II PK 65/15

Sygn. akt II PK 65/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 maja 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Piotr Prusinowski (sprawozdawca)

SSN Romualda Spyt

w sprawie z powództwa E.S.

przeciwko H. Spółce Akcyjnej z siedzibą w W.

o przywrócenie do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 5 maja 2016 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego w W.

z dnia 5 sierpnia 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w całości i sprawę przekazuje

Sądowi Okręgowemu w W. do ponownego rozpoznania i

orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 5 sierpnia 2014 r. Sąd Okręgowy zmienił wyrok Sądu

Rejonowego w W. z dnia 30 stycznia 2013 r. i zasądził od H. S.A. na rzecz powódki

2

E. S. 68.000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 5 sierpnia 2014 r. tytułem

odszkodowania, jednocześnie oddalił powództwo o przywrócenie do pracy.

Według ustaleń Sądu strony łączyła umowa o pracę na czas nieokreślony. W

pierwszej połowie grudnia E. S. dowiedziała się, że jest w ciąży, a w dniu 10

grudnia 2010 r. otrzymała kolejne zwolnienie lekarskie na okres od dnia 10 do 31

grudnia 2010 r., które przesłała pracodawcy w dniu 11 grudnia 2010 r. W dniu 23

grudnia 2010 r. lekarz wystawił powódce zaświadczenie, że jest w 8 tygodniu ciąży

- tego samego dnia zostało ono przesłane do pracodawcy.

Wcześniej, bo w dniu 24 października 2010 r. pracodawca sporządził w

formie pisemnej oświadczenie rozwiązujące z E. S. umowę o pracę bez

wypowiedzenia z winy pracownika na podstawie art 52 § 1 k.p. Wskazał, że

przyczyną rozwiązania jest ciężkie naruszenie przez nią podstawowych

obowiązków pracowniczych określonych w art. 100 § 2 pkt 2 k.p. polegające na

nieusprawiedliwieniu nieobecności w pracy od dnia 6 listopada 2010 r., przez co

doszło do naruszenia § 33 Regulaminu Pracy. Pismo to zostało wysłane w dniu 24

października 2010 r. na podany przez E. S. adres do korespondencji. Zostało ono

dwukrotnie awizowane, a po niepodjęciu przez adresata w dniu 14 grudnia 2010 r.

Poczta Polska zwróciła je nadawcy. W dniu 21 grudnia 2013 r. pracodawca wydał

E. S. świadectwo pracy, w którym podano, że umowa o pracę została rozwiązana z

dniem 13 grudnia 2010 r. przez oświadczenie jednej ze stron bez zachowania

okresu wypowiedzenia na podstawie art. 30 § 1 pkt 3 k.p. w zw. z art. 52 § 1 pkt 1

k.p.

Sąd pierwszej instancji uznał, że rozwiązanie umowy o pracę było

prawidłowe, w rezultacie oddalił powództwo o przywrócenie do pracy. Na skutek

apelacji powódki Sąd Okręgowy uznał przeciwnie. W ocenie Sądu drugiej instancji

pozwany nie wykazał zasadności rozwiązania umowy o pracę. Zadeklarował, że

Sąd Rejonowy co do zasady ustalił prawidłowo fakty istotne do rozstrzygnięcia

sprawy, jednak wyprowadził z nich nieprawidłowe wnioski. Wskazał, że powódce w

dniu rozwiązania umowy o pracę przysługiwała ochrona z art. 177 § 1 k.p.

Odnosząc się do żądania powódki, która konsekwentnie domagała się

przywrócenia do pracy, Sąd drugiej instancji zwrócił uwagę, że pozwany

zrezygnował z obsługi klienta indywidualnego i zlikwidował stanowisko pracy

3

powódki z dniem 28 października 2011 r. W tej sytuacji popieranie przez nią

powództwa o przywrócenie do pracy w kontekście jego celowości skutkuje

uwzględnieniem alternatywnego roszczenia, czyli odszkodowania. Argumentował,

że zgodnie z utrwalonym poglądem wyrażonym w orzecznictwie sąd może orzec o

odszkodowaniu zamiast dochodzonego przez pracownika przywrócenia do pracy,

gdy pracownik podlega szczególnej ochronie trwałości stosunku pracy, a pierwotnie

popierane żądanie w okolicznościach sprawy jawi się jako nadużycie prawa (art. 8

k.p.). Podstawę orzeczenia odszkodowania stanowi w tym wypadku art. 4771

k.p.c..

