II UK 228/15

Sygn. akt II UK 228/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 maja 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Krzysztof Staryk (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku M. M.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o rentę socjalną,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 10 maja 2016 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 28 sierpnia 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Sąd Apelacyjny III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z

dnia 28 sierpnia 2014 r. oddalił apelację M. M. od wyroku Sądu Okręgowego w W.

XIV Wydziału Ubezpieczeń Społecznych z dnia 11 grudnia 2012 r. oddalającego jej

2

odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 25 sierpnia 2009 r.,

odmawiającej wnioskodawczyni przyznania prawa do renty socjalnej.

W sprawie tej ustalono, że wnioskodawczyni urodzona 23 września 1982 r.,

choruje na stwardnienie rozsiane, z powodu którego była wielokrotnie

hospitalizowana, a od 2007 r. pozostaje pod opieką poradni leczenia SM.

Stwierdzono u niej cechy dyskretnego zespołu móżdżkowego oraz zespół

odruchowy prawostronny. Od dzieciństwa była drażliwa, wybuchowa, na sytuacje

stresowe reagowała agresją słowną i czynną. Leczyła się psychiatrycznie z powodu

przygnębienia, zaburzeń snu, trudności w kontrolowaniu emocji, lecz nie

stwierdzono u niej cech klinicznych depresji, objawów psychozy, ani istotnych

zaburzeń funkcjonowania poznawczego. Rozpoznano u niej zaburzenia lękowo-

depresyjne u osoby ze stwardnieniem rozsianym oraz cechy zaburzenia

osobowości. W opinii biegłej psychiatry „z przyczyn wyłącznie psychiatrycznych nie

jest osobą niezdolną do pracy, nawet częściowo”. Zdaniem biegłego neurologa,

częściowa niezdolność do pracy istnieje od czerwca 2008 r., zaś całkowita od

czerwca 2009 r., „kiedy to po kolejnym rzucie SM stwierdzono więcej ognisk

demielizacyjnych w mózgu”, ale wnioskodawczyni nie była całkowicie niezdolna do

pracy przed 14 lutego 2003 r. Dodatkowo zdiagnozowano miernego stopnia

obniżenie ostrości wzroku oka prawego wynikające z niedowidzenia tego oka, wady

wzroku oraz ubytku pola widzenia w następstwie częściowego zaniku nerwu

wzrokowego w tym oku, ale zdaniem biegłego okulisty nie powoduje to niezdolności

do wykonywania pracy „w zakresie częściowym a zwłaszcza w stopniu całkowitym”.

Wnioskodawczyni jest ponadto osobą otyłą, ale jej kręgosłup jest sprawny, o dobrej

ruchomości, bez objawów bólu, co wyklucza stwierdzenie całkowitej niezdolności

do pracy zarobkowej z przyczyn ortopedycznych, chociaż w ocenie jednego z

biegłych tej specjalizacji medycznej, wnioskodawczyni jest częściowo niezdolna do

pracy na stałe, bez możliwości ustalenia daty powstania tej niezdolności.

Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd

pierwszej instancji na podstawie opinii biegłych lekarzy z zakresu chirurgii-

traumatologii, psychiatrii, neurologii i okulistyki. Biegli ci zgodnie i jednoznacznie

stwierdzili, że odwołująca nie jest całkowicie niezdolna do pracy. Tylko biegły

neurolog uznał, że odwołująca jest całkowicie niezdolna do pracy od czerwca

3

2009 r., czyli od 27. roku życia. W ramach takich ustaleń Sąd pierwszej instancji

uznał, że całkowita niezdolność do pracy wnioskodawczyni nie powstała w okresie

określonym w art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej

(jednolity tekst: Dz.U. z 2013, poz. 982 ze zm., dalej ustawa o rencie socjalnej),

ponieważ odwołująca ukończyła 18 lat w dniu 23 września 2000 r., czyli przed

stwierdzeniem całkowitej niezdolności do pracy. Ta powstała po ukończeniu przez

nią 25, roku życia, „w związku z czym nie ma znaczenia, czy odwołująca uczyła się

wówczas w szkole lub w szkole wyższej, oraz je całkowita niezdolność do pracy nie

powstała w trakcie studiów lub aspirantury naukowej”.

Sąd Apelacyjny uznał, że „opinie biegłych lekarzy nie zostały niczym

podważone i w pełni zasługują na wiarę”. Dodatkowo dopuścił dowód z zeznań

trzech świadków, „którzy zetknęli się jako nauczycielki z odwołującą w okresie

szkolnym”, jednak ich zeznania „nie dostarczyły materiału dowodowego

wskazującego na powstanie wówczas określonego schorzenia”. W konsekwencji

Sąd drugiej instancji „nie znalazł jakichkolwiek podstaw, aby przyjąć, że schorzenie

powodujące następnie po wielu latach całkowitą niezdolność odwołującej się do

pracy zaczęło się w okresach wskazanych w art. 4 ust. 1 i 2 ustawy o rencie

socjalnej”.

