II UK 280/15

Sygn. akt II UK 280/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 maja 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Piotr Prusinowski

SSN Romualda Spyt

sprawie z wniosku A. S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanego E.Polska Sp. z o.o. z siedzibą w G.

o podleganie ubezpieczeniu społecznemu,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 5 maja 2016 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 25 listopada 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w punkcie 2. i 3. i sprawę przekazuje

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 25 listopada 2014 r., Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu

Okręgowego – Sądu Ubezpieczeń Społecznych w P. z dnia 13 czerwca 2013 r. w

2

sprawie przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych przy udziale

zainteresowanego E. POLSKA Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, o

podleganie ubezpieczeniu społecznemu, orzekając, że wnioskodawczyni A. S.

podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym,

chorobowemu i wypadkowemu w okresie od dnia 25 sierpnia 2008 r. do dnia 15

listopada 2010 r. (pkt 2) oraz zasądził od strony pozwanej na rzecz

wnioskodawczyni kwotę 210 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania (pkt 3).

W ustalonym stanie faktycznym sprawy, w 2001 r. została utworzona i

wpisana do Krajowego Rejestru Sądowego, E. POLSKA Spółka z o.o. Wspólnikami

spółki były dwie spółki prawa francuskiego. Przedmiotem działalności spółki było

unieszkodliwianie i zagospodarowywanie odpadów oraz wywóz śmieci i odpadów.

Działalność była prowadzona w G. na terenie dzierżawionym od Gminy G., gdzie

znajdowało się składowisko odpadów. Spółka zatrudniała sześciu pracowników:

operatorów specjalistycznego sprzętu używanego na składowisku, dwie pracownice

administracyjne oraz dwóch dozorców. W dniu 1 listopada 2001 r. została

zatrudniona wnioskodawczyni, która od tego dnia została zgłoszona do

ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego. W 2003 r.

wnioskodawczyni zaszła w ciążę i od września 2003 r. nie świadczyła pracy w

związku z niezdolnością do pracy, otrzymując z tego tytułu zasiłek chorobowy

wypłacany przez spółkę do dnia porodu 1 lutego 2004 r. W okresie od dnia 1 lutego

2004 r. do dnia 22 maja 2004 r. korzystała z urlopu macierzyńskiego i pobierała

zasiłek macierzyński, a od dnia 10 sierpnia 2004 r. do 31 lipca 2005 r. korzystała z

urlopu wychowawczego. W dniu 1 sierpnia 2005 r., będąc już w drugiej ciąży,

wróciła do pracy, a po około 2-3 tygodniach zaprzestała jej świadczenia w związku

z niezdolnością do pracy. Z tego tytułu ponownie pobierała zasiłek chorobowy do

dnia porodu 23 marca 2006 r., a następnie od dnia 23 marca 2006 r. do dnia 26

lipca 2006 r. korzystała z urlopu macierzyńskiego i pobierała zasiłek macierzyński.

Od dnia 6 września 2006 r. do dnia 31 lipca 2008 r. korzystała z urlopu

wychowawczego. W dniach 25 i 26 sierpnia 2008 r. odwołująca, według swojego

oświadczenia, powróciła do pracy i ją świadczyła, a od 27 sierpnia 2008 r. do dnia

porodu w dniu 1 kwietnia 2009 r. korzystała ze zwolnień lekarskich. Z powodu

nieobecności odwołującej w pracy od dnia 1 września 2003 r. do dnia 31 stycznia

3

2008 r. na jej miejsce została zatrudniona A. S. w pełnym wymiarze czasu pracy.

Od początku 2007 r. składowisko w G. było już zapełnione, miasto nie wyraziło

zgody na rozszerzenie jego obszaru, zaś Wojewoda […] - decyzją z dnia 26

czerwca 2007 r. - wyraził zgodę na jego zamknięcie. Pod koniec 2007 r. spółka

zwolniła wszystkich pracowników, z wyjątkiem A. G., który znajdował się w okresie

ochronnym, poprzedzającym przyznanie świadczenia przedemerytalnego oraz

wnioskodawczyni A.S., przebywającą na urlopie wychowawczym. Spółka od 2008 r.

nie prowadziła żadnej działalności w Polsce, występując w dniu 26 czerwca 2008 r.

do Sądu Rejonowego w P. o ogłoszenie upadłości z likwidacją majątku.

