I UK 150/15

Sygn. akt I UK 150/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 kwietnia 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski (sprawozdawca)

SSN Romualda Spyt

w sprawie z odwołania E. J.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o rentę rodzinną,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 26 kwietnia 2016 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 11 grudnia 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego

Sądowi Apelacyjnemu.

UZASADNIENIE

E. J., urodzona 20 lipca 1956 r., wystąpiła 24 kwietnia 2012 r. o rentę

rodzinną po zmarłym ojcu. Decyzją z 3 października 2012 r. Zakład Ubezpieczeń

2

Społecznych odmówił przyznania jej renty rodzinnej począwszy od 1 kwietnia 2012

r.

Wyrokiem z 12 grudnia 2013 r. Sąd Okręgowy w P. zmienił decyzję Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych i przyznał odwołującej się prawo do renty rodzinnej po

zmarłym ojcu począwszy od 1 kwietnia 2012 r. Sąd w oparciu o dowód z opinii

biegłych otolaryngologa i okulisty ustalił, że odwołująca się jest całkowicie

niezdolna do jakiejkolwiek pracy z powodu upośledzenia narządu słuchu i wzroku.

Z tego też powodu jest niezdolna do samodzielnej egzystencji i musi korzystać z

pomocy osób trzecich. Uszkodzenie słuchu nie powodowało całkowitej niezdolności

do pracy do ukończenia przez nią 16-tego roku życia. Odwołująca się jest

całkowicie niezdolna do pracy od 6 listopada 1989 r., a na mocy decyzji z dnia 20

grudnia 1991 r. pobiera na stałe dodatek pielęgnacyjny z tytułu niezdolności do

samodzielnej egzystencji. W dacie śmierci ojca, to jest 12 maja 2009 r., odwołująca

się była osobą całkowicie niezdolną do pracy i niezdolną do samodzielnej

egzystencji.

Sąd stwierdził, że odwołanie jest zasadne. Przyjął, że istnienie całkowitej

niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji daje uprawnienie

do renty rodzinnej niezależnie od tego, w jakim okresie one powstały. W tej kwestii

podzielił wykładnię art. 68 ust. 1 pkt 3 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przedstawioną przez Sąd

Najwyższy w wyroku z 8 grudnia 2005 r. w sprawie I UK 99/05 (OSNP 2006 nr

21-22, poz. 337). W wyroku tym wyjaśniano, że przepis art. 68 ust. 1 pkt 3 ww.

ustawy skonstruowany jest w taki sposób, że dwa rodzaje niezdolności do pracy, a

więc całkowita niezdolność do pracy oraz całkowita niezdolność do pracy

połączona z niezdolnością do samodzielnej egzystencji, stanowią elementy

alternatywy zwykłej, do której na zasadzie koniunkcji dołączony jest trzeci element,

czyli warunek „stania się niezdolnym do pracy we wskazanych okresach”. Sąd

Okręgowy odnotował, lecz nie podzielił odmiennej wykładni tego przepisu

przedstawionej przez Sąd Najwyższy w wyroku z 24 stycznia 2006 r., w sprawie

I UK 116/05 (OSNP 2007 nr 1-2, poz. 24), oraz w uchwale z 29 września 2006 r., w

sprawie II UZP 10/06 (OSNP 2007 nr 5-6, poz. 75). Zdaniem Sądu Okręgowego

warunki nabycia prawa do renty rodzinnej powinny być zróżnicowane dla tych

3

dwóch rodzajów niezdolności do pracy ze względu na istotne różnice między nimi z

punktu widzenia funkcji renty rodzinnej. Osoba niezdolna do samodzielnej

egzystencji powinna być traktowana w zakresie nabycia prawa do renty rodzinnej w

sposób uprzywilejowany w stosunku do osoby, która jest „tylko” całkowicie

niezdolna do pracy, a w istocie zdolna do pracy w warunkach chronionych, a w

każdym razie nie ponosi kosztów pomocy osoby trzeciej w opiece w zakresie

zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych. Sąd Okręgowy podkreślił,

ponadto, że gdyby w przypadku obu rodzajów niezdolności do pracy warunki

nabycia prawa do renty rodzinnej były takie same, to oznaczałoby to nierówne

traktowanie w prawie.

