II UK 193/15

Sygn. akt II UK 193/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 kwietnia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Romualda Spyt

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z wniosku K. P.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o prawo do emerytury,

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 19 kwietnia 2016 r.,

na skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego z

dnia 26 stycznia 2015 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 26 stycznia 2015 r., Sąd Apelacyjny oddalił apelację

pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Sądu Okręgowego -

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w G. z dnia 1 kwietnia 2014 r., którym

2

zmieniono decyzję organu rentowego z dnia 17 października 2013 r. i przyznano

wnioskodawczyni K. P. prawo do emerytury, uznając, że spełniła ona przesłanki

określone w art. 32 w związku z art. 184 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U.

z 2015 r., poz. 748 ze zm., dalej ustawa o emeryturach i rentach z FUS),

legitymując się wymaganym 15 letnim okresem pracy w szczególnych warunkach.

W stanie faktycznym sprawy, wnioskodawczyni (urodzona w dniu 19

listopada 1958 r.), w dniu 14 października 2013 r., złożyła wniosek o emeryturę w

obniżonym wieku emerytalnym z tytułu pracy w szczególnym warunkach,

wykazując że w dniu 19 listopada 2013 r. (zatem po złożeniu wniosku, ale przed

wydaniem skarżonej decyzji) osiągnęła 55 rok życia, nie przystąpiła do otwartego

funduszu emerytalnego, jak również nie pozostaje w stosunku pracy. W toku

postępowania przed organem rentowym ubezpieczona udowodniła na dzień 1

stycznia 1999 r. tzw. staż emerytalny w wymiarze 21 lat, 1 miesiąca i 23 dni, (17 lat,

7 miesięcy i 10 dni okresów składkowych oraz 3 lata, 6 miesięcy i 13 dni okresów

nieskładkowych).

Decyzją z dnia 17 października 2013 r. organ rentowy odmówił

wnioskodawczyni prawa do emerytury w obniżonym wieku z tytułu pracy w

szczególnym warunkach, z uwagi na niespełnienie warunku przepracowania 15 lat

w warunkach szczególnych, powołując się na przepisy rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U.

Nr 8, poz. 43 ze zm.). Pozwany organ rentowy do stażu pracy w warunkach

szczególnych nie uwzględnił okresu zatrudnienia wnioskodawczyni od dnia 1 lipca

1976 r. do dnia 31 marca 1978 r., od dnia 18 lipca 1979 r. do dnia 10 września

1983 r., od dnia 1 sierpnia 1986 r. do dnia 23 grudnia 1991 r. oraz od dnia 3

sierpnia 1992 r. do dnia 31 grudnia 1998 r. w Fabryce […] Sp. z o.o., stwierdzając

ze w okresach od dnia 11 września 1983 r. do dnia 21 lipca 1985 r., od dnia 25

listopada 1985 r. do dnia 31 lipca 1986 r. i od dnia 24 grudnia 1991 r. do dnia 2

sierpnia 1992 r. wnioskodawczyni korzystała z urlopu wychowawczego, nadto w

okresach ciąży nie wykonywała prac związanych z klejeniem obuwia.

3

Wyrokiem z dnia 1 kwietnia 2014 r. Sąd Okręgowy zmienił zaskarżoną

decyzję i przyznał wnioskodawczyni prawo do dochodzonej emerytury od dnia 19

listopada 2013 r. W ocenie Sądu Okręgowego, zebrany w sprawie materiał

dowodowy (świadectwa pracy, świadectwa wykonywania pracy w warunkach

szczególnych, oryginalne akta osobowe), wykazał w sposób nie budzący żadnych

wątpliwości, że ubezpieczona była zatrudniona na stanowisku obuwnika, uzyskując

w dniu 16 sierpnia 1979 r. tytuł wykwalifikowanego robotnika (specjalność: obuwnik

szwacz). Za niesporne miedzy stronami Sąd uznał, że w okresach od dnia 11

września 1983 r. do dnia 21 lipca 1985 r., od dnia 25 listopada 1985 r. do dnia 31

lipca 1986 r., od dnia 24 grudnia 1991 r. do dnia 2 sierpnia 1992 r. ubezpieczona

wykorzystywała urlop wychowawczy - co było okolicznością uwzględnioną przez

pozwany organ w zaskarżonej decyzji, powołując się na uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 18 maja 2011 r., I UZP 1/11 (OSNP 2012 nr 1-2, poz. 14), w

której przyjęto, że okresy bezpłatnego urlopu dla matek pracujących, opiekujących

się małymi dziećmi a następnie urlopu wychowawczego - wykorzystane przed

dniem 1 stycznia 1999 r. - są od dnia 28 stycznia 1972 r. okresami podlegania

ubezpieczeniu społecznemu z tytułu pozostawania w stosunku pracy w rozumieniu

art. 29 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Z powołaniem się na

powyższą uchwałę Sąd pierwszej instancji stwierdził, że „okres urlopu

wychowawczego pomiędzy 28 stycznia 1972 r. a 1 stycznia 1999 r. wlicza się do

stażu, od którego zależy prawo do wcześniejszej emerytury (…)”. Sąd pierwszej

instancji miał także na uwadze, że w okresie ciąży wnioskodawczyni nie

wykonywała pracy związanej z klejeniem obuwia (3 ciąże = około 27 miesięcy),

uznając jednak tę okoliczność za bez znaczenia dla rozstrzygnięcia w sprawie,

skoro uwzględniony przez Sąd pierwszej instancji okres zatrudnienia, także przy

odjęciu okresu trzech ciąż ubezpieczonej, potwierdził wykonywanie prac obuwnika

montażysty w warunkach szczególnych przez ponad 15 lat.

