III KK 28/16

Sygn. akt III KK 28/16

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 maja 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jerzy Grubba (przewodniczący)

SSN Józef Dołhy

SSA del. do SN Stanisław Stankiewicz (sprawozdawca)

Protokolant Łukasz Biernacki

przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Jerzego Engelkinga

w sprawie J. Z.

oskarżonego z art. 178a § 1 k.k.

po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie

w dniu 17 maja 2016 r.,

kasacji wniesionej przez Prokuratora Generalnego na niekorzyść

od wyroku Sądu Rejonowego w G.

z dnia 7 grudnia 2015 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje do ponownego

rozpoznania Sądowi Rejonowemu w G.

UZASADNIENIE

W dniu 3 listopada 2015 r. Prokurator Rejonowy w Grajewie złożył

wniosek o warunkowe umorzenie postępowania karnego, prowadzonego

przeciwko J. Z., podejrzanemu o to, że: w dniu 2 października 2015 r. na

trasie K-61 w miejscowości W. znajdując się w stanie nietrzeźwości

wynoszącym 1,15 mg/1 alkoholu w wydychanym powietrzu kierował

2

motorowerem marki Romet Motors po drodze publicznej, tj. o czyn z art.

178a § 1 k.k. W treści wniosku prokurator domagał się wyznaczenia okresu

próby na 2 lata od uprawomocnienia się wyroku, orzeczenia świadczenia

pieniężnego w wysokości 500 zł, na rzecz Funduszu Pomocy

Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej, a także orzeczenia

zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych w ruchu lądowym

na okres 2 lat.

Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 7 grudnia 2015 r.: na mocy art. 66 § 1 i 2

k.k., art. 67 § 1 k.k. warunkowo umorzył postępowanie karne wobec J. Z. na okres

próby 2 lat; na podstawie art. 67 § 3 k.k. w zw. z art. 39 pkt 3 k.k. orzekł środek

karny w postaci zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych w ruchu

lądowym przez okres 2 lat; na mocy art. 67 § 3 k.k. w zw. z art. 39 pkt 7 k.k. orzekł

świadczenie pieniężne w wysokości 500 zł na rzecz Funduszu Pomocy

Pokrzywdzonym oraz Pomocy Postpenitencjarnej, a także zwolnił go od kosztów

sądowych.

Wyrok ten nie został zaskarżony przez żadną ze stron i uprawomocnił się w

dniu 16 grudnia 2015 r.

Obecnie, kasację na niekorzyść J. Z., na podstawie art. 521 § 1 k.p.k., wniósł

Prokurator Generalny, który zaskarżył powyższy wyrok w całości i na mocy art. 532

k.p.k., art. 526 § 1 k.p.k. oraz art. 537 § 1 i 2 k.p.k. zarzucił: „rażące i mające wpływ

na treść wyroku naruszenie prawa karnego materialnego, a mianowicie art. 66 § 1

k.k., polegające na warunkowym umorzeniu postępowania karnego przeciwko J. Z.,

pomimo braku określonej w tym przepisie przesłanki uprzedniej niekaralności

sprawcy za przestępstwo umyślne, w sytuacji gdy wymieniony oskarżony był już

wcześniej karany za umyślne przestępstwo z art.178a § 1 k.k.”

Podnosząc powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja Prokuratora Generalnego, wywiedziona na niekorzyść J. Z., przed

upływem terminu z art. 524 § 3 k.p.k., jest oczywiście zasadna. Autor skargi trafnie

podniósł, że zaskarżony wyrok zapadł z rażącą obrazą wskazanego w petitum

3

skargi przepisu prawa materialnego – art. 66 § 1 k.k., która miała istotny wpływ na

treść orzeczenia.

Poza sporem pozostaje konstatacja, że zastosowanie instytucji

warunkowego umorzenia postępowania jest możliwe tylko wtedy, gdy koniunkcyjnie

występują ściśle określone okoliczności, mające w większości charakter

materialnoprawny, warunkujące uznanie niecelowości kontynuowania

postępowania karnego. Zatem sąd meriti ma prawo (a nie obowiązek) warunkowo

umorzyć postępowanie, w wypadku łącznego spełnienia wszystkich przewidzianych

przez ustawę przesłanek, tj. wówczas, kiedy: 1) wina sprawcy i społeczna

szkodliwość czynu nie są oceniane jako znaczne; 2) brak jest wątpliwości co do

okoliczności popełnienia czynu; 3) sprawca dotychczas nie był karany za

przestępstwo umyślne; 4) postawa sprawcy, jego właściwości i warunki osobiste

oraz dotychczasowy sposób życia uzasadniają przypuszczenie, że pomimo

umorzenia postępowania będzie przestrzegał porządku prawnego, zaś w

szczególności nie popełni przestępstwa (arg. ex art. 66 § 1 k.k.); 5) występek jest

zagrożony karą do 5 lat (od 1 lipca 2015 r.) pozbawienia wolności (arg. ex art. 66 §