Zasądzając na podstawie art. 4771

k.p.c. roszczenie alternatywne w postaci

odszkodowania, zamiast wybranego przez pracownika przywrócenia do pracy, sąd

działa z urzędu.

Odnosząc się do wysokości zasądzonego odszkodowania Sąd drugiej

instancji wskazał, że została ona obliczona według wynagrodzenia przysługującego

powódce do dnia porodu, w oparciu o art. 359 k.c. zasądził ustawowe odsetki od

dnia 5 sierpnia 2014 r., tj. od daty przypadającej po dniu porodu.

Skargę kasacyjną od wyroku Sadu Okręgowego wywiodła wyłącznie

powódka, zaskarżyła wyrok w całości, domagała się uchylenia zaskarżonego

wyroku w całości i orzeczenie co do istoty przez przywrócenie do pracy na

poprzednich warunkach pracy i płacy oraz zasądzenia od pozwanego, na wypadek

jej przywrócenia do pracy, wynagrodzenia za cały czas pozostawania bez pracy w

wysokości po 8.500 zł za każdy miesiąc pozostawania bez pracy wraz z

ustawowymi odsetkami od dnia doręczenia pozwu do dnia zapłaty, ewentualnie

wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Określając podstawy skargi kasacyjnej powódka wskazała na naruszenie

przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania:

- art. 57 § 2 k.p. w związku z art. 177 § 1 k.p. w związku z art. 45 § 3 k.p.

przez ich niezastosowanie pomimo ustalenia, iż pracodawca rozwiązał umowę o

pracę bez zachowania okresu wypowiedzenia z naruszeniem przepisów w okresie

ciąży.

- art. 359 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie i zasądzenie odsetek od dnia

5 sierpnia 2014 r. pomimo dochodzenia przez stronę powodową odsetek od dnia

4

doręczenia pozwu oraz wskazania w uzasadnieniu wyroku iż odsetki przysługują od

odszkodowania obliczonego według wysokości wynagrodzenia przysługującego

powódce do dnia porodu, ustalając odsetki od wyliczonej w ten sposób kwoty

odpowiadającej miesięcznemu wynagrodzeniu powódki od dnia 5 sierpnia 2014 r.,

tj. od daty przypadającej po dniu porodu, który jak Sąd Okręgowy ustalił miał

miejsce 10 sierpnia 2011 r.

- art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c. przez dokonanie nowych

ustaleń faktycznych bez przeprowadzenia postępowania dowodowego i odniesienia

ich do całokształtu zebranego materiału dowodowego, a w szczególności z uwagi

na brak dokumentacji potwierdzającej likwidację stanowiska pracy powódki i

związaną z tym niecelowość przywrócenia powódki do pracy.

Sąd Najwyższy zważył, co nastepuje:

Skarga kasacyjna okazała się uzasadniona i to w obliczu zarzutów

naruszenia prawa procesowego i materialnego.

Rację ma powódka, że likwidacja jej stanowiska jest okolicznością nową,

która nie była wcześniej rozważana przez Sad pierwszej instancji. Spostrzeżenie to

zobowiązywało Sąd odwoławczy do szczególnej staranności argumentacyjnej. Rola

art. 328 § 2 k.p.c. sprowadza się do stworzenia warunków procesowych, w których

strona w klarowny sposób informowana jest o konkluzjach w zakresie stanu

faktycznego. Nie chodzi przy tym tylko o podanie zdarzeń, które sąd uznaje za

miarodajne, przepis nakłada bowiem także obowiązek wskazania dowodów, na

których sąd się oparł, a także podania przyczyn uznania ich za wiarygodne, przy

jednoczesnym określeniu powodów odmowy mocy innym źródłom dowodowym.

Dopiero tak przeprowadzony wywód argumentacyjny pozwala stronie na podjęcie

polemiki z ustaleniami faktycznymi sądu. W rozpoznawanej sprawie Sąd drugiej

instancji ograniczył się do zakomunikowania, że „pozwany zrezygnował z obsługi

klienta indywidualnego i zlikwidował stanowisko pracy powódki z dniem 28

października 2011 r.”. W zestawieniu ze wzorcem określonym w art. 328 § 2 k.p.c.

jasne jest, że przedstawiony sposób wyrażania stanowiska sądu nie jest

prawidłowy. Rację ma także powódka, gdy powołuje się na art. 382 k.p.c. Wymóg

5

orzekania na podstawie materiału zgromadzonego przed sądem pierwszej i drugiej

instancji zmusza do precyzyjnego umotywowania swojego stanowiska, szczególnie

w kwestii, która waży o odmowie uwzględnienia roszczenia zgłoszonego w pozwie.