W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie 1/ art. 4 ust. 1

ustawy z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej przez błędną wykładnię i

przyjęcie, że renta socjalna przysługuje osobie pełnoletniej całkowicie niezdolnej do

pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, pod warunkiem, że całkowita

niezdolność do pracy powstała przed ukończeniem 18. roku życia, w trakcie nauki

w szkole lub w szkole wyższej - przed ukończeniem 25. roku życia, w trakcie

studiów doktoranckich lub aspirantury naukowej, podczas gdy zarówno z wykładni

językowej, jak i orzecznictwa wynika, że renta socjalna przysługuje osobie

pełnoletniej całkowicie niezdolnej do pracy z powodu naruszenia sprawności

organizmu, które to powstało w okresach wymienionych w tym przepisu; 2/ art. 217

§ 3 w związku z art. 227 k.p.c. przez oddalenie wniosków dowodowych

pełnomocnika odwołującej o przeprowadzenie dowodów z przesłuchania

wnioskodawczyni i lekarzy leczących na okoliczność stanu jej zdrowia przed

ukończeniem 18 roku życia, a następnie dowodu z opinii Instytutu Psychiatrii i

4

Neurologii na okoliczność, czy przedstawione przez świadków naruszenia

sprawności organizmu miały wpływ na powstanie całkowitej niezdolności do pracy.

Zaniechania te miały istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, ponieważ 3/ Sąd

Apelacyjny nie odniósł się w uzasadnieniu wyroku do żadnego z zarzutów

podniesionych w apelacji (art. 378 § 1 k.p.c.).

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżąca uzasadniła

jej oczywistą zasadnością, twierdząc, że Sądy obu instancji dopuściły się rażącego

naruszenia prawa materialnego, tj. art. 4 ust. 1 ustawy o rencie socjalnej wskutek

błędnego założenia, że warunkiem przyznania renty socjalnej jest powstanie

całkowitej niezdolności do pracy w okresach wymienionych w tym powołanym

przepisie. Tymczasem zarówno z samego brzmienia przepisu ustawy, jak i z

ugruntowanego orzecznictwa wynika, że w terminach tych powinno dojść do

naruszenia sprawności organizmu, które ostatecznie doprowadziło do całkowitej

niezdolnością do pracy, niezależnie od czasu powstania tej niezdolności.

Mając na uwadze powołane zarzuty pełnomocnik skarżącej wniósł o

uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

Sądowi Apelacyjnemu oraz o zasądzenie zwrotu kosztów zastępstwa

adwokackiego w potrójnej wysokości, oświadczając, iż koszty te nie zostały pokryte

w całości ani w części.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się oczywiście uzasadniona, gdyż zaskarżony

wyrok zapadł przedwcześnie bez wyjaśnienia istotnych okoliczności faktycznych

wymaganych do prawidłowego orzekania. Usprawiedliwiony okazał się zarzut

bezzasadnego zaniechania wysłuchania wyjaśnień skarżącej (art. 217 § 3 w

związku z art. 227 k.p.c.), która stanowczo twierdziła, że pierwsze symptomy

psychoneurologiczne naruszenia sprawności organizmu rozwijały się u niej od 17-

go roku życia „i z każdym rokiem jest coraz gorzej”, a ponadto z ustaleń

faktycznych wynikało, że już od dzieciństwa była „drażliwa, wybuchowa, na

sytuacje stresowe reagowała agresją słowną i czynną”. Tego rodzaju somatyczne

dolegliwości skarżącej nie zawsze są rozpoznawalne przez jej otoczenie, w tym

5

przez nauczycieli, którzy nie są ekspertami z zakresu specjalistycznej wiedzy

medycznej dotyczącej początkowej fazy choroby stwardnienia rozsianego.

W ramach ponownego rozpoznania sprawy Sąd drugiej instancji powinien

odebrać od skarżącej szczegółowe wyjaśnienia okoliczności i objawów

chorobowych powstałe przed ukończeniem nauki w szkole, które inni biegli o

specjalnościach adekwatnych do zakresu jej schorzeń powinni ocenić, czy doszło

choćby do początkowej fazy naruszeń sprawności organizmu skarżącej w okresach

ochrony socjalnej, o której mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1-3 ustawy o rencie socjalnej,

które z przyczyn (głównie nieurologicznych) doprowadziło do stwierdzenia u niej

całkowitej niezdolności do pracy w czerwcu 2009 r. Dotychczasowi biegli całkowicie

bezpodstawnie i bezzasadnie skoncentrowali się na wykazaniu, że stan całkowitej

niezdolności do pracy skarżącej nie powstał przed 14 lutego 2003 r., w którym

ukończyła ona naukę w szkole średniej (Prywatnym Technikum Gastronomicznym

dla Dorosłych). Tymczasem zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy o rencie socjalnej, takie