2 k.k.). Spośród wymienionych przesłanek pozwalających sądowi na zastosowanie

powyższego instrumentu probacyjnego, w realiach przedmiotowej sprawy z

pewnością nie zaistniała ta, wymieniona w punkcie 3. Jak bowiem wynika z analizy

materiału aktowego, J. Z. wyrokiem Sądu Rejonowego z dnia 28 września 2015 r.,

został uznany za winnego popełnienia przestępstwa umyślnego z art. 178a § 1 k.k.,

za które wymierzono mu karę 4 miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym

zawieszeniem jej wykonania na okres próby 2 lat, zaś orzeczenie to uprawomocniło

się w dniu 12 października 2015 r. (k. 65).

Warto w tym miejscu przypomnieć, że omawianego warunku nie spełniają

osoby karane już uprzednio za jakiekolwiek przestępstwo umyślne i to bez względu

na jego podobieństwo do obecnie zarzuconego czynu oraz rodzaj wcześniej

wymierzonej kary. Niekaralność sprawcy za przestępstwo umyślne, jak trafnie

podnosi się w doktrynie, jest bowiem istotnym czynnikiem prognostycznym dla

oceny, czy tenże sprawca, pomimo umorzenia postępowania, będzie przestrzegał

porządku prawnego, a w szczególności nie popełni ponownie przestępstwa (vide

A.Zoll [red.], Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, t. I, Kraków 2007, s. 834; Z.

4

Sienkiewicz [w:] M. Bojarski, J. Giezek, Z. Sienkiewicz, Prawo karne materialne.

Część ogólna i szczególna, Warszawa 2010, s. 347). Jeśli zatem owa przesłanka

niekaralności ulokowana została pośród tych, które związane są z pozytywną

prognozą kryminologiczną, to tylko taki sprawca, co do którego sąd orzekający

nabierze przekonania, że rozpoznawany czyn był odosobnionym incydentem w

jego życiu i w przyszłości nie popełni przestępstwa, może skorzystać z

dobrodziejstwa warunkowego umorzenia postępowania. Nadto racjonalny

ustawodawca nie bez powodu ograniczył tę przesłankę do karalności za

przestępstwo umyślne, które - co do zasady - cechuje większy stopień nasilenia złej

woli, niż występek nieumyślny. Uznał bowiem, że właśnie sprawca karany za

przestępstwo umyślne nie zasługuje na owo dobrodziejstwo probacyjne dlatego,

gdyż nie daje gwarancji przestrzegania obowiązującego porządku prawnego.

Warunkiem stosowania instytucji warunkowego umorzenia postępowania jest

zatem brak potrzeby oddziaływania w kierunku zmiany postawy sprawcy, a więc

postawy takiej osoby muszą być - z punktu widzenia przyjętego przez porządek

prawny systemu aksjologicznego – pozytywne (vide A. Zoll, ibidem s. 834).

Oczywiście legislacyjne sformułowanie „sprawcy nie karanego za przestępstwo

umyślne” nie będzie dotyczyć osoby, której in concreto wymierzono karę za

przestępstwo umyślne, gdyż ukaranie to nic innego jak wymierzenie kary. Wypada

także zauważyć, że jeszcze na gruncie K.k. z 1969 r. w doktrynie i orzecznictwie

ukształtowany został pogląd, że w przypadku odstąpienia od wymierzenia kary (art.

61 k.k.) należy przyjmować uprzednią niekaralność sprawcy. Podobnie nie można

uznać za karaną osobę, wobec której uprzednio umorzono warunkowo

postępowanie karne, albo wobec której postępowanie umorzono z powodu

znikomej społecznej szkodliwości czynu (vide uchwała połączonych Izb Karnej i

Wojskowej SN z dnia 29 stycznia 1971 r., VI KZP 26/69, OSNKW 1971, z. 3, poz.

