II CSK 361/15

Sygn. akt II CSK 361/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 kwietnia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Agnieszka Piotrowska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Monika Koba

SSN Grzegorz Misiurek

w sprawie z powództwa Z. M. i M. M.

przeciwko I. N.

o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 27 kwietnia 2016 r.,

skargi kasacyjnej pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 22 października 2014 r.,

1) uchyla zaskarżony wyrok w punkcie I (pierwszym) w części

uwzględniającej apelację powoda i powódki oraz w punkcie

II (drugim) i sprawę przekazuje w tym zakresie Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i

orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego

2) odrzuca skargę kasacyjną w pozostałej części.

2

UZASADNIENIE

Powodowie Z. M. i M. M. wnieśli o pozbawienie w całości wykonalności

tytułu wykonawczego w postaci prawomocnego wyroku zaocznego Sądu

Okręgowego w K. z dnia 27 lutego 2008r. w sprawie VI GC …/07, zaopatrzonego w

klauzulę wykonalności przeciwko Z. M. oraz przeciwko jego żonie M. M. z

ograniczeniem jej odpowiedzialności do przedsiębiorstwa wchodzącego w skład

majątku wspólnego małżonków.

Sąd Okręgowy w K. ustalił, że w dniu 13 stycznia 2006 roku pozwana I. N.

prowadząca działalność gospodarczą P.H.U. L. I. N. w D. zawarła z Funduszem […]

S.A. z siedzibą we W. umowę leasingu operacyjnego bliżej opisanego urządzenia

dźwigowego dostarczonego przez Z. M. prowadzącego działalność gospodarczą

P.H.U. K. Z. M. z siedzibą w Ś. Strony umowy leasingu ustaliły, że z chwilą

zawarcia tej umowy na I. N. przechodzą uprawnienia z tytułu rękojmi za wady

dźwigu przysługujące F.S.A. w stosunku do Z. M. W dniu 26 stycznia 2006 roku R.

R. prowadząca działalność gospodarczą Centrum […] w P. udzieliła I. N. pisemnej

6-miesięcznej gwarancji na przedmiotowy dźwig, obejmującej usterki w konstrukcji

zabudowy oraz żurawia i jego podzespołów bez przewodów instalacji hydraulicznej.

Urządzenie okazało się od początku niesprawne, w związku z czym pozwana nie

mogąc prowadzić działalności gospodarczej, zażądała od Z. M. i R. R. usunięcia

wad urządzenia lub wymiany dźwigu na wolny od wad, lecz bezskutecznie. W dniu

26 lipca 2006 roku pozwana zwróciła R. R. przedmiotowy dźwig i zawarła z nią

pisemną ugodę, na mocy której R. R. zobowiązała się zwrócić pozwanej koszty

dostarczenia dźwigu do P. w postaci zwrotu kosztów paliwa i wynagrodzenia

pracownika, zwrócić cenę nabycia dźwigu oraz pokryć szkodę wynikającą z

dalszego trwania umowy leasingu operacyjnego w postaci rat leasingowych

powiększonych o utracony przez pozwaną zysk. W wykonaniu tej ugody R. R.

zapłaciła pozwanej kwotę 1 800 złotych oraz 34 770 złotych.

Pismem z dnia 14 czerwca 2007 roku pozwana wezwała R.R. oraz Z. M. do

zapłaty na jej rzecz solidarnie kwoty 121 066,38 złotych tytułem zwrotu reszty ceny

dźwigu oraz zysku z działalności gospodarczej utraconego wskutek niemożności

korzystania z kupionego dźwigu. W odpowiedzi na to wezwanie Z.M. wskazał w

piśmie z dnia 29 czerwca 2007 roku, że gwarantem jakości urządzenia jest R. R.,

3

która zawarła z pozwaną ugodę z dnia 26 lipca 2006 roku, stąd nie poczuwa się on

do obowiązku zapłaty na rzecz I. N. kwoty żądanej w powyższym piśmie pozwanej.