Ocenę podstaw naruszenia prawa materialnego należy poprzedzić kilkoma

uwagami. Skoro tylko powódka wywiodła skargę kasacyjną, a Sąd Najwyższy

zgodnie z art. 39821

k.p.c. w związku z art. 384 k.p.c. nie może orzekać na

niekorzyść skarżącego, to oczywiste jest, że kwestia rozwiązania umowy o prace

bez wypowiedzenia z naruszeniem przepisów przestała mieć znaczenie. W

zastanym przez Sąd Najwyższym układzie procesowym wiążące jest przesądzenie,

zgodnie z którym umowa o pracę została wadliwie rozwiązana, a powódce służą

roszczenia określone w art. 56 § 1 k.p. Spór sprowadza się zatem do wyboru, czy

powódkę należy przywrócić do pracy i zasądzić na jej rzecz wynagrodzenie za czas

pozostawania bez pracy, czy też wystarczające jest zasądzenie na jej rzecz

odszkodowania w kwocie 68.000 zł. Alternatywność roszczeń wynikających z art.

56 § 1 k.p. dostrzega także powódka, skarżąc wyrok Sądu Okręgowego w całości,

a zatem również w części zasądzającej na jej rzecz odszkodowanie (domagając się

w jego miejsce przywrócenia do pracy).

Porządkując obraz procesowy sprawy trzeba również podnieść, że Sąd

drugiej instancji orzekał na podstawie art. 4771

k.p.c. w związku z art. 8 k.p. co nie

znalazło odzwierciedlenia w podstawach skargi kasacyjnej. W obliczu związania

Sądu Najwyższego podstawami zaskarżenia za dyskusyjne można uznać, czy

niezastosowanie art. 57 § 2 k.p. (odnoszącego się do wynagrodzenia za czas

pozostawania bez pracy) w związku z art. 177 § 1 k.p. (głoszącego

niedopuszczalność rozwiązania umowy o prace z pracownicą w ciąży) stanowi

pewny sposób przeciwdziałania konstrukcji prawnej, na której oparł się Sąd

odwoławczy. Wobec trafności zarzutu dotyczącego przepisów postępowania

wątpliwość ta ma tylko takie znaczenie, że Sąd Najwyższy nie jest władny wydać

wyroku reformatoryjnego (art. 39816

k.p.c.).

Przedstawione racje uprawniają do zaprzestania dalszych rozważań, jednak

zważywszy na konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku, a przede wszystkim

na problematyczny sposób argumentacji Sądu Okręgowego konieczne wydają się

dalej idące wskazania.

6

Rozważania Sądu odwoławczego, zbyt lapidarne, ograniczone do minimum,

a przez to mało czytelne, wiążą mechanizm określony w art. 4771

k.p.c. (zgodnie z

którym jeżeli pracownik dokonał wyboru jednego z roszczeń alternatywnych, a

zgłoszone żądanie okaże się nieuzasadnione, to sąd może z urzędu uwzględnić

inne roszczenie alternatywne) z art. 8 k.p., przy czym uniemożliwienie czynienia

użytku z przysługującego powódce prawa do wyboru żądania przywrócenia do

pracy przeciwstawione zostało likwidacji jej stanowiska pracy. Sąd drugiej instancji

uznał, że w takiej sytuacji dochodzi do nadużycia prawa, nie wskazał jednak, czy

działanie pracownicy było sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, czy też

należy je oceniać jako niezgodne ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem

uprawnienia. Pomijając, że taki sposób argumentowania kłóci się z dyspozycją

zawartą w art. 328 § 2 k.p.c., zachodzi potrzeba rozważenia, czy zlikwidowanie

stanowiska pracy przez pracodawcę koresponduje z przesłankami z art. 8 k.p.

