III PK 108/15

Sygn. akt III PK 108/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 24 maja 2016 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Józef Iwulski (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski (sprawozdawca)

SSN Maciej Pacuda

w sprawie z powództwa M. T.

przeciwko Muzeum […] w P.

o ustalenie istnienia stosunku pracy na stanowisku zastępcy dyrektora i

dopuszczenie do pracy na tym stanowisku, ewntualnie o ustalenie istnienia

stosunku pracy na stanowisku kustosza i dopuszczenie do pracy na tym stanowisku

oraz ewentualnie o odszkodowanie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 24 maja 2016 r.,

skargi kasacyjnej powódki od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w T.

z dnia 26 listopada 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego

Sądowi Okręgowemu w T.

2

UZASADNIENIE

Powódka M. T. domagała się ustalenia, że pomiędzy nią a pozwanym

Muzeum […] w P. istnieje stosunek pracy na warunkach określonych pismem

Dyrektora Muzeum […] w P. z 10 sierpnia 2009 r. - na stanowisku Zastępcy

Dyrektora Muzeum […] w P., i nakazanie pozwanemu dopuszczenie jej do

wykonywania pracy na tym stanowisku. Na wypadek oddalenia tego żądania

wnosiła o ustalenie, że w wyniku odwołania jej z funkcji Zastępcy Dyrektora

Muzeum […] w P. dokonanego 8 września 2011 r. pomiędzy nią a pozwanym

istnieje nadal stosunek pracy na warunkach sprzed jej powołania na zastępcę

dyrektora i nakazanie pozwanemu dopuszczenia jej do wykonywania pracy na

poprzednich warunkach. Dodatkowo w przypadku nieuwzględnienia powyższych

żądań powódka wnosiła o zasądzenie na jej rzecz od pozwanego odszkodowania

za dokonanie odwołania niezgodnego z prawem.

Sąd Rejonowy w J. wyrokiem z 26 czerwca 2014 r. zasądził od pozwanego

na rzecz powódki kwotę 14.011,65 zł tytułem odszkodowania. Ustalił, że powódka

od 1 kwietnia 1995 r. świadczyła pracę na rzecz pozwanego na stanowisku

asystenta muzealnego w niepełnym wymiarze czasu pracy. Na podstawie kolejnej

umowy o pracę świadczyła pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy na

stanowisku adiunkta muzealnego, a potem kustosza. Od 1 maja 2009 r. została

zatrudniona na czas nieokreślony w pełnym wymiarze czasu pracy. W dniu 10

sierpnia 2009 r. została powołana na stanowisko zastępcy dyrektora. W dniu 19

lipca 2011 r. Zarząd Województwa […] w R. wyraził zgodę na odwołanie powódki

ze stanowiska zastępcy dyrektora. Pismem z 24 sierpnia 2011 r. doręczonym

powódce 8 września 2011 r. pozwany reprezentowany przez W. W. - pełniącego

obowiązki dyrektora - odwołał powódkę ze stanowiska zastępcy dyrektora. W

czasie rozmowy poinformował powódkę, że w okresie wypowiedzenia jest

zwolniona z obowiązku świadczenia pracy. Powódka 9 września 2011 r. zgłosiła się

do pracy, ale nie została do niej dopuszczona. Uchwałą Zarządu Województwa […]

z 4 września 2012 r. W. W. został powołany na stanowisko dyrektora pozwanego

muzeum do 3 września 2019 r.

W ocenie Sądu Rejonowego żądanie powódki ustalenia, że pomiędzy nią a

pozwanym nadal istnieje stosunek pracy na stanowisku zastępcy dyrektora i

3

nakazanie dopuszczenia jej do wykonywania tej pracy było nieuzasadnione. Sąd

stwierdził, że do stosunków pracy z powołania nie stosuje się przepisów

regulujących orzekanie o bezskuteczności wypowiedzenia i przywracaniu do pracy,

a jedynym roszczeniem przysługującym odwołanemu pracownikowi jest roszczenie

o odszkodowanie z tytułu wadliwego rozwiązania stosunku pracy bez

wypowiedzenia na podstawie art. 56 k.p. Sąd stwierdził, że czynność pozwanego,

która doprowadziła do rozwiązania stosunku pracy (oświadczenie W. W. o

dowołaniu powódki ze stanowiska) jest skuteczna. Oceniając żądanie powódki o

ustalenie, że w wyniku odwołania jej z funkcji zastępcy dyrektora pomiędzy

powódką a pozwanym nadal istnieje stosunek pracy na warunkach sprzed

powołania jej na to stanowisko, Sąd stwierdził, że powódka nie wykazała, że akt

powołania dotyczył jedynie powierzenia jej okresowo funkcji i nie był równoznaczny

