II UK 275/15

Sygn. akt II UK 275/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 maja 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Krzysztof Staryk (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Korzeniowski

w sprawie z wniosku W. Ł.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 19 maja 2016 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 23 września 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 23 września 2014 r., Sąd Apelacyjny– w sprawie z wniosku

W. Ł. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych o emeryturę – oddalił

apelację organu rentowego od wyroku Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w J. z dnia 7 lutego 2014 r., sygnatura akt VII U …/13,

którym Sąd Okręgowy zmienił zaskarżoną odwołaniem ubezpieczonego decyzję

2

odmowną organu rentowego z dnia 23 maja 2013 r. w ten sposób, że przyznał W.

Ł. prawo do emerytury od dnia 13 maja 2013 r.

Sąd drugiej instancji wskazał, że kwestia sporna w sprawie dotyczyła

możliwości zaliczenia wnioskodawcy do okresu 15 lat pracy wykonywanej w

warunkach szczególnych okresów odbywania przez niego ćwiczeń wojskowych: od

1 sierpnia 1977 r. do 28 września 1977 r., od 2 czerwca 1980 r. do 30 czerwca

1980 r., od 11 sierpnia 1980 r. do 16 sierpnia 1980 r. oraz od 9 kwietnia 1981 r. do

10 kwietnia 1981 r.

Według Sądu Apelacyjnego dla oceny okresu ćwiczeń wojskowych odbytych

przez wnioskodawcę, jako okresu zatrudnienia w warunkach szczególnych, należy

stosować regulacje prawne obowiązujące w okresie odbywania tych ćwiczeń.

Wnioskodawca odbywał ćwiczenia pod rządami ustawy z dnia 21 listopada 1967 r.

o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Dz.U. Nr

44, poz. 220 ze zm.). W sprawie miały zastosowanie przepisy tej ustawy

obowiązujące w okresie od dnia 1 sierpnia 1977 r. do dnia 10 kwietnia 1981 r., to

jest: obowiązujący od dnia 1 stycznia 1975 r. do dnia 5 sierpnia 1979 r. art. 108 ust.

1 i ust. 3 oraz obowiązujący od dnia 6 sierpnia 1979 r. (Dz.U. z 1979 r. Nr 18, poz.

111) art. 120 tej ustawy. Z przepisów tych wynika, że czas odbywania zasadniczej

lub okresowej służby wojskowej wlicza się pracownikowi do okresu zatrudnienia w

zakresie wszelkich uprawnień związanych z tym zatrudnieniem (wynikających z

Kodeksu pracy oraz przepisów szczególnych), jeżeli po odbyciu tej służby podjął on

zatrudnienie w terminie 30 dni w tym samym zakładzie pracy, w którym był

zatrudniony przed powołaniem do służby. Przerwa w wykonywaniu zatrudnienia w

ramach stosunku pracy wywołana odbywaniem zasadniczej służby wojskowej, czy

też okresowej służby wojskowej, wlicza się do okresu zatrudnienia w zakresie

wszelkich uprawnień uzależnionych od wykonywania pracy na określonym

stanowisku lub w określonym zawodzie. Okres zasadniczej służby wojskowej, czy

też okresowa służba wojskowa, są okresami pracy na takich samych warunkach,

jak przed powołaniem do służby. W sytuacji, gdy wnioskodawca przed

rozpoczęciem okresowych ćwiczeń wojskowych wykonywał pracę w warunkach

szczególnych i następnie po odbyciu tych ćwiczeń w terminie 30 dni, ponownie

podejmował pracę w warunkach szczególnych, to okres tych ćwiczeń podlega

3

zaliczeniu do okresów pracy w warunkach szczególnych. W ocenie Sądu

Apelacyjnego okresowe ćwiczenia wojskowe odbyte przez wnioskodawcę są

tożsame z okresową służbą wojskową, o której mowa w powołanych wyżej

przepisach, ponieważ podlegały temu samemu rygorowi – odbywały się w celu

obrony kraju i były obowiązkowe.

