I CSK 346/15

Sygn. akt I CSK 346/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 6 maja 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Antoni Górski

SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa J.K.

przeciwko K. F.

o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 6 maja 2016 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 5 lutego 2015 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powoda na rzecz

pozwanej kwotę 2700 (dwa tysiące siedemset) zł tytułem

zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu

kasacyjnym.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 14 marca 2014 r. Sąd Okręgowy w R. uznał za

bezskuteczną w stosunku do powoda J. K. – któremu przysługuje wierzytelność w

wysokości głównej 164.000 zł z odsetkami, wynikająca z tytułów wykonawczych w

postaci: a) aktu notarialnego z dnia 14 kwietnia 2008 r. sporządzonego przed

notariuszem B. C. z Kancelarii Notarialnej w R., , zaopatrzonego w klauzulę

wykonalności nadaną postanowieniem Sądu Rejonowego w R. z dnia 24 marca

2009 r., sygn. akt I1 Co …/09, b) aktu notarialnego z dnia 16 października 2008 r.

sporządzonego przez notariuszem B. C., zaopatrzonego w klauzulę wykonalności

postanowieniem Sądu Rejonowego w R. z dnia 3 marca 2009 r., sygn. akt I1

Co …/09 – umowę darowizny zawartą w dniu 13 listopada 2012 r. w formie aktu

notarialnego przed notariuszem M. U. pomiędzy T. H. a pozwaną K. F., na mocy

której pozwana nabyła odrębną własność lokalu objętego księgą wieczystą KW Nr

[…] prowadzoną przez Sąd Rejonowy, wraz z udziałem w nieruchomości wspólnej.

W motywach rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy ustalił, że T. H. jest dłużnikiem powoda

a wierzytelności przysługujące powodowi, w łącznej kwocie 164.000 zł z odsetkami

według stanu nadzień 13 marca 2014 r. w kwocie 278.976, 03 zł, są stwierdzone

opisanymi w sentencji wyroku tytułami egzekucyjnymi w postaci aktów notarialnych

zaopatrzonych w sądowe klauzule wykonalności. Egzekucja prowadzona przez

powoda z majątku dłużnika okazała się bezskuteczna. W toku postępowania

egzekucyjnego, w dniu 13 listopada 2012 r. doszło do zawarcia w formie aktu

notarialnego dwóch umów darowizny, objętych tym aktem. T. H. otrzymał

darowizną od swoich rodziców E. i S. H. nieruchomość lokalową wraz z prawami do

części wspólnych; wartość przedmiotu darowizny została określona na 200.000 zł,

przy czym na rzecz rodziców ustanowił on służebność mieszkania. Następnie,

tymże aktem, T. H. darował lokal swojej żonie K. F.

Nieruchomość lokalowa, o którą chodzi, była obciążona hipoteką dla

zabezpieczenia wierzytelności powoda w kwocie 100.000 zł; zabezpieczenie to

ustanowili E. i S. H. Przez zawarciem umowy, o którą chodzi, pozwana uzgodniła z

teściami, że lokal darują jej a ona ureguluje zobowiązania zabezpieczone wpisami

w dziale czwartym księgi wieczystej. Dług zabezpieczony hipotecznie został

3

uregulowany, a powód wraził zgodę na wykreślenie hipoteki. Po zawarciu umowy

małż. H. dokonali na rzecz pozwanej przelewu wierzytelności jaka przysługiwała im

w stosunku do powoda w związku z treścią porozumienia jakie z nim zawarli w dniu

9 stycznia 2012 r. Nadto Sąd ustalił, że powód jest wierzycielem T. H. na mocy

jeszcze innych tytułów wykonawczych; obaj prowadzili wspólne interesy. Obecnie

dłużnik nie ma żadnego majątku, ma zobowiązania z tytułu alimentów, należności

podatkowych i składek na ubezpieczenie społeczne.

Dokonując oceny prawnej ustalonego stanu faktycznego, Sąd pierwszej

instancji wskazał, że zaskarżona czynność miała na celu pokrzywdzenie

wierzyciela o czym pozwana widziała lub z łatwością mogła się dowiedzieć.

W stosunku do niej jako osoby bliskiej dłużnika działa domniemanie z art. 527 § 3

k.c. Na skutek dokonanej darowizny dłużnik stał się niewypłacalny w stopniu

większym niż był uprzednio. Dla tej oceny nie miała znaczenia okoliczność

wskazywana przez pozwaną, to jest, że umowa miała charakter dwustopniowy tylko

dla uniknięcia w ten sposób nadmiernych obciążeń podatkowych związanych

z darowizną - treść umowy jest bowiem jasna i nie wymaga wykładni. Za nie

mające też znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy Sąd uznał wnioski dowodowe

zmierzające do ustalenia wysokości zadłużenia T. H. i wnioski te oddalił, wskazując,

że nie ma pewności, iż inni wierzyciele skierowaliby egzekucje do tej nieruchomości,

sama zaś potencjalna możliwość zbiegu egzekucji prowadzonej przez powoda z

innymi egzekucjami nie wyłącza możliwości wytoczenia powództwa na podstawie

art. 527 k.c.