Postanowieniem z dnia 7 października 2008 r., V GU …/08, Sądu Rejonowego w P.

wniosek ten został oddalony ponieważ majątek spółki nie wystarczył na

zaspokojenie kosztów postępowania upadłościowego, obejmującego likwidację

majątku dłużnika. Jednocześnie Sąd stwierdził, że spółka od marca 2003 r. nie

spłacała swoich zobowiązań, nie posiadała żadnego majątku nieruchomego, zaś

ruchomości wyceniono na kwotę 1.700 zł. Z tytułu działalności spółka rozliczała się

w Urzędzie Skarbowym w R. Postanowieniem z dnia 30 września 2008 r. Spółka

została wykreślona z VAT-UE. W lipcu 2008 r. wnioskodawczyni powiadomiła

telefonicznie A. S. o planowanym powrocie do pracy po zakończeniu urlopu

wychowawczego. A. S. przekazała tę informację prezesowi we Francji, który chciał,

by wnioskodawczyni skontaktowała się z nim osobiście. Wnioskodawczyni

nawiązała kontakt i otrzymała informację, że spółka nie prowadzi już działalności w

Polsce, w związku z czym nie ma ani potrzeby, ani możliwości dalszego jej

zatrudniania. Trzeba tez nadmienić, że od lipca 2008 r. spółka zaprzestała

składania dokumentów zgłoszeniowych i imiennych raportów miesięcznych za

odwołującą oraz nie uiszczała za nią składek na ubezpieczenie społeczne.

Zaskarżoną decyzją z dnia 20 października 2009 r., organ rentowy, na

podstawie art. 83 ust. 1, art. 6 ust. 1 pkt 1 i pkt 19, art. 9 ust. 6, art. 11 ust. 1.,

art. 12 ust. 1 i ust. 2, art. 13 pkt 1 i pkt 13 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2015 r., poz. 121 ze

zm., dalej ustawa systemowa), stwierdził, że wnioskodawczyni - z tytułu zawartej

umowy o pracę z płatnikiem składek E. POLSKA Sp. z o.o. - jako pracownik

podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym,

4

chorobowemu i wypadkowemu w okresach od dnia 1 listopada 2001 r. do dnia 31

stycznia 2004 r., od dnia 23 maja 2004 r. do dnia 9 sierpnia 2004 r., od dnia 1

sierpnia 2005 r. do dnia 22 marca 2006 r., od dnia 27 lipca 2006 r. do dnia 5

września 2006 r., jako osoba pobierająca zasiłek macierzyński polegała

obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym w okresach od dnia 1

lutego 2004 r. do dnia 22 maja 2004 r., od dnia 23 marca 2006 r. do dnia 26 lipca

2006 r., jako osoba przebywająca na urlopie wychowawczym podlegała

obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym w okresach od dnia 10

sierpnia 2004 r. do dnia 31 lipca 2005 r., od dnia 6 września 2006 r. do dnia 24

sierpnia 2008 r., natomiast nie podlegała jako pracownik obowiązkowym

ubezpieczeniom społecznym w okresie od dnia 25 sierpnia 2008 r. do nadal.