Wyręczając Sąd odwoławczy trzeba wskazać, że unicestwienie formalnie

zgodnego z prawem postępowania może nastąpić wówczas, gdy zachodzi konflikt

na osi „czynienia użytku z prawa” a jego ratio legis. Sprzeczność ze społeczno-

gospodarczym przeznaczeniem prawa jest kategorią odnoszącą się do

funkcjonalności uprawnienia. Czynnik ten służy odformalizowaniu schematycznego

przekazu normatywnego. Pozwala w wyjątkowych przypadkach na zapobieżenie

wykonaniu prawa, które w zindywidualizowanym stanie faktycznym nie

koresponduje z nadanym mu celem. Nie trzeba wyjaśniać, że odstępstwo od

rozwiązania podstawowego dopuszczalne jest tylko przy wystąpieniu szczególnych

okoliczności.

Funkcją art. 177 § 1 k.p. jest ochrona macierzyństwa, rozumianego nie tylko

w ujęciu indywidualnym, ale przede wszystkim społecznym. Nie sposób założyć, że

realizacja tak rozumianego celu może zostać zniweczona przez zlikwidowanie

przez pracodawcę stanowiska pracy. Oznaczałoby to, że zachowanie pracodawcy

może modyfikować granice uprawnień wywodzonych z ochrony macierzyństwa, co

wydaje się niedorzeczne.

W rezultacie pozostaje rozpatrzyć dopuszczalność powołania się na

sprzeczność z zasadami współżycia społecznego. Rozważania w tym zakresie

należy rozpocząć od spostrzeżenia, że art. 8 k.p. dotyczy nadużycia a nie

7

naruszenia prawa. Konstrukcja ta obejmuje przypadki, w których zachowanie

określonego podmiotu spełnia formalnie wszystkie wymagania przewidziane

prawem, natomiast z innych - pozaprawnych - względów (np. społecznych czy

moralnych) zachowanie to nie zasługuje na ochronę prawną. Świadczy to o tym, że

treść klauzuli generalnej zawartej w art. 8 k.p. ujęta została przedmiotowo, a nie

podmiotowo. Nie kształtuje ona praw podmiotowych, nie zmienia i nie modyfikuje

praw, jakie wynikają z innych przepisów prawa. Przepis ten upoważnia sąd do

oceny, w jakim zakresie, w konkretnym stanie faktycznym, działanie lub

zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie jego prawa i nie

korzysta z ochrony prawnej (wyroki z dnia 22 lipca 2009 r., I PK 48/09, LEX nr

529757; z dnia 24 listopada 2010 r., I PK 78/10, LEX nr 725005; z dnia 12 stycznia

2011 r., II PK 89/10, LEX nr 737386; z dnia 2 października 2012 r., II PK 56/12,

LEX nr 1243024). Nie jest przy tym możliwa taka wykładnia art. 8 k.p., która

zawierałaby swoiste wytyczne, w jakich (kazuistycznych) sytuacjach sąd

powszechny miałby uwzględnić albo nie uwzględnić zarzutu sprzeczności żądania

pozwu z tym przepisem. Stosowanie art. 8 k.p. pozostaje zatem w nierozłącznym

związku z całokształtem okoliczności konkretnej sprawy (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 11 kwietnia 2003 r., I PK 558/02, OSNP 2004 nr 16, poz. 283).

W oderwaniu od tych konkretnych okoliczności nie można formułować ogólnych

dyrektyw co do stosowania tego przepisu (por. wyrok Sądu Najwyższego z 28

listopada 1967 r., I PR 415/67, OSPiKA 1968 nr 10, poz. 210, z glosą

Z. Ziembińskiego oraz uchwałę z 17 stycznia 1974 r., III PZP 34/73, OSNCP 1975

nr 1, poz. 4; PiP 1978 nr 7, s. 161 z glosami S. Sołtysińskiego i Z. Ziembińskiego, a

także wyroki z dnia 10 lutego 2012 r., II PK 144/11, LEX nr 1167470; z dnia 26

czerwca 2012 r., II PK 275/11, M.P.Pr. 2012 nr 11, s. 584-587).