Na skutek apelacji pozwanej, Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 5 lutego 2015

r. zmienił zaskarżony wyrok i oddalił powództwo. Sąd ten dopuścił dowody z

informacji GOPS, ZUS i Urzędu Skarbowego dla ustalenia wysokości zadłużenia T.

H. i ustalił, że jego zadłużenie z tytułu należności podatkowych w dniu 13 listopada

2012 r. wynosiło 128.504,24 zł, dług w ZUS w tej dacie wynosił 35.597,67 zł

należności głównej i postępowanie egzekucyjne zmierzające do wyegzekwowania

tej należności okazał się bezskuteczne. Ponadto miał on zobowiązania z tytułu

wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie 17.190,48 zł. Sąd

Apelacyjny za uzasadnione uznał zarzuty apelacji dotyczące naruszenia art. 527

k.c. przez wadliwe uznanie, że umowa darowizny doprowadziła do pokrzywdzenia

4

wierzyciela oraz, że dłużnik na skutek darowizny stał się niewypłacalny w stopniu

wyższym. Sąd Apelacyjny wskazał, że okoliczności zawarcia umowy prowadzą do

wniosku o braku takiej świadomości po stronie dłużnika. Dłużnik stał się

właścicielem lokalu po to tylko aby uniknąć wyższych obciążeń podatkowych i aby

go przekazać pozwanej. Nie wyzbył się majątku, który wcześniej posiadał i który

mógłby służyć zaspokojeniu wierzyciela. Ponadto uwzględnienie powództwa ze

skargi pauliańskiej jest możliwe wówczas gdy istnieje związek pomiędzy

zaskarżoną czynnością a niewypłacalnością dłużnika. Jeżeli stan majątku dłużnika

uniemożliwiła zaspokojenie wierzyciela niezależnie od tego czy zaskarżona

czynność zostałby dokonana, powództwo podlega oddaleniu. Taka sytuacja

wystąpiła w sprawie skoro zobowiązania dłużnika wynosiły 181.291 zł i korzystały

one z pierwszeństwa zaspokojenia, wyprzedzając wierzytelność powoda.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego powód, zarzucając

naruszenie art. 527 § 1, 2 i 3 w związku z art. 528 i art. 529 k.c., domagał się

uchylenia zaskarżonego wyroku i oddalenia apelacji pozwanej od wyroku Sądu

Okręgowego ewentualnie uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podzielić należy stanowisko Sądu Apelacyjnego, że uwzględnienie

powództwa opartego na art. 527 k.c. jest możliwe tylko w razie istnienia związku

przyczynowego między zaskarżoną czynnością prawną a niewypłacalnością

dłużnika. Z ustaleń Sądu Apelacyjnego wynika, że zobowiązania publicznoprawne

dłużnika korzystające z pierwszeństwa zaspokojenia przed wierzytelnościami

powoda oraz wpisana na nieruchomości w dacie czynności hipoteka

zabezpieczająca inną wierzytelność do wysokości 100.000 zł wskazują

jednoznacznie, że nawet w wypadku niedokonania kwestionowanej czynności,

powód w toku egzekucji z nieruchomości lokalowej nie uzyskałby zaspokojenia tych

wierzytelności, o których ochronę zbiegał w sprawie niniejszej. Jeżeli więc stan

majątku dłużnika uniemożliwiał zaspokojenie wierzyciela niezależnie od tego, czy

zaskarżona czynność zostałaby dokonana, nie istnieje związek przyczynowy

między tą czynnością a pokrzywdzeniem wierzycieli, co skutkuje koniecznością

5

oddalenia skargi pauliańskiej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia

2007 r. II CSK 384/06, nie publ.).

Trafne było też stanowisko Sadu Apelacyjnego, że w okolicznościach sprawy

brak było podstaw do przypisania dłużnikowi zamiaru pokrzywdzenia wierzyciela.

Z ustaleń sądu wynikało, że pozwana uzgodniła z teściami, że darowizna zostanie

dokonana na jej rzecz stąd też jej zobowiązanie spłaty długu zabezpieczonego

hipoteką. Do zawarcia dwóch umów darowizny, małżonków H. z synem T. i T. H. z

żoną, pozwaną, doszło dlatego, że uzyskano w ten sposób pomniejszenie podatku i

opłat od dokonanej czynności cywilnoprawnej, jednakże celem umowy nie było

przysporzenie na rzecz dłużnika ale przysporzenie na rzecz pozwanej. Trafnie Sąd

Apelacyjny dostrzegł, że dłużnik stał się właścicielem lokalu nie po to, aby

powiększyć swój majątek, ale tylko po to aby w następnej chwili darować go żonie;

ta sekwencja zdarzeń prowadzi do wniosku, że wiedza dłużnika o istnieniu

wierzycieli nie jest w tych okolicznościach wystarczająca dla przypisania dłużnikowi

świadomości, w rozumieniu art. 527 § 1 k.c., ich pokrzywdzenia przez tę czynność.

Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c.

orzekł jak w sentencji.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1

i 3 k.p.c. w związku z § 6 pkt 6 i § 13 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r., poz. 461 ze zm.).

db

kc