Wnioskodawczyni wytoczyła przeciwko spółce E. kilka procesów, w których

zapadły następujące wyroki:

- wyrok zaoczny Sądu Rejonowego w P. z dnia 10 lutego 2009 r. w sprawie

IV P …/08, zasądzający od pozwanego E. Polska Sp. z o.o. na rzecz

wnioskodawczyni kwotę 7.662,21 zł z odsetkami

- wyrok zaoczny Sądu Rejonowego w P. z dnia 4 grudnia 2012 r. w sprawie

IV P …/12, zasądzający od pozwanego E. Polska Sp. z o.o. na rzecz

wnioskodawczyni kwotę 129,71 zł z odsetkami

- wyrok zaoczny Sądu Rejonowego P. z dnia 28 kwietnia 2011 r. w sprawie

IV P …/10, zobowiązujący pozwanego E. Polska Sp. z o.o. do wydania powódce

świadectwa pracy za okres zatrudnienia od dnia 1 listopada 2001 r. do dnia 15

listopada 2010 r. z zapisem, że powódka pracowała w charakterze asystentki do

spraw administracyjnych w pełnym wymiarze czasu pracy, a umowa została

rozwiązana na podstawie art. 55 § 11

k.p.

- nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym Sądu Rejonowego w P. z

dnia 8 października 2012 r w sprawie IV Np. …/12, nakazujący zapłacić

pozwanemu E. Polska Sp. z o.o. na rzecz wnioskodawczyni kwotę 6.129,71 zł z

odsetkami

- nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym Sądu Rejonowego w P. z

dnia 20 lipca 2011 r. w sprawie IV Np. …/11, nakazujący zapłacić pozwanemu E.

Polska Sp. z o.o. na rzecz wnioskodawczyni kwotę 6.129,71 zł z odsetkami.

5

Wyrokiem z dnia 13 czerwca 2013 r. Sąd Okręgowy w P. oddalił odwołanie

wnioskodawczyni od tej decyzji organu rentowego, przywołując treść art. 6 ust. 1

pkt 5 i art. 13 ustawy systemowej, z których wynika, że pracownicy podlegają

obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnym i rentowym, wypadkowemu i

chorobowemu od dnia nawiązania stosunku pracy do dnia jego ustania. Za

pracownika uważa się osobę pozostającą w stosunku pracy (art. 8 ust. 1 ustawy

systemowej), odwołując się również do definicji pracownika - art. 2 k.p. i stosunku

pracy - art. 22 k.p. W ocenie Sądu pierwszej instancji zaskarżona decyzja okazała

się prawidłowa. Wprawdzie wnioskodawczyni w terminie 1 miesiąca od

zakończenia urlopu wychowawczego zgłosiła zamiar powrotu do pracy, nie było

jednak podstaw do uwzględnienia odwołania, skoro zainteresowana spółka już od

początku 2008 r. zaprzestała działalności w Polsce, w związku z czym nie było

pracodawcy. Spółka zwolniła wszystkich pracowników już pod koniec 2007 r., a

zatem w dniu 25 sierpnia 2008 r. nie było już miejsca, w którym odwołująca

mogłaby świadczyć pracę.

Rozpatrując apelację wnioskodawczyni, Sąd Apelacyjny ostatecznie podzielił

ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd pierwszej instancji, dokonując jednak

ich odmiennej oceny prawnej. W ocenie Sądu Apelacyjnego zgromadzone w

sprawie dowody nie przeczą istnieniu stosunku pracy po dniu 24 sierpnia 2008 r.

Sąd odwoławczy zwrócił uwagę, że wnioskodawczyni do dnia 24 sierpnia 2008 r

korzystała z urlopu wychowawczego i z tego tytułu podlegała szczególnej ochronie,

bowiem stosownie do art. 1861

§ 1 k.p. pracodawca nie mógł wypowiedzieć ani

rozwiązać z nią umowy o pracę do dnia zakończenia urlopu. Wyjątkowo

rozwiązanie stosunku pracy przez pracodawcę jest dopuszczalne jedynie w razie

ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy. Z reguły urlop wychowawczy