z zawarciem nowej umowy i rozwiązaniem poprzedniej. Za zasadne Sąd uznał

natomiast żądanie zasądzenia odszkodowania, wskazując, że w procesie o

odszkodowanie pracodawca jest obciążony obowiązkiem udowodnienia, że istniały

przyczyny, które były podstawą rozwiązania stosunku pracy. Sąd stwierdził, że w

piśmie z 24 sierpnia 2011 r. pracodawca nie wskazał przyczyn uzasadniających

rozwiązanie stosunku pracy i dlatego powódce przysługuje odszkodowanie w

wysokości trzykrotnego wynagrodzenia.

Wyrok Sądu Rejonowego zaskarżyły obie strony. Powódka w osobiście

złożonej apelacji zarzuciła naruszenia art. 233 § 1 i 2 k.p.c., wnosząc o zmianę

wyroku i uwzględnienie żądań pozwu w całości. Z kolei pełnomocnik powódki

zarzucił niewyjaśnienie przez Sąd Rejonowy zarzutu nieważności oświadczenia

woli pozwanego o odwołaniu powódki ze stanowiska zastępcy dyrektora oraz

sprzeczność dokonanych ustaleń z zebranym w sprawie materiałem dowodowym,

wnosząc o ustalenie istnienia stosunku pracy pomiędzy powódką a pozwanym na

stanowisku zastępcy dyrektora oraz nakazanie pozwanemu dopuszczenia jej do

wykonywania pracy na tym stanowisku, ewentualnie o ustalenie, że w wyniku

odwołania jej ze stanowiska zastępcy dyrektora pomiędzy powódką i pozwanym

nadal istnieje stosunek pracy sprzed jej powołania i nakazanie pozwanemu

dopuszczenie jej do wykonywania pracy na poprzednich warunkach i poprzednio

4

zajmowanym stanowisku. Pozwany zarzucił naruszenie art. 70 § 3 k.p., wnosząc o

zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa w całości.

Sąd Okręgowy w T. wyrokiem z 26 listopada 2014 r. zmienił zaskarżony

wyrok Sądu Rejonowego w całości w ten sposób, że oddalił powództwo w całości

(pkt 1), oddalił apelację strony powodowej (pkt 2), orzekł o kosztach postępowania

(pkt 3 i 4).

Sąd za bezsporne uznał, że strony łączył stosunek pracy na podstawie

powołania począwszy od 10 sierpnia 2009 r. Pismem z 24 sierpnia 2011 r. pełniący

obowiązki dyrektora pozwanego muzeum W. W. odwołał powódkę z dniem

doręczenia tego pisma ze stanowiska zastępcy dyrektora. W piśmie wskazał na art.

70 k.p. w zw. z § 8 ust. 5 statutu muzeum. Zgoda na odwołanie powódki została

wyrażona przez Zarząd Województwa […] w uchwale z 19 lipca 2011 r. W piśmie

odwołującym wskazano, że odwołanie jest równoznaczne z wypowiedzeniem

umowy o pracę, którego okres wynosi 3 miesiące. Pismo zostało doręczone

powódce 8 września 2011 r.

Sąd Okręgowy, uwzględniając treść art. 68 k.p., art. 13 ustawy z dnia 25

października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej, art. 6

ustawy z dnia 21 listopada 1996 r. o muzeach oraz § 8 ust. 5 statutu pozwanego

muzeum, przyjął, że zastępcę dyrektora pozwanego muzeum powołuje i odwołuje

dyrektor po uzyskaniu zgody zarządu województwa. W ocenie Sądu zgoda

pracownika na powołanie go na stanowisko u dotychczasowego pracodawcy

stanowi domniemane wyrażenie przez niego woli rozwiązania wcześniej zawartej

umowy o pracę za porozumieniem stron (wyrok Sądu Najwyższego z 13

października 1999 r., I PKN 297/99). Sąd stwierdził, że skoro powódka wyraziła

zgodę na powołanie jej na stanowisko zastępcy dyrektora pozwanego muzeum z

dniem 10 sierpnia 2009 r., to wyraziła zgodę na rozwiązanie w drodze

porozumienia stron wcześniej nawiązanej umowy o pracę, a tym samym łączący

dotychczas strony stosunek pracy na podstawie umowy o pracę przekształcił się w

stosunek pracy z powołania. Jednocześnie Sąd wskazał, że powódka nie wykazała,

aby doszło do porozumienia stron w sprawie zmiany stosunku pracy na podstawie

umowy o pracę na stosunek pracy z powołania na czas określony, po upływie

którego nastąpiłoby reaktywowanie umownego stosunku pracy.

