V CSK 519/15

Sygn. akt V CSK 519/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 28 kwietnia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Anna Owczarek

SSN Władysław Pawlak

w sprawie z powództwa J.S.

przeciwko J. T.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 28 kwietnia 2016 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 12 marca 2015 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powoda na rzecz

pozwanego kwotę 1800 zł (jeden tysiąc osiemset złotych)

tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Powód wniósł o wydanie nakazu zapłaty na podstawie weksla in blanco,

wystawionego przez pozwanego celem zabezpieczenia udzielonej mu przez

powoda pożyczki.

W dniu 11 października 2013 r. Sąd Okręgowy wydał nakaz zapłaty

w postępowaniu nakazowym.

Po rozpoznaniu zarzutów pozwanego od nakazu zapłaty Sąd Okręgowy

wyrokiem z dnia 29 września 2014 r. nakaz zapłaty utrzymał w całości w mocy.

Podstawą tego orzeczenia było ustalenie, że pozwany wystawił weksel in blanco

tytułem zabezpieczenia wykonania zawartej z powodem ustnej umowy pożyczki,

a strony ustnie uzgodniły deklarację wekslową oraz termin spłaty pożyczki. Sąd ten

uznał, że dłużnik wekslowy nie wykazał, aby weksel został wypełniony niezgodnie

z zawartym porozumieniem.

Apelację pozwanego uwzględnił Sąd drugiej instancji, który wyrokiem

reformatoryjnym uchylił nakaz zapłaty i oddalił powództwo, rozstrzygając

o kosztach postępowania stosownie do wyniku rozstrzygnięcia. Sąd ten uznał za

trafne zarzuty apelującego dokonania błędnych ustaleń faktycznych co do zawarcia

przez strony ustnej umowy pożyczki oraz zabezpieczenia jej wekslem in blanco

z ustną deklaracją wekslową.

Sąd Apelacyjny poczynił własne ustalenia faktyczne, oceniając jako

niewiarygodne twierdzenia powoda co do zawarcia przez niego umowy pożyczki

z pozwanym, której zabezpieczeniem miałby być weksel złożony wraz z pozwem.

Sąd ten ponadto uznał, że brak jest dowodów na zawarcie umowy pożyczki oraz

brak wyjaśnienia przyczyn mających skłonić pozwanego do zaciągnięcia u powoda

wysoko oprocentowanej pożyczki.

W ocenie Sądu odwoławczego, w związku z tym, że spór toczył się między

pozwanym wystawcą weksla in blanco, a powodem który miał uzyskać

zabezpieczenie roszczeń ze stosunku podstawowego, to w tym przypadku nie

miały zastosowania ograniczenia obrony pozwanego wynikające z art. 10 prawa

wekslowego, a pozwany mógł podnosić wszystkie zarzuty wynikające ze

stosunku podstawowego. Zdaniem Sądu Apelacyjnego pozwany przedstawił

prawdopodobną wersję co do okoliczności wystawienia przez niego

3

przedmiotowego weksla celem zabezpieczenia roszczeń wynikających z innego

stosunku prawnego, a mianowicie powstałego wskutek zawarcia umowy sprzedaży

udziałów w spółce „S.”.

Przedstawioną przez pozwanego wersję Sąd Apelacyjny ocenił jako bardziej

prawdopodobną, wobec niezaoferowania przez powoda dowodu co do istnienia

stosunku podstawowego w oparciu, o który powód wypełnił weksel in blanco.

Wyrok Sądu Apelacyjnego powód zaskarżył w całości, opierając skargę

kasacyjną na zarzucie błędnej wykładni, a w konsekwencji niewłaściwego

zastosowania art. 10 Prawa wekslowego, a polegających na uznaniu, że spór toczył

się wyłącznie w oparciu o stosunek podstawowy przez co nie miały do niego

zastosowania ograniczenia obrony wynikające z tego przepisu. Skarżący wywodzi,

że samo powołanie się na istnienie innego stosunku obligacyjnego nie może

podważać instytucji gwarancji wekslowych mających charakter abstrakcyjny,

a niezrozumiałym jest stanowisko Sądu drugiej instancji, że spór toczył się

w oparciu o stosunek podstawowy, w którym to sporze nie miały zastosowania

ograniczenia obrony wynikające z art. 10 Prawa wekslowego.

Pozwany w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o oddalenie tej skargi

i o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, twierdząc, że powodowi

nie przysługują wobec pozwanego roszczenia wekslowe.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wbrew stanowisku skarżącego zawartym w uzasadnieniu zarzutu naruszenia

art. 10 Prawa wekslowego przez jego błędną wykładnię, Sąd Apelacyjny nie uznał,

że proces toczył się wyłącznie w oparciu o stosunek podstawowy. Zasadnie uznał

natomiast Sąd odwoławczy, że pozwany mógł bronić się zarzutami wynikającymi ze

stosunku podstawowego wobec braku podstaw do zastosowania ograniczeń

wynikających z powołanego przepisu w relacji między pozwanym wystawcą weksla

in blanco, a powodem będącym pierwszym posiadaczem weksla.

W sytuacji wypełnienia weksla niezgodnie z porozumieniem, zobowiązany

z weksla może zasłaniać się wobec wierzyciela, tj. pierwszego posiadacza weksla,

wszelkimi zarzutami, a jedynie wobec dalszych posiadaczy weksla znajdują

zastosowanie ograniczenia dotykające dłużnika wekslowego, a wynikające z art. 10

Prawa wekslowego.