Pozwem z dnia 19 października 2007r. I. N. wystąpiła przeciwko Z. M. i R. R.

o zapłatę na jej rzecz in solidum kwoty 132 267,47 zł, na którą składały się

następujące należności: 113 136,32 zł tytułem dochodów z działalności

gospodarczej nie osiągniętych przez pozwaną w okresie od stycznia 2006 r. do

maja 2007r.wskutek dostarczenia niesprawnego dźwigu, 7 730 zł tytułem zwrotu

reszty uiszczonej przez pozwaną ceny dźwigu, oraz 11 500,99 zł tytułem straty

poniesionej przez I. N. w związku z wcześniejszym rozwiązaniem umowy leasingu

operacyjnego zawartej z F. S.A. I. N. wskazała, że roszczenie przeciwko R. R.

opiera na umowie ugody z dnia 26 lipca 2006 roku, która nie została w całości

zrealizowana przez R. R., zaś roszczenie odszkodowawcze przeciwko Z. M.

wywodzi z nienależytego wykonania przez niego umowy (art. 471 k.c.).

Wyrokiem zaocznym z dnia 27 lutego 2008 roku w sprawie VI GC …/07, Sąd

Okręgowy w K. zasądził od pozwanego ad. 2 Z. M. na rzecz I. N. kwotę 132 267,47

zł z ustawowymi odsetkami od dnia 26 czerwca 2007r. i kosztami procesu w

kwocie 10 214 złotych, z tym zastrzeżeniem, że w przypadku ustalenia

odpowiedzialności pozwanej ad.1 R. R. do wysokości zasądzonego od Z. M.

roszczenia, spełnienie świadczenia przez jednego z pozwanych zwalnia drugiego.

Sprzeciw Z. M. od tego wyroku został odrzucony jako spóźniony, a zażalenie

pozwanego na postanowienie Sądu Okręgowego o odrzuceniu sprzeciwu zostało

oddalone przez Sąd Apelacyjny.

Wyrokiem z dnia 14 lipca 2009 r. w sprawie VI GC …/07, Sąd Okręgowy

zasądził od R. R. na rzecz I. N. kwotę 32 700,50 zł z ustawowymi odsetkami od

dnia 26 czerwca 2007 r. i kosztami procesu w kwocie 2 557,75 zł z tym

zastrzeżeniem, że do wysokości zasądzonych od pozwanej R. R. kwot, spełnienie

świadczenia przez jednego z pozwanych – R. R. albo Z. M. z wyroku zaocznego

Sądu Okręgowego w K. z dnia 27 lutego 2008 roku zwalnia drugiego. Sąd oddalił

powództwo wobec R. R. w pozostałej części. Sąd Okręgowy ocenił żądanie I.N. w

świetle umowy ugody zawartej z R. R. w dniu 26 lipca 2006 roku i uznał, że I. N.

nie udowodniła roszczenia odszkodowawczego w zakresie utraconego przez nią

zysku. R. R. zapłaciła na rzecz I. N. objęte tym wyrokiem należności w całości.

4

W rozpoznawanej sprawie powodowie jako dłużnicy egzekwowani przez I. N.

domagali się pozbawienia w całości wykonalności tytułu wykonawczego w postaci

wyroku zaocznego Sądu Okręgowego w K. z dnia 27 lutego 2008 roku w sprawie

VI GC …/07. Wskazali, że wydanie późniejszego wyroku w stosunku do dłużniczki

in solidum R. R., oddalającego w części powództwo wobec nieudowodnienia

szkody oraz spełnienie przez nią na rzecz I. N. zasądzonego tym wyrokiem

świadczenia w kwocie 32 700,50 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 26 czerwca

2007 r. i kosztami procesu w kwocie 2 557,75 zł, stanowi opisane w art. 840 § 1

pkt 2 k.p.c. zdarzenie, na skutek którego objęte wskazanym w pozwie wyrokiem

zaocznym zobowiązanie małżonków M. wygasło w całości i nie może być w

związku z tym egzekwowane. Powodowie powołali się przy tym na art. 375 § 2 k.c.,

znajdujący-ich zdaniem - zastosowanie także do dłużników odpowiadających

in solidum i twierdzili, że zarzut nie wykazania roszczenia w zakresie lucrum

cessans podniesiony przez R. R. w sprawie VI GC …/07 jest zarzutem wspólnym

dla dłużników in solidum w rozumieniu tego przepisu.