Wyrok Sądu Okręgowego w całości zaskarżył organ rentowy, zarzucając

naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 68 ust. 1 pkt 3 ustawy z

17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 11 grudnia 2014 r. oddalił apelację (pkt 1),

przyznał od Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w P. radcy prawnemu

odwołującej się koszty nieopłaconej pomocy prawnej (pkt 2). Sąd zauważył, że

rozbieżność w orzecznictwie Sądu Najwyższego na tle wykładni art. 68 ust. 1 pkt 3

ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych doprowadziła ostatecznie do wydania uchwały w składzie siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z 29 września 2006 r., II UZP 10/06, stwierdzającej, że

dziecko, które stało się całkowicie niezdolne do pracy i samodzielnej egzystencji po

osiągnięciu wieku określonego w art. 68 ust. 1 pkt 1 lub 2 ustawy z 17 grudnia 1998

r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, nie nabywa

prawa do renty rodzinnej na podstawie art. 68 ust. 1 pkt 3 tej ustawy. Sąd

Apelacyjny odnotował ponadto, że stanowisko to zaaprobowano w kolejnych

wyrokach Sądu Najwyższego: z 10 października 2006 r., I UK 85/06 (LEX nr

950607); z 22 lutego 2007 r., I UK 274/06 (LEX nr 936836); z 9 maja 2007 r., I UK

353/06 (LEX nr 898849). Pomimo tego, Sąd Apelacyjny podzielił argumentację

przedstawioną przez Sąd Okręgowy. Zauważył, że odwołująca się prawo do renty

rodzinnej nabyłaby tylko w razie uznania, że warunek „stania się niezdolnym do

pracy we wskazanych okresach” nie ma do niej zastosowania ze względu na to, iż

4

nie tylko jest ona całkowicie niezdolna do pracy, ale także niezdolna do

samodzielnej egzystencji. Zdaniem Sądu Apelacyjnego warunek „stania się

niezdolnym do pracy we wskazanych okresach” dotyczy tylko przypadku całkowitej

niezdolności do pracy, a nie dotyczy całkowitej niezdolności do pracy połączonej z

niezdolnością do samodzielnej egzystencji. W tej kwestii zwrócił uwagę, że w art.

68 ust. 1 w punkcie 3 ww. ustawy wyraźnie zaakcentowano rozróżnienie osoby nie

tylko całkowicie niezdolnej do pracy, ale też niezdolnej do samodzielnej egzystencji,

czyli chodzi tu o osobę, co do której stwierdzono naruszenie sprawności organizmu

w stopniu powodującym konieczność stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innej

osoby w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych, za które uważa się

przede wszystkim samoobsługę, poruszanie się i komunikację (art. 13 ust. 5 ustawy

z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych). Sąd odwołał się w uzasadnieniu tego poglądu do zdania odrębnego

Sędziego Sądu Najwyższego Józefa Iwulskiego do uchwały z 29 września 2006 r.

Nie podzielił stanowiska apelującego, że prawo do renty rodzinnej dotyczy tej samej

grupy osób całkowicie niezdolnych do pracy i różnicowanie ich uprawnień w

zależności od tego czy nie są zdolne do samodzielnej egzystencji byłoby głęboko

niesprawiedliwe. Stwierdził natomiast, że właśnie brak zróżnicowania można

traktować jako niesprawiedliwy. Podkreślił, że jednakowe traktowanie podmiotów,

których sytuacja jest różna ze względu na istotne cechy, stanowi naruszenie

zasady równego traktowania, ponieważ sytuacja prawna i faktyczna osób

całkowicie niezdolnych do pracy i do samodzielnej egzystencji jest w istotnych

elementach odmienna od sytuacji osób całkowicie niezdolnych do pracy.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w zakresie punktu 1 zaskarżył organ rentowy.