W świetle powyższych ustaleń, Sąd uznał także za niecelowe prowadzenie

postępowania w zakresie badania okresu pracy ubezpieczonej od dnia 1 lipca

1976 r. do dnia 31 marca 1978 r., stwierdzając że przedłożone świadectwo pracy z

dnia 29 marca 1978 r. dokumentuje, iż w powyższym okresie była ona junakiem

4

Ochotniczego Hufca Pracy przy zakładzie pracy - zatem nie był to okres

zatrudnienia pracowniczego w warunkach szczególnych.

Wyrokiem z dnia 26 stycznia 2015 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację organu

rentowego, wskazując w uzasadnieniu, że prawidłowo Sąd pierwszej instancji przy

obliczaniu spornego okresu pracy w warunkach szczególnych nie odjął okresów

przebywania przez ubezpieczoną na urlopach wychowawczych, czy zasiłkach

chorobowych, albowiem zgodnie z art. 32 ust. 1a, punkt 1 i 2, przepisy te należało

stosować od ich wejścia w życie, tj. od 1 lipca 2004 r., a tym samym ubezpieczona

spełniła wszystkie przesłanki do nabycia prawa do wcześniejszej emerytury.

Powyższy wyrok zaskarżył skargą kasacyjną w całości pełnomocnik organu

rentowego, zarzucając naruszenie prawa materialnego – art. 184 w związku z

art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez przyjęcie, że okresy urlopów

wychowawczych podlegają zaliczeniu do okresu pracy w szczególnych warunkach,

§ 3 i § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r., poprzez uznanie,

iż wnioskodawczyni legitymuje się stażem 15 lat pracy w szczególnych warunkach,

zaliczając do tego okresu, okresy urlopów wychowawczych i przyjmując, że okresy

te spełniają wszelkie kryteria uznania ich za okresy wynikające z art. 32 ust. 1a pkt

1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w stanie prawnym sprzed zmiany

przepisów tj. od dnia 1 lipca 2004 r. Pełnomocnik organu rentowego wniósł o

uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania, ewentualnie zmianę zaskarżonego wyroku i rozstrzygnięcie co do

istoty sprawy wraz z orzeczeniem o kosztach postępowania.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Skarga kasacyjna ma uzasadnione podstawy.

Przede wszystkim trzeba przypomnieć, że zgodnie z art. 39813

§ 1 i 2 k.p.c.,

Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej (jej podstaw) i

jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego

orzeczenia, jeżeli skarga nie zawiera zarzutu naruszenia przepisów postępowania,

bądź jeżeli taki zarzut okaże się niezasadny. W tym kontekście należy zauważyć,

że chociaż w skardze kasacyjnej nie wskazano na naruszenie przepisów

5

postępowania, to jednak Sąd Najwyższy, uznał za celowe wskazać, że transkrypcja

uzasadnienia wyroku Sądu drugiej instancji w istocie nie określa motywów jego

wyrokowania i nie pozwala prześledzić jego toku. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego podkreśla się, że w szczególnych wypadkach, w sytuacji gdy

uzasadnienie wyroku sądu drugiej instancji zawiera tak kardynalne braki, że

niemożliwym jest dokonanie oceny toku wywodu, który doprowadził do wydania

orzeczenia, niemożliwe jest też przeprowadzenie kontroli kasacyjnej

(por. przykładowo wyrok z dnia 2 grudnia 2014 r., I UK 139/14, LEX nr 1621322

oraz powołane tam orzeczenia).

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, bowiem trafne są

podniesione w niej zarzuty naruszenia prawa materialnego przez jego błędną

wykładnię, a także zastosowanie ich do nie w pełni ustalonego stanu faktycznego.

Zawarty w przepisach przejściowych ustawy emerytalnej art. 184 dotyczy

tych ubezpieczonych urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r., którzy w dniu wejścia

ustawy w życie (1 stycznia 1999 r.) osiągnęli: 1) okres zatrudnienia w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze wymagany w przepisach

dotychczasowych do nabycia prawa do emerytury w wieku niższym niż 60 lat - dla

kobiet i 65 lat - dla mężczyzn oraz 2) okres składkowy i nieskładkowy, o którym

mowa w art. 27 (co najmniej 20 lat dla kobiet i co najmniej 25 lat dla mężczyzn).