Wyrokiem z dnia 3 czerwca 2014 roku, Sąd Okręgowy w K. pozbawił

wskazany w pozwie tytuł wykonawczy wykonalności co do kwoty 32 700,50 zł

z ustawowymi odsetkami od dnia 26 czerwca 2007r. i kosztami procesu w kwocie

2.557,75 zł. oraz oddalił powództwo w pozostałej części. Sąd stwierdził, że

z wyroku z dnia 14 lipca 2009 r. oraz z wyroku zaocznego z dnia 27 lutego

2008 roku w sprawie VI GC …/07 wynika, że odpowiedzialność Z. M. in solidum z

R. R. ogranicza się wyłącznie do kwoty 32 700,50 zł z odsetkami ustawowymi od

dnia 26 czerwca 2007 roku, zasądzonej od R. R. i przez nią zapłaconej, co

uzasadniało w świetle art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. pozbawienie wykonalności tytułu

wykonawczego przeciwko powodom do tej właśnie kwoty. Sąd stwierdził natomiast,

że jakkolwiek podstawą faktyczną roszczenia I. N. były te same fakty (wady

fizyczne dźwigu dostarczonego przez Z. M.), to jednak podstawy prawne

odpowiedzialności R. R. i Z. M. były odmienne, ponieważ Z. M. odpowiadał jako

dostawca sprzętu, a R. R. jako gwarant. Zakres i podstawy odpowiedzialności obu

tych osób kształtowały się odmiennie zarówno co do okoliczności, za jakie ponoszą

odpowiedzialność, jak i przesłanek tej odpowiedzialności. Nie przysługiwały im

więc zarzuty wspólne w rozumieniu art. 375 § 2 k.c. oparte na prawie materialnym.

5

Po rozpoznaniu apelacji powodów, Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 22

października 2014 r. zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że pozbawił w całości

wykonalności tytuł wykonawczy - wyrok zaoczny Sądu Okręgowego w K. z dnia 27

lutego 2008 roku, sygn. akt VI GC …/07 zaopatrzony w klauzulę wykonalności

przeciwko powodowi Z.M. postanowieniem z dnia 9 maja 2008 roku oraz przeciwko

powódce M. M. postanowieniem z dnia 12 października 2010 roku w sprawie o

sygn. akt VI GCo …/10 oraz zasądził od pozwanej na rzecz powodów solidarnie

koszty procesu. Sąd Apelacyjny uznał, że do zobowiązań in solidum można

stosować w drodze analogii przepisy o solidarności biernej, w tym art. 375 § 2 k.c.

Podniesiony przez R. R. zarzut nie wykazania przez I. N. szkody w postaci

utraconych korzyści był zarzutem wspólnym dla obojga dłużników w rozumieniu art.

375 § 2 k.c., stąd zachodziła podstawa do uwzględnienia powództwa opozycyjnego

w całości.

W skardze kasacyjnej pozwana, zaskarżając wyrok Sądu Apelacyjnego

w całości, zarzuciła naruszenie prawa materialnego, tj. art. 6 k.c., art. 375 § 1 i § 2

k.c. w zw. z art. 72 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. w zw. z art. 73 § 2 k.p.c., a także naruszenie

przepisów postępowania, tj. art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art.

391 § k.p.c., a także art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. Wniosła o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w K. z

uwzględnieniem kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Z prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia 14 lipca 2009 roku

w sprawie VI GC …/07 zasądzającego od R. R. na rzecz I. N. kwotę 32 700,50 zł z

ustawowymi odsetkami od dnia 26 czerwca 2007r. i kosztami procesu w kwocie 2

557,75 zł z tym zastrzeżeniem, że do wysokości zasądzonych od pozwanej R. R.

kwot, spełnienie świadczenia przez jednego z pozwanych – R. R. albo Z. M. z

wyroku zaocznego Sądu Okręgowego w K. z dnia 27 lutego 2008 roku zwalnia

drugiego, wynika, że Sąd ten przyjął, że tylko w zakresie wskazanym w tym

orzeczeniu zachodzi odpowiedzialność in solidum tej pozwanej oraz pozwanego Z.

