz.U. z 1984 r. Nr 39, poz. 201;

art. 53 § 1 Kodeksu morskiego).

W tej sytuacji nie sposób uznać, aby zatrudniony na statku marynarz nie był

podporządkowany kapitanowi statku w zakresie czasu, miejsca i sposobu

wykonania pracy. Prowadzi to do wniosku, że marynarz, wpisany na listę członków

załogi (niezależnie od nazwy odpłatnej umowy łączącej go z armatorem), wykonuje

pracę na warunkach pozwalających zakwalifikować ją jako wykonywaną w ramach

stosunku pracy.

Co charakterystyczne, w polskim ustawodawstwie była i jest wyłączona inna

podstawa zatrudnienia marynarza niż umowa o pracę (zob. art. 26 ustawy z dnia 5

sierpnia 2015 r. o pracy na morzu; DZ.U. z 2015 r., poz. 1569 oraz art. 26

poprzedniej ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o pracy na morskich statkach

handlowych; Dz.U. z 2014 r. poz. 430). Imperatyw ten wynika nie tyle z woli

polskiego ustawodawcy, ale jest uwarunkowany właśnie sposobem wykonywania

pracy na statku, który odpowiada cechom charakterystycznym stosunku pracy.

W rezultacie pogląd wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 1

czerwca 2010 r., II UK 5/10 i przyjęty przez Sąd drugiej instancji jest trafny i

prowadzi do wniosku, że marynarz zatrudniony na statku morskim (także obcej

bandery) nie może wykonywać swoich obowiązków w reżimie innym niż

pracowniczy.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się w jednolicie (także na tle

art. 32 i 184 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu ubezpieczeń

Społecznych), że okresy wykonywania pracy za granicą w szczególnych warunkach

lub w szczególnym charakterze na podstawie umów o pracę zawartych

bezpośrednio z pracodawcami zagranicznymi mogą być uznane za okresy

zatrudnienia w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze, pod

warunkiem opłacenia składek w Polsce również na dobrowolne ubezpieczenia

emerytalne i rentowe, chyba że na podstawie umów o zatrudnieniu lub umów

międzynarodowych pracownik został objęty ubezpieczeniem w trybie i na zasadach

obowiązujących w państwie zatrudnienia lub określonych w umowach

międzynarodowych (wyroki: z dnia 21 stycznia 2010 r. II UK 162/09, LEX nr

8

583806; z dnia 12 marca 2010 r., II UK 286/09, LEX nr 602705; z dnia 1 czerwca

2010 r., II UK 5/10, LEX nr 589882; z dnia 8 marca 2003 r., II UK 196/02 OSNP

2004 nr 8, poz. 144; z dnia 12 lipca 2011 r., II UK 382/10, OSNP 2012 nr 17-18,

poz. 221).

We wszystkich tych orzeczeniach podkreśla się, że dobrowolne opłacanie

składek na ubezpieczenie społeczne pod rządami przepisów prawa polskiego nie

sprzeciwiało się uwzględnieniu udokumentowanego zatrudnienia u armatora

zagranicznego przy ustalaniu uprawnień emerytalnych ubezpieczonego, zwłaszcza

gdy wedle przekonujących ustaleń faktycznych w sprawie ubezpieczony świadczył

pracę u armatorów zagranicznych na podstawie stosunku pracy jako członek załogi

statku morskiego, który wykonywał odpłatnie pracę podporządkowaną. Okresy

wykonywania takiej pracy powinny zostać ubezpieczonemu zaliczone do okresów

pracy w szczególnych warunkach, uprawniających go do emerytury w niższym

wieku emerytalnym.

W konsekwencji, jeśli zatrudnienie ubezpieczonego na statku morskim, u

zagranicznego armatora, odbywało się na warunkach wymuszających jego

zakwalifikowanie jako stosunku pracy i z tego tytułu opłacane były składki na

ubezpieczenia społeczne, to okres tego zatrudnienia należy uznać za okres

uprawniający do emerytury pomostowej, tj. okres pracy w szczególnych warunkach

- przed dniem 1 stycznia 1999 r. w rozumieniu art. 32 ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu ubezpieczeń Społecznych (art. 4 pkt 5 ustawy o emeryturach

pomostowych) i następnie okres pracy w szczególnych warunkach po dniu 31

grudnia 2008 r. w rozumieniu art. 4 pkt 6 ustawy o emeryturach pomostowych.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c.

orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto na

mocy art. 98 k.p.c. w związku w związku z § 11 ust. 2 w związku z 13 ust. 4 pkt 2

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie

opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa

kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z

urzędu (Dz.U. 2013, poz. 490 ze zm.).

9

kc