5

Sąd ustalił, że odwołanie powódki było równoznaczne z wypowiedzeniem

umowy o pracę. Wskazując na orzecznictwo Sądu Najwyższego, podkreślił, że w

oświadczeniu woli pracodawcy o odwołaniu pracownika, które jest równoznaczne z

wypowiedzeniem umowy o pracę, nie jest konieczne wskazywanie przyczyny

uzasadniającej rozwiązanie stosunku pracy (uchwała Sądu Najwyższego z 10

stycznia 2007 r., III PZP 6/06, wyrok Sądu Najwyższego z 27 kwietnia 2010 r., II PK

314/09). W konsekwencji Sąd Okręgowy uznał za błędne stanowisko Sądu

pierwszej instancji, że powódce przysługuje odszkodowanie, ponieważ pracodawca

w piśmie z 24 sierpnia 2011 r. nie wskazał przyczyn uzasadniających odwołanie.

Odnosząc się do zarzutów apelacyjnych strony powodowej, Sąd Okręgowy

stwierdził, że odwołanie powódki zostało dokonane pismem z 24 sierpnia 2011 r.

przez stronę pozwaną reprezentowaną przez pełniącego obowiązki dyrektora W.

W. Powierzenie mu pełnienia obowiązków nastąpiło w drodze uchwały Zarządu

Województwa […] z 18 lutego 2011 r. Wojewódzki Sądu Administracyjny w R.

wyrokiem z 19 lipca 2011 r. w sprawie o sygn. II SA/…/11 stwierdził nieważność tej

uchwały, jednak Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 4 kwietnia 2012 r.,

w sprawie o sygn. akt I OSK …/11, uchylił wyrok Wojewódzkiego Sądu

Administracyjnego i odrzucił skargę. Uzasadniając wyrok Naczelny Sąd

Administracyjny stwierdził, że mając na uwadze charakter zatrudnienia na

stanowisku dyrektora muzeum, do którego dochodzi w drodze powołania na

podstawie art. 68 § 1 k.p., także czynność powierzenia obowiązków na tym

stanowisku podlega reżimowi k.p., w konsekwencji uprawnionym do kontroli

jednostronnej czynności jaką jest akt powołania na stanowisko jest sąd pracy. Sąd

Okręgowy wskazał również, że uchwałą z 4 września 2012 r. Zarząd Województwa

[…] w R. powołał W. W. na stanowisko dyrektora pozwanego muzeum na okres od

4 września 2012 r. do 3 września 2019 r. Przy takich ustaleniach faktycznych, Sąd

drugiej instancji uznał za nieuzasadniony zarzut powódki sprowadzający się do

stwierdzenia, że decyzja o odwołaniu ze stanowiska zastępcy dyrektora została

dokonana przez osobę nieuprawnioną i jaka taka nie wywołała skutków prawnych.

Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżyła w całości powódka. Zarzucono

naruszenie prawa materialnego, to jest art. 38, 39 § 1 k.c. w zw. z art. 15 i 16

6

ustawy o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej w zw. z art. 4 ustawy

o muzeach poprzez błędną jego wykładnię i zastosowanie przez przyjęcie, że

osoba powołana na stanowisko „pełniącego obowiązki dyrektora Muzeum […]” jest

prawidłowo umocowana do reprezentacji muzeum i składania w imieniu muzeum

oświadczeń woli.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania strona powodowa

wskazała na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego oraz

potrzebę wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości, w

szczególności: (-) czy osoba powołana na stanowisko ”pełniącego obowiązki

dyrektora Muzeum […]”, czyli stanowisko, którego nie przewidują przepisy ustawy o

organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej (na podstawie odesłania art. 4

ustawy o muzeach), a nadto powołana z naruszeniem trybu konkursowego

przewidzianego w art. 16 tej ustawy, może skutecznie składać oświadczenia woli w

imieniu muzeum; (-) czy w przypadku, gdy Wojewódzki Sąd Administracyjny w R.

stwierdził w wyroku, że uchwała, mocą której powołano określoną osobę na

stanowisko „pełniącego obowiązki dyrektora Muzeum […]” jest nieważna i orzekł,

że uchwała ta nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się wyroku –

osoba ta może skutecznie składać oświadczenia woli w imieniu muzeum.