kończy się z upływem terminu wskazanego we wniosku pracownika o jego

udzielenie, a przedterminowe jego zakończenie może nastąpić z inicjatywy

pracownika, za zgodą pracodawcy. Jeżeli nie dojdzie do takiego uzgodnienia urlop

wychowawczy kończy się po zawiadomieniu pracodawcy przez pracownika o

rezygnacji z urlopu, dokonanym najpóźniej na 30 dni przed terminem zamierzonego

podjęcia pracy. Z chwilą zakończenia urlopu następuje wznowienie realizacji

stosunku pracy. Po stronie pracownika rodzi się obowiązek stawienia się do pracy

6

w stanie gotowości do jej wykonywania, a po stronie pracodawcy obowiązek

dopuszczenia pracownika do pracy. Odnosząc powyższe rozważania do stanu

faktycznego rozpoznawanej sprawy, Sąd drugiej instancji stwierdził, że do dnia

zakończenia przez odwołującą urlopu wychowawczego jak i po tym dniu spółka

istniała, nie została ogłoszona jej upadłość ani likwidacja. W ocenie Sądu fakt, że

zostało zamknięte składowisko odpadów w G., nie przeczy istnieniu spółki. Spółka

nadal istniała co potwierdza wpis w Krajowym Rejestrze Sądowym. Poza tym, nie

zwolniono wszystkich pracowników, jak ustalił Sąd Okręgowy. Trwało zatrudnienie

A. G. i trwał stosunek pracy A. S. przebywającej na urlopie wychowawczym. Nie

doszło także do ogłoszenia upadłości spółki. Nie zachodziły również przyczyny

uzasadniające rozwiązanie umowy o pracę z winy odwołującej. W ocenie Sądu

wnioskodawczyni przed zakończeniem urlopu wychowawczego powiadomiła

pracodawcę o chęci powrotu do pracy, miesiąc przed jego końcem - w lipcu 2008 r.

i stawiła się w pracy po jego zakończeniu. Na potwierdzenie gotowości do pracy na

rozprawie w dniu 9 września 2010 r. złożyła pismo z dnia 25 lipca 2008 r.

adresowane do spółki, w którym informuje o przerwaniu urlopu wychowawczego i

powrocie do pracy wraz z dowodem nadania tego pisma. Pracodawca nie odebrał

powyższej przesyłki (k. 125 a.s.). Zdaniem Sądu nie sposób negować istnienia

gotowości do pracy po stronie wnioskodawczyni, która wykazała zamiar

wykonywania pracy, faktyczną zdolność do świadczenia pracy, uzewnętrzniła

gotowość do wykonywania pracy oraz pozostawała w dyspozycji pracodawcy. W

tych warunkach nie ulega wątpliwości, że odwołująca nie świadczyła pracy z winy

pracodawcy, który nie dysponując dotychczasowym stanowiskiem pracy, powinien

dokonać wypowiedzenia umowy o pracę stosownie do art. 32 § 1 k. p. W

rozpatrywanej sprawie organ rentowy w żaden sposób nie wykazał, czy i kiedy

doszło do rozwiązania umowy o pracę między wnioskodawczynią a zainteresowaną

Spółką, a zamkniecie składowisko odpadów w G., nie oznacza zaprzestania

działalności Spółki w rozumieniu przepisów Kodeksu spółek handlowych (art. 270,

272 k.s.h.).

Powyższy wyrok zaskarżył w całości skargą kasacyjną pełnomocnik organu

rentowego zarzucając naruszenie przepisów prawa materialnego - art. 6 ust. 1 pkt

1, art. 12 pkt 1, art. 13 pkt 1, art. 8 ust. 1 ustawy systemowej, w związku z art. 2

7

oraz art. 22 k.p. przez błędne zastosowanie i przyjęcie, że niewykonywana umowa

o pracę powoduje obowiązek ubezpieczenia społecznego. W oparciu o te zarzuty

wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie co do istoty sprawy

przez oddalenie apelacji, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania wraz z orzeczeniem o kosztach

postępowania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pełnomocnik wnioskodawczyni wniósł o

wydanie postanowienia o odmowie przyjęcia skargi do rozpoznania, a w wypadku

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania - o jej oddalenie i zasądzenie od organu

rentowego kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa

procesowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przede wszystkim trzeba przypomnieć, że zgodnie z art. 39813

§ 1 i 2 k.p.c.,

Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej (jej podstaw) i

jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego

orzeczenia, jeżeli skarga nie zawiera zarzutu naruszenia przepisów postępowania,

tak jak w rozpatrywanej sprawie, bądź jeżeli taki zarzut okaże się niezasadny.