33; A. Zoll, ibidem s. 834; M.Melezini [red.], Kary i środki karne. Poddanie sprawcy

próbie [w:] A.Marek [red.] System prawa karnego, t. 6, Warszawa 2010, s. 977 i n.;

M. Królikowski, R. Zawłocki [red.], Kodeks karny. Część ogólna, t. III. Komentarz

art. 32-116, Warszawa s. 340; R.A.Stefański, Kodeks karny. Komentarz, Warszawa

2015, s. 461; A.Herzog, Niekaralność jako przesłanka warunkowego umorzenia

postępowania karnego, Prokuratura i Prawo 2005, nr 5, s. 129).

5

W perspektywie możliwości zastosowania omawianej instytucji probacyjnej,

istotna jest oczywiście nie data wydania uprzedniego wyroku skazującego, ale data

w której wyrok ten uprawomocnił się. Przesłanka „niekaralności za przestępstwo

umyślne” z art. 66 § 1 k.k., dotyczy bowiem prawomocnych skazań, które miały

miejsce do dnia orzekania w przedmiocie warunkowego umorzenia postępowania

(vide wyrok SN z dnia 1 października 2010 r., II KK 141/10, OSNKW 2010, z. 11,

poz. 102; glosa B.J. Stefańska, Ius Novum 2011, nr 1, s.193-196; wyrok SN z dnia

17 maja 2000 r., V KKN 104/00, Lex nr 50954). Mając na uwadze powyższe, w

chwili orzekania w przedmiotowej sprawie, J. Z. bezspornie miał już status osoby

karanej za przestępstwo umyślne.

Nie ulega też wątpliwości, że warunek niekaralności za przestępstwo

umyślne ma przy tym charakter konieczny (sine qua non), zaś zarówno z treści art.

66 § 1 k.k. – ani też z innych przepisów - nie wynikają żadne ograniczenia tego

wymagania. Bezwzględnego charakteru powyższej przesłanki, w realiach niniejszej

sprawy, nie zmienia również zgodność wniosków oskarżyciela publicznego i

oskarżonego w zakresie końcowego rozstrzygnięcia sądu, skoro wnioski te powinny

respektować treść adekwatnych norm prawa materialnego, zaś sąd może je

uwzględnić tylko wtedy, gdy nie pozostają z tymi normami w sprzeczności. Nie ma

także znaczenia ówczesny stan wiedzy sądu meriti, a w tym i fakt, że w czasie

wyrokowania dysponował on aktualną informacją z Krajowego Rejestru Karnego (z

dnia 07.10.2015 r.), z której wprost wynikało, iż J. Z. nie figuruje w kartotece karnej

KRK. Dodatkowo trzeba nadmienić, że również podczas przesłuchania w

charakterze podejrzanego (w dniu 27.10.2015 r.) wyżej wymieniony złożył

oświadczenie, iż nie był karany, zaś miało to miejsce w czasie, gdy cytowany

wcześniej wyrok skazujący Sądu Rejonowego w G. (sygn. akt II K …/15), był już

prawomocny (k. 18-19).

Już pod rządami poprzedniego unormowania (K.p.k. z 1969 r.) trafnie

wskazywano, że o rażącym naruszeniu prawa, jako podstawie kasacyjnej można

mówić wówczas, gdy naruszono przepis o takim znaczeniu dla prawidłowego

rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy oraz uczyniono to w taki sposób, że mogło to

mieć istotny wpływ na treść zaskarżonego orzeczenia (vide wyrok SN z dnia 3

kwietnia 1996 r., II KKN 2/96, OSNKW, z. 7-8, poz. 42). Jeśli jednak w

6

przedmiotowej sprawie do takiego uchybienia rzeczywiście doszło, albowiem

warunkowo umorzono postępowanie pomimo uprzedniej karalności J. Z. za

przestępstwo umyślne, zaś miało to miejsce w sytuacji, gdy Sąd Rejonowy nie

dysponował jakimikolwiek przesłankami wskazującymi na karalność sprawcy, to

teoretycznie otwiera się także pole do rozważań, czy owe rażące naruszenie prawa

materialnego zachodzi również wtedy, gdy organowi procesowemu nie można

poczynić zarzutu błędu, względnie zaniechania. Rzecz jednak w tym, iż nie sposób

racjonalnie twierdzić, że warunek niekaralności jest spełniony także wówczas, gdy