W świetle przedstawionych konkluzji, jest zrozumiałe, że teza o nadużyciu

przez powódkę prawa do przywrócenia do pracy, w obliczu likwidacji jej stanowiska

(zakładając prawdziwość tego zdarzenia), bez szczegółowego rozważenia

kontekstu sytuacyjnego sprawy, nie jest prawnie doniosła. Nie sposób bowiem

posługując się art. 8 k.p. wygenerować reguły, zgodnie z którą w każdym

przypadku, gdy pracodawca zlikwidował stanowisko pracy sąd powinien oddalić

żądanie o przywrócenie do pracy. Założenie tego rodzaju jest tym bardziej

8

bałamutne w przypadku pracownika szczególnie chronionego. Powiązanie art. 56 §

2 k.p. z art. 45 § 2 i § 3 k.p. nie pozostawia wątpliwości, że wyłącznie w przypadku

ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy sąd może, powołując się na

niecelowość lub niemożliwość, nie uwzględnić żądania pracownicy będącej w ciąży,

zmierzające do przywrócenia jej do pracy (art. 177 § 1 k.p.).

Wnioski wynikające z przywołanych przepisów prawa materialnego nie mogą

być swobodnie deprecjonowane przez regulację prawa procesowego zawartą w art.

4771

k.p. Oznacza to, że zasadzenie roszczenia alternatywnego, z powołaniem się

na nadużycie prawa (art. 8 k.p.), może mieć miejsce jedynie w sytuacjach

wyjątkowych, w przeciwnym bowiem przypadku doszłoby do zachwiania

bezpieczeństwa obrotu prawnego (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 stycznia

2008 r., I PK 167/07, OSNP 2009 nr 5-6, poz. 59). Tylko wówczas omawiany

przepis znajduje zastosowanie jako środek obrony przed wykonaniem prawa

podmiotowego przez stronę uprawnioną (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 11

października 1996 r., III CZP 76/96, OSNC 1997 nr 2, poz. 16, wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 17 września 1997 r., I PKN 273/97, OSNAPiUS 1998 nr 13,

poz. 394; z dnia 13 listopada 1997 r., I CKN 323/97, OSNC 1998 nr 5, poz. 79;

z dnia 27 czerwca 2001 r., II CKN 604/00, OSNC 2002 nr 3, poz. 32; z dnia 29

marca 2005 r., I PK 261/04, OSNP 2006 nr 5-6, poz. 78). Wskazuje się również, że

stosowanie przepisu powinno być restrykcyjne, tak aby nie prowadziło do uchylenia

bądź zmiany obowiązujących przepisów prawa (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25

stycznia 2012 r., II PK 105/11, LEX nr 1162676).

Sąd drugiej instancji nie wskazał na wyjątkowe okoliczności uzasadniające

odmowę uwzględnienia żądania powódki. Nie podjął nawet próby skonkretyzowania

zasady współżycia społecznego, z którą sprzeczne jest jej roszczenie, mimo, że

obowiązek ten od dawna postulowany jest w orzecznictwie (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 6 stycznia 2009 r., I PK 18/08, OSNP 2010 nr 13-14, poz. 156).

Jak wyjaśnił Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 17 października

2000 r., SK 5/99 (OTK 2000 Nr 7, poz. 254, pkt III 3.), do zespołu zasad

orzeczniczych, dzięki którym stosowanie art. 5 k.c. a także art. 8 k.p. nie stwarza

zagrożenia dla stabilności systemu prawa, należy między innymi „konieczność

wykazania, o jaką dokładnie zasadę współżycia społecznego chodzi” (por. wyrok

9

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2006 r., SK 42/04, OTK-A 2006

Nr 9, poz. 125). Sąd powinien zatem podjąć próbę sformułowania zasady

współżycia społecznego, z którą niezgodne, w jego ocenie, jest czynienie użytku z

prawa podmiotowego (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 kwietnia 2011 r., II PK

254/10, LEX nr 949026). Przedstawione braki uniemożliwiają merytoryczną ocenę

stanowiska Sądu odwoławczego. Sprawiają, że powołanie się na art. 4771

k.p.c. w

związku z art. 8 k.p. w tym stanie rzeczy jawi się jako dowolne i arbitralne.

Nie odbiegając od dotychczasowego nurtu rozważań, trzeba podkreślić, że

zanegowanie prawa podmiotowego oparte zostało na okolicznościach niezależnych

od pracownicy, wynikających z interesów pracodawcy. Przy uwzględnieniu, że

Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym,

urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP),

należy przyjąć, że odwołanie się do zasad współżycia społecznego oznacza

podparcie się ideą słuszności w prawie i powszechnie uznawanymi wartościami w

kulturze społeczeństwa (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 listopada 2006 r., I BP

12/06, OSNP 2008 nr 1-2, poz. 3). Oznacza to, że stosowanie omawianej klauzuli

generalnej sprowadza się do ważenia przeciwstawnych interesów, czy też wartości.