4

Artykuł 10 pr. weksl. dotyczy weksla niezupełnego w chwili wystawienia, czyli

tzw. weksla in blanco. Reguluje on dopuszczalny zakres podniesienia zarzutu

niezgodnego z porozumieniem uzupełnienia weksla, nie ma jednak na celu

podważania abstrakcyjnego charakteru zobowiązania wekslowego. Powołany

przepis pozwala na złagodzenie odpowiedzialności dłużników wekslowych przez

umożliwienie im odwołania się w drodze wyjątku do stosunku osobistego łączącego

wystawcę weksla i remitenta w drodze zarzutów dopuszczonych przez prawo

wekslowe. Ze względu na ścisłe powiązanie weksla in blanco z porozumieniem stron

w sprawie jego uzupełnienia pozwany w procesie wekslowym może się bronić

zarzutami, że uzupełnienie weksla, stanowiącego podstawę powództwa, nastąpiło

niezgodnie z udzielonym przez nich upoważnieniem. Zarzuty takie mogą być

podnoszone bez żadnych ograniczeń, jeżeli powodem jest bezpośredni odbiorca

weksla in blanco (zob. wyrok SN z dnia 27 marca 2014 r., III CSK 100/13, niepubl.).

Weksel in blanco może być środkiem zabezpieczenia wierzytelności

wynikających z różnych stosunków prawnych. Wystawiony jako własny i wręczony

w związku z zawarciem umowy prowadzi do powstania zobowiązania wekslowego

wystawcy. Zobowiązanie wekslowe z takiego weksla ma samodzielny, abstrakcyjny

charakter i jest niezależne od podstawy prawnej jego zaciągnięcia. Posiadaczowi

weksla, który jest pierwszym wierzycielem (remitentem), przysługuje w stosunku do

wystawcy zarówno roszczenie ze stosunku podstawowego, jak i z weksla, jednak

może on tylko raz uzyskać zaspokojenie swojej wierzytelności i do niego należy

wybór roszczenia. Wygaśnięcie stosunku podstawowego uniemożliwia dochodzenie

wierzytelności wekslowej, a wygaśnięcie zobowiązania wekslowego, w sposób

prowadzący do zaspokojenia wierzyciela, powoduje wygaśnięcie zabezpieczonej

wekslem wierzytelności. Nie ma natomiast wpływu na stosunek podstawowy

wygaśnięcie zobowiązania wekslowego bez zaspokojenia wierzyciela lub

nieistnienie tego zobowiązania. W judykaturze Sądu Najwyższego wskazuje się,

iż w tym ujęciu można mówić o swego rodzaju priorytecie stosunku podstawowego

wobec stosunku wynikającego z weksla (por. uchwała połączonych izb Izby

Cywilnej i Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 24 kwietnia 1972 r.,

sygn. akt III PP 17/70, OSNCP 1973, nr 5, poz. 72, oraz wyroki z dnia: 14 marca

1997 r. sygn. akt I CKN 48/97, OSNC 1997, nr 9, poz. 124, 31 maja 2001 r., sygn.

5

akt V CKN 264/00, niepubl., 6 października 2004 r., sygn. akt I CK 156/04, niepubl.,

9 grudnia 2004 r., sygn. akt II CK 170/04, niepubl., 14 listopada 2006 r., sygn. akt

II CSK 205/06, OSNC 2007, nr 9, poz. 139).

Wierzyciel, który dochodzi wierzytelności wekslowej, nie musi wykazywać

podstawy prawnej zobowiązania, może powołać się tylko na treść weksla.

W stosunku między wystawcą a remitentem samodzielność zobowiązania

wekslowego ulega jednak osłabieniu. Jeżeli zobowiązanie wekslowe jest ważne,

wystawca może, w braku skutecznych zarzutów wekslowych, podnieść zarzuty

oparte na stosunku podstawowym i na ich podstawie podważać zarówno istnienie,

jak i rozmiar zobowiązania wekslowego ze względu na jego związek ze stosunkiem

podstawowym. Spór przenosi się wówczas na płaszczyznę stosunku prawa

cywilnego (zob. wyrok SN z dnia 20 czerwca 2008 r., IV CSK 65/08, niepubl.).

Innymi słowy, art. 10 Prawa wekslowego nie podważa abstrakcyjnego

charakteru zobowiązania wekslowego, a jedynie osłabia odpowiedzialność dłużnika

wekslowego przez umożliwienie mu odwołania się do stosunku podstawowego

łączącego wystawcę weksla i remitenta. Pozwany będący wystawcą weksla

in blanco może jednak bez żadnych ograniczeń podnosić zarzuty uzupełnienia

weksla niezgodnie z porozumieniem wobec takiego powoda, który jest

bezpośrednim odbiorcą weksla in blanco.

Wobec powyższego Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39814

k.p.c.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1

i art. 99 k.p.c. oraz na podstawie § 6 pkt 6 w zw. z § 12 ust. 4 pkt 2

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. (Dz.U.2013 r.

poz. 490) znajdujących zastosowanie na podstawie § 21 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. (Dz.U. 2015, poz. 1804).

eb.