uprzednio rzeczywiście zapadł prawomocny wyrok skazujący za przestępstwo

umyślne, jednakże sąd orzekający w przedmiocie warunkowego umorzenia

postępowania, nie powziął jeszcze o nim żadnej wiadomości. W konsekwencji, dla

ocena zasadności zarzutu podniesionego w niniejszej kasacji, irrelewantne

pozostaje ustalenie, czy sąd meriti, rozpoznający na posiedzeniu sprawę z wniosku

oskarżyciela publicznego o warunkowe umorzenie postępowania, dopuścił się

uchybienia polegającego in concreto na zaniechaniu uzyskania w dacie

wyrokowania dodatkowej informacji o dotychczasowej karalności sprawcy (vide

wyroki SN: z dnia 5 października 2006 r., II KK 17/06, Lex nr 202109; z dnia 2

lutego 2007 r., IV KK 461/06, Lex nr 231929). Słowem, rażące naruszenie prawa

materialnego zachodzi również wtedy, gdy sądowi meriti nie można poczynić

zarzutu z powodu tego naruszenia (vide wyrok SN z dnia 6 września 1996 r., II KKN

71/96, OSNKW 1997, z. 1-2, poz. 14, z aprobującymi uwagami S. Zabłockiego,

Przegląd orzecznictwa SN, Palestra 1997, nr 1-2, s. 213; S. Zabłocki, [w:] Z.

Gostyński [red.], Kodeks postępowania karnego. Komentarz, tom III, Warszawa

2004, s. 509; T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego. Komentarz,

Warszawa 2008, s. 1096).

Reasumując, wszystkie przesłanki warunkowego umorzenia postępowania

bezwzględnie muszą ziścić się w momencie stosowania tego instrumentu

probacyjnego. O spełnieniu określonego w art. 66 § 1 k.k. warunku niekaralności za

przestępstwo umyślne, nie decyduje zatem ograniczony stan wiedzy sądu w dacie

orzekania w przedmiocie warunkowego umorzenia postępowania (wynikający z:

braku bieżącej informacji o wyroku skazującym i jego prawomocności np. z

Krajowego Rejestru Karnego lub innego uchybienia sądu, bądź też przypadku,

7

względnie nawet - wprowadzenia organu procesowego w błąd), tylko obiektywnie

istniejąca rzeczywistość (stwierdzona choćby po wydaniu orzeczenia),

charakteryzująca sytuację prawną osoby sprawcy.

Jeśli zatem powyżej wskazane uchybienie miało niewątpliwie charakter

rażący i wywarło oczywisty wpływ na treść zaskarżonego wyroku Sądu

Rejonowego, albowiem determinowało warunkowe umorzenie postępowania

karnego, pomimo braku przesłanki sine qua non – niekaralności sprawcy za

przestępstwo umyślne, to implikacją takiego stanu rzeczy musiało być

uwzględnienie kasacji Prokuratora Generalnego jako oczywiście zasadnej.

Rozpoznając ponownie przedmiotową sprawę, sąd właściwy, stosownie do

dyspozycji art. 442 § 3 k.p.k. w zw. z art. 518 k.p.k., będzie związany wyrażonym

zapatrywaniem prawnym, zaś dalsze jego procedowanie winno być zgodne z

wszelkimi regułami Kodeksu karnego oraz ustawy karnoprocesowej.

Na zakończenie wypada jeszcze nadmienić, że nie było podstaw do

zamieszczania w orzeczeniu kasatoryjnym rozstrzygnięcia o kosztach procesu,

albowiem jedynie w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie sąd określa,

kto, w jakiej części i zakresie je ponosi (arg. ex art. 626 § 1 k.p.k.). Natomiast takiej

cechy nie posiada wyrok Sądu Najwyższego uchylający zaskarżony wyrok i

przekazujący sprawę sądowi właściwemu do ponownego rozpoznania, tym

bardziej, że in concreto nie zachodziła np. potrzeba rozstrzygnięcia o kosztach

nieopłaconej pomocy prawnej (vide postanowienie SN z dnia 20 października

2009 r., I KZP 1/09, OSNKW 2009, z. 12, poz. 101). Stąd, jedynie dla porządku, w

perspektywie przyszłego orzeczenia o kosztach procesu, wypada wskazać, że

wydatki związane z rozpoznaniem niniejszej kasacji, ponosi Skarb Państwa (arg. ex

art. 638 k.p.k.).

Kierując się przedstawionymi względami Sąd Najwyższy orzekł, jak w

sentencji wyroku.

kc