Pracodawca broniąc się przed realizacją uprawnienia pracownika szczególnie

chronionego może podnosić okoliczności z nim związane, które w indywidualnych

okolicznościach, oceniane z perspektywy słuszności, kłócą się z normatywnym

schematem, nakazującym sądowi przywrócenie go do pracy. W rozpoznawanej

sprawie zależność ta nie występuje, w ocenie Sądu drugiej instancji ochrona

macierzyństwa - doniosła wartość prawa pracy, znajdująca również

odzwierciedlenie w Konstytucji RP - powinna ustąpić potrzebie organizacyjnej

pracodawcy, przejawiającej się w zlikwidowaniu stanowiska pracy. Obiektywnie

oceniając, mając w pamięci niewskazanie wyjątkowych racji, widać, że w

rozumowaniu Sądu drugiej instancji doszło do zwichnięcia proporcji w trakcie

konfrontowania podnoszonych wartości. Wysoce dyskusyjne jest twierdzenie, że

zakaz rozwiązywania stosunku pracy z pracownicą w ciąży powinien ustępować

uprawnieniom pracodawcy do kształtowania własnej struktury organizacyjnej.

Trudno nawet w takiej sytuacji wyobrazić sobie na tyle ważkie uwarunkowania,

które w zindywidualizowanym stanie faktycznym mogłyby przemawiać za

10

przełamaniem reguły ochronnej z art. 56 § 2 k.p. w związku z art. 177 § 1 k.p. przez

zastosowanie art. 4771

k.p.c. w związku z art. 8 k.p.

Przedstawione zapatrywanie znajduje potwierdzenie we wnioskach

wynikających z orzecznictwa Sądu Najwyższego (ostatnio szeroko

przedstawionych w wyroku z dnia 16 lutego 2016 r., I PK 110/15, nie publik.). Sąd

Najwyższy wyjątkowo dopuszcza możliwość uznania roszczenia o przywrócenie do

pracy za bezzasadne na podstawie art. 8 k.p. ze względu na sprzeczność żądania

ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa lub zasadami współżycia

społecznego. Możliwe jest wówczas zasądzenie odszkodowania (art. 4771

k.p.c.)

lub nawet oddalenie powództwa (por. np. uchwałę z dnia 30 marca 1994 r., I PZP

40/93, OSNCP 1994 nr 12, poz. 230, OSP 1995 nr 4, poz. 81 z glosą U. Jackowiak;

wyrok z dnia 18 stycznia 1996 r., I PRN 103/95, OSNAPiUS 1996 nr 15, poz. 210;

uchwałę z dnia 11 września 1996 r., I PZP 19/96, OSNAPiUS 1998 nr 6, poz. 175;

wyrok z dnia 27 lutego 1997 r., I PKN 17/97, OSNAPiUS 1997 nr 21, poz. 416;

wyrok z dnia 27 lutego 1997 r., I PKN 23/97, OSNAPiUS 1997 nr 21, poz. 419;

wyrok z dnia 12 marca 1996 r., I PRN 5/96, OSNAPiUS 1996 nr 19, poz. 288;

wyrok z dnia 7 marca 1997 r., I PKN 30/97, OSNAPiUS 1997 nr 24, poz. 488; wyrok

z dnia 21 marca 1997 r., I PKN 54/97, OSNAPiUS 1998 nr 1, poz. 5). Podkreśla się

jednak, że niewłaściwa jest wykładnia art. 4771

k.p.c. i art. 8 k.p., nieuwzględniająca

szczególnej ochrony pracowników przed rozwiązaniem stosunku pracy (por. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia 1998 r., I PKN 475/97, OSNAPiUS 1998 nr