Sąd drugiej instancji powołał się na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 16

października 2013 r. w sprawie II UZP 6/13, zaliczającą okres zasadniczej służby

wojskowej do okresu pracy wymaganego do nabycia prawa do emerytury w

niższym wieku emerytalnym (art. 184 w związku z art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,

Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) oraz uznał, że wskazanie w tej uchwale

daty do dnia 31 grudnia 1974 r. dotyczy wyłącznie okresu obowiązywania art. 108

ust. 1 ustawy o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej

Ludowej, na podstawie którego zaliczono czas służby wojskowej (od dnia 23

kwietnia 1971 r. do 1 maja 1973 r.). Nie oznacza to jednak, że po tej dacie nie

uwzględnia się okresów służby wojskowej do okresów pracy w warunkach

szczególnych, pomimo spełnienia powyższych warunków. Tym bardziej, że w

powyższym zakresie, co do istoty nie ma różnic pomiędzy treścią przepisów

obowiązujących przed dniem 1 stycznia 1975 r., jak i po tej dacie.

W konsekwencji okresy ćwiczeń wojskowych (ponad 3 miesiące) podlegają

zaliczeniu do okresów pracy w warunkach szczególnych, co powoduje, że przy

bezspornych 14 latach, 11 miesiącach i 19 dniach pracy w warunkach

szczególnych, wnioskodawca spełnia wszystkie warunki do nabycia prawa

emerytury.

Powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego organ rentowy zaskarżył skargą

kasacyjną. Skargę oparto na pierwszej podstawie kasacyjnej (art. 3983

§ 1 pkt 1

k.p.c.) zarzucając błędną wykładnię art. 32 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr

162, poz. 1118 ze zm.) w związku z § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7

lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze

zm.) przez przyznanie wnioskodawcy prawa do wcześniejszej emerytury dzięki

4

wliczeniu do okresu pracy w warunkach szczególnych okresów obowiązkowych

ćwiczeń wojskowych wnioskodawcy w okresach od 1 sierpnia 1977 r. do 28

września 1977 r., od 2 czerwca 1980 r. do 30 czerwca 1980 r., od 11 sierpnia

1980 r. do 16 sierpnia 1980 r. i od 9 kwietnia 1981 r. do 10 kwietnia 1981 r.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w

całości, a także o zmianę wyroku Sądu pierwszej instancji i oddalenie odwołania

wnioskodawcy; o wydanie na podstawie art. 415 k.p.c. w związku z art. 39816

k.p.c.

orzeczenia o zwrocie wypłaconego wnioskodawcy świadczenia emerytalnego za

okres od 13 maja 2013 r. do dnia wydania wyroku przez Sąd Najwyższy; względnie

o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu drugiej instancji w całości i przekazanie

sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania; o zasądzenie od wnioskodawcy

na rzecz organu rentowego zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w

postępowaniu kasacyjnym według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku prawidłowo wskazano, że w sprawie

relewantne znaczenie miały przepisy obowiązujące w okresie odbywania przez

wnioskodawcę ćwiczeń wojskowych od dnia 1 sierpnia 1977 r. do dnia 10 kwietnia

1981 r., to jest: obowiązujący od dnia 1 stycznia 1975 r. do dnia 5 sierpnia 1979 r.

art. 108 ust. 1 i ust. 3 oraz obowiązujący od dnia 6 sierpnia 1979 r. (Dz.U. z 1979 r.

Nr 18, poz. 111) art. 120 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym

obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Dz.U. Nr 44, poz. 220 ze

zm.). Skarga kasacyjna nie zawiera jednak zarzutu naruszenia tych przepisów,

które obligatoryjnie należało uwzględnić przy subsumcji niespornego stanu

faktycznego pod normy art. 32 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz.

1118 ze zm.) w związku z § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego

1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze.

Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów w dniu 16 października 2013 r.,

w sprawie II UZP 6/13, podjął uchwałę: Czas zasadniczej służby wojskowej odbytej

5

w okresie obowiązywania art. 108 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o

powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Dz.U. Nr 44,

poz. 220, w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 1974 r.) zalicza się - na

warunkach wynikających z tego przepisu - do okresu pracy wymaganego do

nabycia prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym (art. 184 w związku z

art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze

zm.).