Powódka wnosiła również o rozważenie w sprawie nieważności

postępowania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano m.in., że Sądom obu instancji

całkowicie umknęła okoliczność, iż w momencie odwołania powódki ze stanowiska

zastępcy dyrektora, powołanie W. W. zostało wstrzymane wyrokiem

Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w R. z 19 lipca 2011 r. na podstawie art.

152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami

administracyjnymi. W konsekwencji wykonywanie po 19 lipca 2011 r. stanowiska

pełniącego obowiązki dyrektora pozwanego muzeum, w ocenie powódki, było

skrajnym lekceważeniem prawa i łamaniem zasad państwa prawa. Zdaniem

powódki, W. W. w okresie od 19 lipca 2011 r. do 4 września 2012 r. nie posiadał

legitymacji prawnej do podejmowania czynności prawnych jako reprezentant

pozwanego – a więc nie mógł złożyć oświadczenia woli o odwołaniu powódki ze

stanowiska zastępcy dyrektora pozwanego muzeum, ani nie posiadał legitymacji do

7

udzielania pełnomocnictw radcy prawnemu w imieniu pozwanego w jakimkolwiek

postępowaniu sądowym.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i ustalenie, że

pomiędzy powódką a pozwanym istnieje stosunek pracy na warunkach określonych

pismem dyrektora Muzeum […] w P. z 10 sierpnia 2009 r. – Zastępcy Dyrektora

Muzeum […] w P., a także o nakazanie pozwanemu dopuszczenie powódki do

wykonywania pracy w charakterze Zastępcy Dyrektora Muzeum […] w P. oraz o

zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów postępowania za pierwszą i

drugą instancję oraz kosztów postępowania kasacyjnego według norm

przepisanych, ewentualnie o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna strony powodowej okazała się mieć uzasadnione

podstawy.

Pierwszoplanowym problemem występującym w sprawie, przedstawionym

jako istotne zagadnienie prawne w pkt 1a skargi kasacyjnej, jest dopuszczalność

rozwiązania stosunku pracy zastępcy dyrektora muzeum (powódki) przez osobę

pełniącą obowiązki dyrektora tego muzeum. Co prawda w skardze kasacyjnej w pkt

1a sformułowany został problem znacznie szerszy. Skarżącej chodzi bowiem o

możliwość skutecznego składania oświadczeń woli w imieniu muzeum przez

pełniącego obowiązki dyrektora. Rozważania uzasadnienia zostaną ograniczone do

problemów niezbędnych do rozstrzygnięcia sprawy.

W związku z powyższym należało rozważyć problem możliwości powołania

na stanowisko pełniącego dyrektora oraz zakres jego obowiązków i uprawnień.

Artykuł 4 ustawy z dnia 21 listopada 1996 r. o muzeach (Dz.U. z 2012 r.,

poz. 987) odsyła w sprawach nieuregulowanych do przepisów ustawy z dnia 25

października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej (Dz.U.

z 2012 r., poz. 406 – dalej ustawa). Przepisy tej ustawy w dniu wyrokowania

8

przewidywały powołanie przez organizatora jedynie dyrektora instytucji kultury (art.

15 tej ustawy). Zgodnie z art. 15 ust. 8 tej ustawy statut instytucji kultury może

przewidzieć utworzenie stanowiska lub stanowisk zastępców dyrektora. W takim

przypadku statut określa liczbę stanowisk zastępców dyrektora oraz tryb ich

powoływania i odwoływania. Można więc jednoznacznie stwierdzić, że przepisy

ustawy przed dniem 30 listopada 2015 r. nie znały stanowiska pełniącego

obowiązki dyrektora instytucji kultury (muzeum). Bez znaczenia więc dla

rozstrzygnięcia pozostaje dodanie art. 16a do ustawy stanowiącego, że do czasu

powołania dyrektora wyłonionego w trybie przepisów art. 15 lub art. 16 albo do

czasu powierzenia zarządzania instytucją kultury osobie fizycznej lub prawnej w

trybie przepisów art. 15a organizator może powierzyć pełnienie obowiązków

dyrektora wyznaczonej osobie na okres nie dłuższy niż do końca sezonu

artystycznego następującego po sezonie, w trakcie którego dyrektor został

odwołany albo akt jego powołania wygasł – w przypadku instytucji artystycznej oraz

na okres nie dłuższy niż rok – w przypadku instytucji kultury innej niż instytucja

artystyczna.