M., w stosunku do którego zapadł uprzednio wyrok zaoczny. W nauce prawa i

orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że odpowiedzialność in solidum

6

występuje wówczas, gdy wierzyciel może dochodzić roszczenia od kilku osób, na

podstawie odrębnych stosunków prawnych, jakie go łączą z poszczególnymi

podmiotami, zaś spełnienie świadczenia przez jednego z dłużników w całości lub w

części zwalnia odpowiednio pozostałych, lecz nie ma podstawy do przyjęcia

solidarnego charakteru odpowiedzialności dłużników z uwagi na brak jej

ustawowego lub umownego źródła (art. 369 k.c.). Do takich przypadków należy

przykładowo sytuacja, gdy dwie osoby odpowiadają za wyrządzenie szkody, z tym,

że jedna ex delicto, a druga ex contractu lub gdy za szkodę odpowiada jej

bezpośredni sprawca na podstawie przepisów o czynach niedozwolonych oraz

ubezpieczyciel na podstawie umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej

sprawcy. Odpowiedzialnością in solidum jest także odpowiedzialność za dług

zabezpieczony hipotecznie spoczywająca na dłużniku osobistym i dłużniku

rzeczowym, a także odpowiedzialność kontraktowa kilku dłużników za szkodę

będącą następstwem nie wykonania odrębnych i niezależnych od siebie umów.

Odpowiedzialność dłużników in solidum wobec wierzyciela rodzą ich samodzielne

działania prowadzące do powstania niezależnych zobowiązań przy uwzględnieniu

odrębnych przesłanek odpowiedzialności dla każdego przypadku więzi obligacyjnej.

Każdy z dłużników odpowiada za swój własny dług i jest zobowiązany do jego

zaspokojenia. Brak ustawowej regulacji zobowiązań in solidum stał się przyczyną

sformułowania w nauce prawa i orzecznictwie sądów powszechnych oraz Sądu

Najwyższego poglądu o dopuszczalności stosowania do nich per analogiam tych

przepisów o solidarności dłużników, które odpowiadają celowi i charakterowi

danego stosunku prawnego, przede wszystkim art. 366 k.c., co oznacza zwłaszcza

możność pozwania według wyboru i woli wierzyciela wszystkich dłużników in

solidum, tylko kilku z nich lub jednego oraz przyjęcia, że do zupełnego

zaspokojenia wierzyciela wszyscy dłużnicy pozostają zobowiązani, zaś spełnienie

świadczenia przez jednego z dłużników in solidum zwalnia pozostałych w

odpowiedniej części (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 grudnia 1968 r.,

II CR 409/68, OSNC 1969, nr 11, poz. 207). Nie oznacza to jednak możliwości

i dopuszczalności stosowania wszystkich przepisów o solidarności biernej, czego

przykładem uchwała z dnia 17 lipca 2007 roku, III CZP 66/07 (OSNC 2008 r., nr 9,

poz.98), w której Sąd Najwyższy orzekł, że stosowanie art. 376 k.c. przez analogię

7

jest wyłączone, gdy jeden ze dłużników in solidum odpowiada z tytułu niewykonania

lub nienależytego wykonania zobowiązania, a drugi - z tytułu czynu

niedozwolonego.

Wobec odmiennych ocen prawnych Sądów obu instancji zarysowało się

w rozpoznawanej sprawie zagadnienie, czy po pierwsze- art. 375 § 1 i 2 k.c. może

mieć przez analogię zastosowanie w odniesieniu do dłużników odpowiadających

in solidum w sytuacji, w której jeden z nich uzyskał korzystny dla siebie wyrok

oddalający w części powództwo wytoczone przez wierzyciela, a wobec drugiego

z nich została wszczęta egzekucja na podstawie wcześniej wydanego wyroku

zaocznego uwzględniającego powództwo w całości. Po drugie- w przypadku

pozytywnej odpowiedzi na powyższe pytanie- czy powództwo I. N. zostało

oddalone w części w stosunku do R. R. w wyroku z dnia 14 lipca 2009 roku

wskutek uwzględnienia podniesionego przez nią zarzutu mającego charakter

wspólny w rozumieniu przytoczonego przepisu dla obu dłużników odpowiadających

in solidum.

Rozważania dotyczące tych kwestii należy rozpocząć od przypomnienia, że

zgodnie z art. 375 § 2 k.c., wyrok zapadły na korzyść jednego z dłużników

solidarnych zwalnia współdłużników, jeśli uwzględnia zarzuty, które są im

wszystkim wspólne ze względu na sposób powstania lub treść zobowiązania.