Uchwała ta usunęła pojawiające się wcześniej wątpliwości i oraz

zdezaktualizowała rozbieżności w judykaturze; między innymi w cytowanych w

uzasadnieniu skargi kasacyjnej wyrokach z dnia 11 marca 2009 r., II UK 247/08 i z

dnia 8 kwietnia 2009 r., II UK 331/08.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 11 lutego 2014 r. w sprawie II UK 293/13

(LEX nr 1441189) wyraził pogląd, że nie można uznać, iż datą graniczną zaliczania

zasadniczej służby wojskowej, jako okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach

jest 31 grudnia 1974 r. Analiza uzasadnienia uchwały w sprawie II UZP 6/13

uprawnia jedynie do stwierdzenia, że temporalnie decydował stan prawny, w którym

zasadnicza służba wojskowa została odbyta. Skład powiększony poprzestał w

istocie na stwierdzeniu, że skoro służba wojskowa była pełniona od 23 kwietnia

1971 r. do 1 maja 1973 r., to wówczas należało uwzględnić regulację prawną

wynikająca z art. 106 i art. 108 ustawy o powszechnym obowiązku obrony Polskiej

Rzeczypospolitej Ludowej, która wraz z rozporządzeniem wykonawczym

nakazywała wliczenie okresu służby wojskowej do okresu zatrudnienia w zakresie

wszelkich uprawnień związanych z tym zatrudnieniem, jeżeli pracownik po odbyciu

tej służby podjął zatrudnienie w tym samym zakładzie pracy, w którym był

zatrudniony przed powołaniem do służby. W uchwale składu powiększonego nie

stwierdzono, że po 31 grudnia 1974 r. zasadnicza służba wojskowa nie podlega

wliczeniu do okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach. Zmiana art. 108

ustawy o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej z

dniem 1 stycznia 1975 r. wynikała z wejścia w życie Kodeku pracy (została

dokonana na podstawie art. X ust. 2 pkt c ustawy z 26 czerwca 1974 r. Przepisy

wprowadzające Kodeks pracy - Dz.U. Nr 24, poz. 142 ze zm.). Zmiana art. 108

6

ustawy z 1967 r. nie wprowadziła wówczas w nim radykalnie nowej treści, która

uzasadniałaby stwierdzenie, że zasadnicza służba wojskowa nie podlega już

zaliczeniu do okresu pracy w szczególnych warunkach. Przepis art. 108 ust. 1 dalej

stanowił, że „Czas odbywania zasadniczej lub okresowej służby wojskowej wlicza

się pracownikowi do okresu zatrudnienia w zakresie wszelkich uprawnień

związanych z tym zatrudnieniem, jeżeli po odbyciu tej służby podjął on zatrudnienie

w tym samym zakładzie pracy, w którym był zatrudniony przed powołaniem do

służby”. Nadal więc ustawodawca potwierdzał wliczanie pracownikowi okresu

służby wojskowej do zatrudnienia w zakresie wszelkich uprawnień związanych z

tym zatrudnieniem. Kolejna nowelizacja nastąpiła dopiero na podstawie ustawy z

dnia 28 czerwca 1979 r. o zmianie ustawy o powszechnym obowiązku obrony

Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (Dz.U. Nr 15, poz. 97). Przepisy art. 106-108

ustawy z 1967 r. otrzymały wówczas nowe brzmienie. W art. 107 ust. 1

stwierdzono, że „Pracownikowi, który w ciągu trzydziestu dni od zwolnienia z

zasadniczej lub okresowej służby wojskowej podjął pracę, czas odbywania służby

wojskowej wlicza się do okresu zatrudnienia w zakładzie pracy, w którym podjął

pracę, w zakresie wszelkich uprawnień wynikających z Kodeksu pracy oraz

przepisów szczególnych”. W tekście jednolitym (Dz.U. z 1979 r. Nr 18, poz. 111)

regulację tę ujęto w art. 120.