Takim ubezpieczonym przysługuje emerytura po osiągnięciu wieku przewidzianego

w art. 32 ustawy pod warunkiem nieprzystąpienia do otwartego funduszu

emerytalnego albo złożenia wniosku o przekazanie środków zgromadzonych na

rachunku w otwartym funduszu emerytalnym, za pośrednictwem Zakładu, na

dochody budżetu państwa oraz rozwiązania stosunku pracy - w przypadku

ubezpieczonego będącego pracownikiem (w brzmieniu obowiązującym przed 1

stycznia 2013 r.). Z § 2 ust. 1 rozporządzenia wynika, że okresami pracy

uzasadniającymi prawo do świadczeń na zasadach określonych w rozporządzeniu

są okresy, w których praca w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy

obowiązującym na danym stanowisku pracy. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem

Sądu Najwyższego, „ze względu na charakter omawianego świadczenia

(wcześniejsza emerytura) - przepisy rozporządzenia należy wykładać ściśle”

6

(por. uzasadnienie uchwały z dnia 29 września 2005 r., II UZP 10/05, OSNP 2006

nr 1-2, poz. 21). Postulat ścisłej wykładni dotyczy oczywiście i z tego samego

powodu także przepisu art. 184 ust. 1 ustawy emerytalnej. W związku z tym, po

pierwsze - przewidziane w rozporządzeniu i art. 184 ust. 1 ustawy emerytalnej

rozróżnienie między okresem składkowym i nieskładkowym (zatrudnienia) a

okresem wykonywania pracy jako mające głęboki sens normatywny i społeczny, nie

powinno być znoszone w drodze wykładni, po drugie - zgodnie z utrwalonym

orzecznictwem Sądu Najwyższego ubezpieczeni są obowiązani wykazać, że praca

w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i

w pełnym wymiarze czasu pracy (np. wyrok z dnia 15 grudnia 1997 r., II UKN

417/97, OSNP 1998 nr 21, poz. 638). Taka kwalifikacja faktycznego wykonywania

pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w okresie trwania

zatrudnienia jest uzasadniona charakterem prawa do emerytury dla osób

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Wobec

powyższego skoro przez pracę w szczególnych warunkach rozumie się

wykonywanie takiej pracy, a nie pozostawanie w stosunku pracy, to nie ma podstaw

do zaliczenia urlopu wychowawczego do okresu pracy w szczególnych warunkach,

skoro pracownik w czasie tego urlopu jest zwolniony z obowiązku świadczenia

pracy w szczególnych warunkach (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca

2006 r., I UK 338/05, LEX nr 375608 i z dnia 23 kwietnia 2013 r., I UK 561/12

(niepublikowany) oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 2008 r.,

I UK 1/08, LEX nr 829086). Odmienny pogląd Sądu Okręgowego w tej mierze,

zaaprobowany przez Sąd Apelacyjny z powołaniem się na cytowaną wyżej uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2011 r., I UZP 1/11, nie ma uzasadnienia.

Wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego, do żadnych innych wniosków nie

uprawnia treść art. 32 ust. 1a pkt 1 ustawy emerytalnej, zgodnie z którym przy

ustalaniu okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym

charakterze nie uwzględnia się okresów niewykonywania pracy, za które pracownik

otrzymał po dniu 14 listopada 1991 r. wynagrodzenie lub świadczenia z

ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Okres korzystania z

urlopu wychowawczego nie jest bowiem okresem niewykonywania pracy w

rozumieniu tego przepisu, dotycząc wyłącznie okresów niewykonywania pracy z

7

powodu niezdolności do pracy, za które pracownik otrzymał wynagrodzenie lub

świadczenia z ubezpieczenia społecznego w razie choroby lub macierzyństwa.

W czasie korzystania z urlopu wychowawczego, wnioskodawczyni nie

przysługiwało wynagrodzenie za pracę, mogła natomiast nabyć prawo do zasiłku,

stosownie do § 5 ust. 1 obowiązującego wówczas rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 17 lipca 1981 r. w sprawie urlopów wychowawczych (jednolity tekst: Dz.U. z

1985 r. Nr 2, poz. 10 ze zm.), po spełnieniu wynikających z rozporządzenia

warunków. Zasiłek ten jednak nie był świadczeniem z ubezpieczenia społecznego

w razie choroby lub macierzyństwa.

Zarzuty skargi kasacyjnej organu rentowego są więc uzasadnione, albowiem

wyłączenie okresów ciąż wnioskodawczyni powoduje, że nie legitymuje się ona

wymaganym okresem pracy w szczególnych warunkach, co przy braku

stanowczych ustaleń Sądu drugiej instancji odnośnie do wykonywania przez

ubezpieczoną pracy w szczególnych warunkach w pozostałych okresach, kwestię

tę pozostawia nadal niewyjaśnioną,

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39815

§ 1 k.p.c.

Orzeczenie o kosztach uzasadnia, stosowany odpowiednio, art. 108 § 2 w

związku z art. 39821

k.p.c.

kc