świadczenie przysługuje osobie pełnoletniej całkowicie niezdolnej do pracy z

powodu naruszenia sprawności organizmu, które powstało: 1) przed ukończeniem

18. roku życia, albo 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej - przed

ukończeniem 25. roku życia, albo 3) w trakcie studiów doktoranckich lub

aspirantury naukowej. W przypadku skarżącej wchodzi w grę całkowita niezdolność

do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, które powstało przed

ukończeniem przez nią edukacji na poziomie szkoły średniej, zważywszy że

całkowita niezdolność do pracy, będąca przesłanką prawa do renty socjalnej, może

powstać już po upływie okresów wymienionych w art. 4 ust. 1 ustawy (por. uchwałę

Sądu Najwyższego z 15 marca 2006 r., II UZP 4/06, OSNP 2006 nr 21-22, poz.

334, a także wydaną w poprzednim stanie prawnym uchwałę składu siedmiu

sędziów NSA z 16 listopada 1998 r., OPS 12/98, ONSA 1999 nr 1, poz. 11). Do

nabycia prawa do renty socjalnej istotne jest, aby przyczyny naruszenia sprawności

organizmu osoby ubezpieczonej (z powodu dolegliwości chorobowych trapiących

skarżącą) – powstały nie później niż w okresach wymienionych w art. 4 ust. 1 pkt 1-

3 ustawy o rencie socjalnej, choćby doprowadziły one do całkowitej niezdolności do

pracy po upływie tych okresów. Naruszenie sprawności organizmu i całkowita

niezdolność do pracy mogą zatem powstać w różnym czasie, w szczególności

6

zdarzy się tak wtedy, gdy zmiany chorobowe u osoby, u której doszło do naruszenia

sprawności organizmu, nasilą się później w stopniu uniemożliwiającym jej

wykonywanie jakiejkolwiek pracy. Norma prawna wynikająca z art. 4 ust. 1 ustawy o

rencie socjalnej dotyczy zarówno sytuacji, gdy całkowita niezdolność do pracy

powstała równocześnie z naruszeniem sprawności organizmu, jak i wtedy, gdy

całkowita niezdolność do pracy powstała w okresie późniejszym (por. uzasadnienie

wyroku Sądu Najwyższego z 13 czerwca 2007 r., II UK 259/06, niepublikowany).

Podkreślenia wymaga to, że w okresach przewidzianych w art. 4 ust. 1 pkt 1-3 musi

dojść do naruszenia sprawności organizmu, „z powodu” którego dochodzi

ostatecznie do całkowitej niezdolności do pracy, co oznacza, że całkowita

niezdolność do pracy musi być spowodowana (pozostawać w związku

przyczynowym z naruszeniem sprawności organizmu, które powstało w okresach

wymienionych w art. 4 ust. 1 pkt 1-3 ustawy. Do nabycia prawa do renty socjalnej

istotne jest zatem to, aby przyczyny naruszenia sprawności organizmu osoby

ubezpieczonej, tj. choroby powodujące całkowitą niezdolność do pracy powstały nie

później niż w okresach wymienionych w art. 4 ust. 1 pkt 1-3 ustawy o rencie

socjalnej (por. wyrok z 14 maja 2009 r., I UK 346/08, OSNP 2011 nr 1-2, poz. 18).

Tymczasem w przedmiotowej sprawie Sądy nie wyjaśniły, kiedy mogło dojść do

naruszenia sprawności organizmu (zaburzeń reaktywno-charakterologiczno-

depresyjnych) w potencjalnej początkowej fazie stwardnienia rozsianego, którego

„nasilone objawy” skarżąca leczyła w poradni SM od 2007 r., a które od czerwca

2009 r. powodują jej całkowitą niezdolność do pracy. Także dotychczasowi biegli

lekarze nie wypowiedzieli się stanowczo, czy możliwe jest, że stwardnienie

rozsiane – z uwzględnieniem etiologii i specyfiki przebiegu tej choroby –

występowało u skarżącej zanim podjęła stosowne leczenie, a w szczególności czy

przed ukończeniem szkoły średniej doszło u niej do naruszenia z tej przyczyny

chorobowej sprawności organizmu, która końcowo doprowadziła do całkowitej

niezdolności do pracy. Ta istotna dla zastosowania art. 4 ust. 1 ustawy o rencie

socjalnej kwestia wymaga zbadania i wyjaśnienia dla prawidłowego zastosowania

materialnoprawnych podstaw kasacyjnego zaskarżenia.

W tym celu Sąd Najwyższy wyrokował jak w sentencji na podstawie art.

39815

k.p.c. Równocześnie w zależności od końcowego osądu sprawy Sąd drugiej

7

instancji zasądzi pełnomocnikowi z urzędu skarżącej koszty nieopłaconej pomocy

prawnej od strony przegrywającej spór (art. 98 k.p.c.) bądź przyzna je od Sądu,

który ustanowił pełnomocnika z urzędu w postępowaniu kasacyjnym.

kc