W nauce prawa i orzecznictwie wskazuje się, że do tego rodzaju zarzutów należą:

zarzut nieważności umowy, pierwotnej niemożliwości świadczenia, zarzut

zaspokojenia wierzyciela, zarzut wygaśnięcia zobowiązania wskutek innej

przyczyny lub zarzut odroczenia terminu spełnienia świadczenia wobec wszystkich

dłużników. Nie ma przy tym znaczenia, czy zarzuty te zostały w toku postępowania

formalnie podniesione przez pozwanego współdłużnika solidarnego. Istotne jest,

aby okoliczności uzasadniające taki wspólny dla wszystkich dłużników solidarnych

zarzut, stanowiły przesłankę wydania wyroku oddalającego powództwo w całości

lub części. Wyrok ten nie ma powagi rzeczy osądzonej wobec dłużnika solidarnego

nie biorącego udziału w postępowaniu, w którym został wydany. Wywiera natomiast

w stosunku do pozostałych współdłużników solidarnych skutek materialnoprawny

w postaci zwolnienia ich w całości lub w odpowiedniej części z zobowiązania

wobec wierzyciela. Skutkuje to oddaleniem wytoczonego następnie przeciwko

8

innym dłużnikom solidarnym powództwa w całości lub odpowiedniej części. Jeśli

wyrok zasądzający świadczenie od dłużnika solidarnego zapadł i uprawomocnił się

wcześniej niż wyrok oddalający, pozwany może żądać na podstawie art. 840 § 1

pkt 1 k.p.c. pozbawienia tego wyroku wykonalności w odpowiednim zakresie

(por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26 sierpnia

1965 roku, III CO 9/65- zasada prawna, OSNC 1967 r., nr 3, poz.42, wyroki Sądu

Najwyższego: z dnia 31 sierpnia 1966 r., III CR 226/64, OSNCP 1967, nr 4, poz. 72,

z dnia 18 lipca 1974 r., III CR 133/74 niepubl. oraz z dnia 28 stycznia 2010 r., I CSK

249/09, OSNC 2010 r., nr 9, poz.124).

W nauce prawa cywilnego przeważa pogląd, podzielany przez Sąd

Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą skargę kasacyjną, iż odpowiednie

stosowanie przepisów o solidarności biernej do zobowiązań in solidum dotyczy

jedynie zasad odpowiedzialności solidarnej, a nie przepisów dotyczących długu

solidarnego i odpowiednio dłużników solidarnych. Przepisy dotyczące sytuacji

dłużników solidarnych na tle ich wzajemnej reprezentacji i skuteczności działań

dłużnika wobec wierzyciela, w tym art. 374 i 375 k.c., nie mają więc zastosowania

do zobowiązań in solidum. Z uwagi na brak więzi między dłużnikami in solidum nie

ma podstaw do przyjęcia, że zachowanie jednego dłużnika może oddziaływać na

sytuację innego dłużnika także i z tej przyczyny, że chodzi o różne zobowiązania,

których zbieżność ujawnia się tylko w tym, że zmierzają do jednego celu, to jest do

zaspokojenia interesu wierzyciela. Za trafny i wystarczający do uwzględnienia

skargi kasacyjnej pozwanej należy więc uznać zarzut naruszenia przez Sąd

Apelacyjny art. 375 § 1 i 2 k.c. oraz art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. przez ich zastosowanie

w rozpoznawanej sprawie jako podstawy prawnej rozstrzygnięcia tego Sądu,

pozbawiającego wskazany w pozwie tytuł wykonawczy przeciwko powodom

wykonalności w całości, to jest ponad zakres objęty prawomocnym w tej części

(nie zaskarżonym przez I. N.) wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 3 czerwca 2014

roku, który uwzględnił powództwo opozycyjne co do kwoty 32 700,50 zł z odsetkami

ustawowymi od dnia 26 czerwca 2007 roku i kosztami procesu w kwocie 2 557,75

zł. Należy przy tym podkreślić, że stosownie do art.39813

§ 1 k.p.c., Sąd Najwyższy

rozpoznaje skargę kasacyjną, a nie sprawę, ponieważ merytoryczne rozpoznanie i

rozstrzygnięcie sprawy należy do sądów pierwszej i drugiej instancji. Sąd

9

Najwyższy jest przy tym związany granicami zaskarżenia i granicami podstaw

wskazanych w skardze kasacyjnej i do tych podstaw ogranicza swoje rozważania w

oparciu, o które wydaje orzeczenie rozstrzygające skargę kasacyjną.

W tym stanie rzeczy orzeczono jak w sentencji (art. 39815

§ 1 k.p.c.).

db

eb