W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie prawa materialnego przez błędną

wykładnię art. 68 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez przyjęcie, że dziecku

całkowicie niezdolnemu do pracy oraz do samodzielnej egzystencji przysługuje

renta rodzinna w każdym przypadku, także wówczas gdy niezdolności te powstały

w wieku - po ukończeniu 16 lat życia, a w razie pobierania nauki w szkole po

ukończeniu nauki, co skutkowało przyznaniem odwołującej się renty rodzinnej po

5

ojcu pomimo, że jej całkowita niezdolność do pracy i niezdolność do samodzielnej

egzystencji powstały po ukończeniu ww. wieku.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazano na

potrzebę wykładni przepisów prawnych powodujących rozbieżności w orzecznictwie

Sądów, to jest wykładni art. 68 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie prawa do

renty rodzinnej dzieci całkowicie niezdolnych do pracy oraz niezdolnych do

samodzielnej egzystencji, których całkowita niezdolność do pracy oraz niezdolność

do samodzielnej egzystencji powstała po ukończeniu 16 roku życia, a jeśli pobierały

naukę w szkole po jej ukończeniu lub później niż do ukończenia 25 lat życia.

Ponadto, na oczywistą zasadność skargi kasacyjnej, ponieważ Sąd Apelacyjny,

stosując art. 68 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych uznał, że odwołująca się nabyła prawo do renty

rodzinnej po ojcu pomimo, że całkowicie niezdolną do pracy oraz do samodzielnej

egzystencji stała się w wieku 35 lat.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w zakresie

rozstrzygnięcia w punkcie 1 i jego zmianę poprzez orzeczenie co do istoty sprawy i

oddalenie odwołania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w zakresie

rozstrzygnięcia w punkcie 1 i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu od

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania.

Skarżący na podstawie art. 415 k.p.c. wniósł, w razie uwzględnienia skargi

kasacyjnej, o orzeczenie zwrotu spełnionego świadczenia w kwocie wynoszącej na

dzień 28 lutego 2015 r. 51.936,50 zł brutto.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna organu rentowego okazała się mieć uzasadnione

podstawy.

Zasadny okazał się zarzut naruszenia art. 68 ust. 1 pkt 3 ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

W zaskarżonym wyroku Sąd Apelacyjny stwierdził, że ubezpieczona nie

stała się całkowicie niezdolna do pracy w okresach wymienionych w art. 68 ust. 1

6

pkt 1 i 2 ustawy. Jednakże uznał, że warunek stania się niezdolnym do pracy we

wskazanych okresach dotyczy tylko przypadku całkowitej niezdolności do pracy a

nie dotyczy całkowitej niezdolności do pracy połączonej do samodzielnej

egzystencji. Jednocześnie Sąd ten zauważył, iż problem powyższy był rozstrzygany

w orzecznictwie Sądu Najwyższego w odmienny sposób.

Rozbieżność w orzecznictwie Sądu Najwyższego na tle wykładni art. 68 ust.

1 pkt 3 ustawy emerytalnej została usunięta w uchwale 7 sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 29 września 2006 r., II UZP 10/16 (OSNP 2007 nr 5-6, poz.

75). Przyjęto w niej, że dziecko, które stało się niezdolne do pracy i samodzielnej

egzystencji po osiągnięciu wieku określonego w art. 68 ust. 1 pkt 1 lub 2 ustawy

emerytalnej nie nabywa prawa do renty rodzinnej na podstawie art. 68 ust. 1 pkt 3

tej ustawy. Stanowisko powyższe zostało zaaprobowane także w późniejszych

orzeczeniach Sądu Najwyższego, jak i komentarzach do tego przepisu. Wynika z

nich, że art. 68 ust. 1 pkt 3 nie dotyczy różnych stanów faktycznych i nie różnicuje

prawa do renty rodzinnej dzieci niezdolnych do pracy w tak zasadniczy sposób.