Sąd Najwyższy, w obecnym składzie, zaaprobował te konstatacje i uznał, że

mają one zastosowanie do niniejszej skargi kasacyjnej, z uwzględnieniem jednak

przepisów, które dotyczyły ćwiczeń wojskowych, odbywanych przez żołnierzy

rezerwy na podstawie art. 90 początkowej wersji ustawy o powszechnym

obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Art. 93 ust. 1 tej ustawy

określał wówczas, że czas trwania ćwiczeń wojskowych nie może przekraczać

dziewięćdziesięciu dni łącznie w ciągu roku. Natomiast art. 106 ust. 3 stanowił, że

pracownik zwolniony z ćwiczeń wojskowych jest obowiązany zgłosić się do pracy w

terminie określonym przez Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac w

porozumieniu z Ministrem Obrony Narodowej i Centralną Radą Związków

Zawodowych. W razie niezachowania tego terminu stosowało się przepisy

dotyczące usprawiedliwiania nieobecności w pracy oraz skutków

nieusprawiedliwionej nieobecności. W ocenie Sądu Najwyższego oznaczało to, że

7

pracownik powołany do odbycia ćwiczeń wojskowych, który powrócił w terminie do

zakładu pracy, pozostawał w zatrudnieniu pracowniczym stosownie do art. 108

omawianej ustawy, przez co okresy takich ćwiczeń wojskowych powinny być

wliczone zarówno do okresów składkowych, jak i okresów pracy w szczególnych

warunkach z art. 32 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w związku z § 4 rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.

W tekście jednolitym z 1979 r. treść relewantnego w niniejszej sprawie

przepisu przeniesiono do art. 103 ust. 1 ustawy o powszechnym obowiązku obrony,

który stanowił, że obowiązek służby wojskowej żołnierzy rezerwy polega na

odbywaniu ćwiczeń wojskowych. W myśl art. 120 ust. 1 pracownikowi, który w

ciągu trzydziestu dni od zwolnienia z zasadniczej lub okresowej służby wojskowej

podjął pracę, czas odbywania służby wojskowej wliczał się do okresu zatrudnienia

w zakładzie pracy, w którym podjął pracę, w zakresie wszelkich uprawnień

wynikających z Kodeksu pracy oraz przepisów szczególnych. W art. 120 ust. 3

określono, że pracownikowi, który podjął pracę lub złożył wniosek o skierowanie do

pracy po upływie trzydziestu dni od zwolnienia ze służby wojskowej, czas

odbywania służby wlicza się do okresu zatrudnienia tylko w zakresie wymiaru

urlopu wypoczynkowego i wysokości odprawy pośmiertnej oraz uprawnień

emerytalno-rentowych. Stosownie do art. 125 ust. 1 omawianej ustawy w czasie

odbywania ćwiczeń wojskowych przez żołnierza nie będącego pracownikiem

członkom rodziny pozostającym na jego utrzymaniu przysługiwało prawo do

zasiłków dziennych.

Zdaniem Sądu Najwyższego wykładnia systemowa i funkcjonalna tych

przepisów skłania do konkluzji, że wolą ustawodawcy było takie ukształtowanie

warunków zatrudnienia i zabezpieczenia społecznego żołnierza rezerwy

odbywającego obligatoryjną (pod groźbą kary) służbę wojskową lub ćwiczenia

wojskowe, aby nie poniósł on negatywnych konsekwencji pracowniczych lub

emerytalno-rentowych.

Reasumując, Sąd Najwyższy uznał, że również po dniu 1 stycznia 1975 r.

zalicza się pracownikowi jako okresy pracy w szczególnych warunkach okresy

8

odbywanych przez niego ćwiczeń wojskowych jako żołnierz rezerwy, jeżeli powrócił

do uprzednio wykonywanej pracy w szczególnych warunkach (art. 184 w związku z

art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych).

Mając powyższe okoliczności na względzie orzeczono jak w sentencji,

stosownie do art. 39814

k.p.c.

kc