23, poz. 683). O sprzeczności żądania przywrócenia do pracy z zasadami

współżycia społecznego lub społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa

można mówić dopiero, gdy zachowanie pracownika było wyjątkowo naganne lub

szczególnie rażące (por. wyrok z dnia 26 marca 1998 r., I PKN 571/97, OSNAPiUS

1999 nr 5, poz. 168; wyrok z dnia 17 listopada 1999 r., I PKN 366/99, OSNAPiUS

2001 nr 7, poz. 220; wyrok z dnia 12 września 2000 r., I PKN 23/00, OSNAPiUS

2002 nr 7, poz. 160; wyrok z dnia 14 lutego 2001 r., I PKN 252/00, OSNAPiUS

2002 nr 21, poz. 525; wyrok z 25 stycznia 2005 r., I PK 153/04, LEX nr 150801;

wyrok z dnia 6 kwietnia 2006 r., III PK 12/06, OSNP 2007 nr 7-8, poz. 90; wyrok z

dnia 7 stycznia 2010 r., II PK 159/09, LEX nr 577461; wyrok z dnia 20 stycznia

2011 r., I PK 112/10, LEX nr 738389). Nie jest więc wystarczająca ocena, że

11

pracownik dopuścił się ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków

pracowniczych. Musi to być naruszenie szczególnie drastyczne i wyjątkowo

naganne. W świetle tak ukształtowanej linii jurydycznej, utrudnione jest założenie,

że likwidacja stanowiska pracy samoistnie upoważnia do zastosowania art. 4771

k.p.c. w związku z art. 8 k.p. Wnioski wynikające z orzecznictwa Sądu Najwyższego

pozostają zatem w opozycji do zapatrywania wyrażonego przez Sąd odwoławczy.

Kierując się powinnością edukacyjną Sąd Najwyższy zwraca uwagę, że art.

58 k.p. nie wchodzi w korelację z art. 56 § 2 k.p. w związku z art. 45 § 2 i § 3 k.p.

Prawo polskie nie zna konstrukcji prawnej pozwalającej na „wykupienie” się przez

pracodawcę wyższym odszkodowaniem (przekraczającym wysokość

trzymiesięcznego wynagrodzenia), w zamian za nieuwzględnienie roszczenia o

przywrócenie do pracy. Sąd drugiej instancji zasądzając na rzecz powódki kwotę

68.000 zł, stanowiącą równowartość wynagrodzenia do dnia porodu, nawiązał

prawdopodobnie do poglądu wyrażonego w wyrokach Sądu Najwyższego z dnia 17

sierpnia 2006 r., III PK 53/06, OSNP 2007 nr 17-18, poz. 245 i z dnia 6 maja

2009 r., II PK 285/08, LEX nr 521923. Koncepcja ta jednak, jako sprzeczna z

literalnym brzmieniem art. 471

i art. 58 k.p. została odrzucona w uchwale składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 16 maja 2012 r., III PZP 3/12, OSNP

2012 nr 23-24, poz. 279.

W rozpoznawanej sprawie wadliwość ta nie może zostać jednak naprawiona

z uwagi na zakres zaskarżenia. Sąd Najwyższy nie może bowiem orzekać na

niekorzyść powódki. W rezultacie uchylenie wyroku w całości ma tylko takie

znaczenie, że umożliwia przy ponownym rozpoznaniu sprawy rozważenie

zasadności żądania przywrócenia do pracy i zasądzenia wynagrodzenia za czas

pozostawania bez pracy. W przypadku nieuwzględnienia tych roszczeń powódka

nie może zostać pozbawiona zasądzonej w pkt I zaskarżonego wyroku należności.

Zajęcie stanowiska w przedmiocie zarzutu opartego na art. 359 § 1 k.c.,

wobec powyższych rozważań, jest zbyteczne. Nie mniej trzeba zasygnalizować, że

sposób rozumowania Sądu Okręgowego również w tym wypadku nie odpowiada

powszechnie przyjętej interpretacji. W uchwale z dnia 6 marca 2003 r., III PZP 3/03,

OSNP 2004, nr 5, poz. 74 Sąd Najwyższy przyjął, że ustawowe odsetki od

odszkodowania przysługującego pracownikowi z tytułu niezgodnego z prawem

12

rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia stają się wymagalne w dniu

doręczenia pracodawcy odpisu pozwu, zawierającego żądanie zapłaty tego

odszkodowania. Pogląd ten był w później wydanych judykatach konsekwentnie

podtrzymywany.

Mimo wniosku powódki Sąd Najwyższy nie widział podstaw do wyznaczenia

rozprawy. Istotne zagadnienie prawne, na które powoływała się skarżąca nie mogło

zostać jednoznacznie przesadzone z uwagi na naruszenie przez Sąd drugiej

instancji przepisów postępowania.

Mając na uwadze przeprowadzone rozważania na podstawie art. 39815

§ 1

k.p.c. w związku z art. 108 § 2 k.p.c. orzeczono jak w sentencji.

kc