Należy także zgodzić się z tym, że dzieci ubezpieczonego mają prawo do renty

rodzinnej jedynie czasowo, chyba że powstanie całkowitej niezdolności do pracy

nastąpi w okresie wskazanym w art. 68 ust. 1 pkt 1 lub 2 ustawy, co uniemożliwi im

nabycie prawa do własnych świadczeń. Tak więc przyznanie tego prawa na dorosłe

i nie uczące się dzieci ubezpieczonego stałoby w sprzeczności z funkcją renty

rodzinnej. Należy w tym miejscu zauważyć, że przyjęcie wykładni przepisu przez

Sąd Apelacyjny doprowadziło do przyznania renty rodzinnej wraz z dodatkiem dla

sieroty zupełnej osobie, która miała ukończone 56 lat i posiadała prawo do własnej

renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i posiadała 27 letni staż pracy. Sąd

Apelacyjny stwierdził ponadto, że odmowa przyznania renty rodzinnej

„wypracowanej” przez rodzica, która może okazać się wyższa od otrzymywanego

świadczenia, nie zasługuje na akceptację. Pogląd powyższy można co prawda

uznać za uzasadniony względami słusznościowymi (trudną sytuacją życiową

wnioskodawczyni). Jednak nie znajduje on oparcia w treści stosownych przepisów.

Rozpoznający niniejszą sprawę skład Sądu Najwyższego podziela zarówno

rozstrzygnięcie przyjęte w uchwale, jak i jego uzasadnienie. W tej sytuacji zbędne

jest powielanie tego w tym uzasadnieniu.

7

Sąd Apelacyjny oparł swoje rozstrzygnięcie na argumentach

przedstawionych w zdaniu odrębnym do wyżej cytowanej uchwały. Sąd Najwyższy

nie podziela tej argumentacji i w związku z tym nie widzi potrzeby ani możliwości

zakwestionowania stanowiska wyrażonego w uchwale z dnia 29 września 2006 r i

utrwalonego w późniejszych orzeczeniach Sądu Najwyższego. W związku z

powyższym zaskarżony wyrok jako pozostający w sprzeczności z utrwaloną linią

orzeczniczą Sądu Najwyższego musiał zostać uchylony.

W związku z powyższym konieczne jest odniesienie się do roszczenia skargi

o zwrot spełnionego świadczenia na podstawie art. 415 k.p.c. Problematyka

regulacji prawnej restitutio in integrum jest niezwykle różnorodna a więc tym samym

skomplikowana (zob. T. Ereciński: W sprawie orzekania przez Sąd Najwyższy o

zwrocie spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia lub przywrócenie stanu

poprzedniego (art. 39816

i 398 19

k.p.c.), w: Z aktualnych zagadnień prawa pracy i

zabezpieczenia społecznego. Księga Jubileuszowa Profesora Waleriana Sanetry,

red. B. Cudowski, J. Iwulski, Temida2, Białystok 2013). Problem dopuszczalności

dochodzenia zwrotu wypłaconych świadczeń emerytalno-rentowych w

postępowaniu z odwołania od decyzji odmawiającej tego prawa był już

przedmiotem rozstrzygnięć Sądu Najwyższego. W pierwszej kolejności należy

stwierdzić, że w utrwalonym i niekwestionowanym orzecznictwie Sądu

Najwyższego jednoznacznie przyjmuje się, że w postępowaniu w sprawie z

odwołania od decyzji organu rentowego przedmiot i zakres rozpoznania wyznacza

jej treść (zob. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 maja 2011 r., II UK 360/10,

LEX nr 901610). W sprawach dotyczących odmowy prawa do świadczeń decyzja

rentowa nigdy nie może zawierać wniosku restytucyjnego, co wynika już z istoty jej

przedmiotu.

Na podstawie powyższego należy więc przyjąć, że dochodzenie roszczenia

cywilnoprawnego – zwrotu pobranego świadczenia na podstawie prawomocnego

wyroku sądu w sprawie wywołanej odwołaniem od decyzji organu rentowego jest

niedopuszczalne (tak Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 4 listopada 2014 r., I UK

107/14, LEX nr 1552136).

Z tych względów orzeczono jak w sentencji wyroku.

8