W ustalonym i przyjętym przez Sądy obu instancji stanie faktycznym sprawy,

nie jest wątpliwe, że wobec zapełnienia składowiska w G., na terenie którego

prowadzona była działalność (miasto nie wyraziło zgody na rozszerzenie jego

obszaru, zaś Wojewoda wyraził zgodę na jego zamknięcie), spółka zaprzestała

wykonywania działalności, polegającej na unieszkodliwianiu i zagospodarowywanie

odpadów - od 2008 r., występując do Sądu Rejonowego w P. o ogłoszenie

upadłości z likwidacją majątku. Oddalając powyższy wniosek, Sąd jednocześnie

ustalił, że spółka już od marca 2003 r. nie spłacała swoich zobowiązań, w istocie

nie posiadała żadnego majątku i została wykreślona w Urzędzie Skarbowym z VAT-

UE. Zostało też ustalone, że wnioskodawczyni – w rozmowie telefonicznej z

prezesem spółki, otrzymała informację, że spółka nie prowadzi działalności w

Polsce, w związku z czym nie ma potrzeby i możliwości dalszego jej zatrudnienia.

W tej sytuacji należało ocenić czy nie doszło, wprawdzie do nieformalnego, ale

8

złożonego wnioskodawczyni oświadczenia woli o rozwiązaniu stosunku pracy. Sąd

drugiej instancji pominął, co trafnie zarzuca skarżący, że oświadczenie woli

pracodawcy o rozwiązaniu umowy o pracę, może być wyrażone przez każde

zachowanie, ujawniające wolę w sposób dostateczny, a więc także w sposób

dorozumiany, mimo jego formalnej wadliwości (art. 30 § 3 k.p.). Oświadczenie w

takiej formie (ustnej, w rozmowie telefonicznej) nie powoduje nieważności

dokonanej czynności prawnej, aczkolwiek upoważnia pracownika do wystąpienia

na drogę sądową z odpowiednim roszczeniem przewidzianym przepisami prawa. W

rozmowie tej została także podana przyczyną takiego nieformalnego oświadczenia

woli pracodawcy - zaprzestanie prowadzenia przez niego działalności w Polsce, co

potwierdzają przytoczone wyżej ustalenia stanu faktycznego. Tym samym, zdaniem

Sądu Najwyższego, wnioskodawczyni nie mogła pozostawać w gotowości do pracy,

gdy się uwzględni, że nie istniała faktyczna możliwość świadczenia pracy i łączący

się z tym realny zamiar wykonywania pracy na umówionym stanowisku pracy.

W orzecznictwie utrwalony jest pogląd, według którego zaprzestanie

działalności gospodarczej może oznaczać rozwiązanie przez pracodawcę stosunku

pracy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 marca 1999 r., I PKN 627/98,

OSNAPiUS 2000 nr 9, poz. 355), zaś faktyczna likwidacja spółki i zaprzestanie jej

działalności jako zakładu pracy wyklucza możliwość powoływania się pracownika

na jego gotowość do pracy (art. 81 § 2 k.p.) – por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

24 października 1997 r., I PKN 280/97 (OSNAPiUS 1998 nr 15, poz. 453).

Okoliczności powyższe nie zostały wzięte pod uwagę, co czyni

uzasadnionym zarzuty skargi kasacyjnej błędnego (przedwczesnego) zastosowanie

prawa do niewłaściwie ocenionego stanu faktycznego i przyjęcia, że

niewykonywana umowa o pracę powoduje obowiązek ubezpieczenia społecznego.

Tym się kierując, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39815

§ 1 k.p.c.

Orzeczenie o kosztach uzasadnia art. 108 § 2 w związku z art. 39821

k.p.c.

kc

9