Reasumując ten wątek rozważań należy stwierdzić, że ustawowa

dopuszczalność (jej brak) powierzenia pełnienia obowiązków dyrektora jednostki

organizacyjnej (pracodawcy) może mieć wpływ na rozstrzygnięcia w kwestii jego

uprawnień (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 marca 2014 r., I PK 219/13,

OSNP 2015 nr 6, poz. 78).

Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, że nawet jeżeli odnośne

przepisy nie przewidują stanowiska pełniącego obowiązki dyrektora możliwe jest

swobodne ukształtowanie treści tego stosunku pracy w zakresie rodzaju pracy i

zakresu obowiązków przez jego strony. Z punktu widzenia zasad prawa pracy nie

ma więc w tej sytuacji przeszkód, by zakres obowiązków pracownika instytucji

kultury mógł zostać określony jako odpowiadający obowiązkom dyrektorskim

(wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 marca 2015 r., III PK 50/14, LEX nr 1731107).

Osoba pełniąca obowiązki została upoważniona do reprezentowania muzeum

przez Zarząd Województwa […]. Z tego powodu należało przyjąć, że osoba ta była

upoważniona do udzielenia pełnomocnictwa procesowego. Stąd nie zachodziła

przesłanka nieważności postępowania określona w art. 379 ust. 2 k.p.c.

9

Podstawowy problem od którego uzależnione jest rozstrzygnięcie o

zasadności skargi kasacyjnej dotyczy zatem dopuszczalności (zgodności z

prawem) czynności rozwiązującej stosunek pracy powódki. Skarżący podnosi

naruszenie przepisów prawa materialnego w postaci art. 38 i 39 § 1 k.c. w zw. z art.

15 i 16 ustawy. Tymczasem tryb powoływania i odwoływania zastępcy dyrektora

instytucji kultury, zgodnie z upoważnieniem art. 15 ust. 8 ustawy, regulować ma

statut tej instytucji. Statut pozwanego stanowił w § 8 pkt 5, że zastępcę dyrektora

powołuje i odwołuje dyrektor po uzyskaniu zgody zarządu. Skarżący nie zarzucił

wprawdzie naruszenia tego przepisu jednak należało przyjąć, że naruszenie

postanowienia statutu mieści się w podniesionych zarzutach naruszenia przepisu

prawa materialnego w postaci art. 38 k.c. oraz art. 15 ustawy.

Statut pozwanego wyraźnie stanowił, że upoważnionym do powołania i

odwołania zastępcy dyrektora jest tylko dyrektor instytucji kultury. Tak więc problem

organu upoważnionego do rozwiązania stosunku pracy był jednoznacznie

uregulowany w akcie (statucie) będącym źródłem prawa pracy (art. 9 § 1 k.p.).

Postanowienie statutowe miało zaś wyraźną podstawę ustawową. Natomiast

zgodnie z art. 26a ustawy, pomijając zmiany jego treści, przepisy kodeksu pracy

mogły być stosowane w sprawach nieuregulowanych w ustawie. Ponadto to

postanowienie statutu w związku z upoważnieniem ustawowym zawsze należy

traktować jako przepis szczególny, a więc mający pierwszeństwo przed przepisem

art. 31

§ 1 k.p., stanowiącym, że za pracodawcę będącego jednostką organizacyjną

czynności w sprawach z zakresu prawa pracy dokonuje osoba lub organ

zarządzający tą jednostką albo inna wyznaczona osoba (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 11 kwietnia 2013 r., I PK 259/12, OSNP 2014 nr 2, poz. 22).

Bez znaczenia dla rozstrzygnięcia pozostaje to, że pełniąca obowiązki

dyrektora osoba została po roku powołana na dyrektora pozwanego muzeum.

Tak więc w okresie, kiedy brak było regulacji przewidujących powołanie

pełniącego obowiązki dyrektora instytucji kultury, jeżeli statut tak to regulował do

rozwiązania stosunku pracy z zastępcą dyrektora upoważniony był wyłącznie

dyrektor tej instytucji. Z powodu dokonania tej czynności przez osobę

nieuprawnioną doszło do naruszenia przepisów regulujących rozwiązanie z

powódką stosunku pracy. Powierzenie stanowiska pełniącego obowiązki dyrektora

10

nie było równoznaczne z uzyskaniem ustawowych kompetencji tego organu w

postaci upoważnienia do rozwiązania stosunku pracy (odwołania) zastępcy

dyrektora instytucji kultury.

W związku z powyższym rozstrzygnięciem bezprzedmiotowym stał się

problem znaczenia wyroku WSA w R. z dnia 19 lipca 2011 r., II SA …/11

stwierdzający nieważność uchwały Zarządu Województwa i to, że uchwała ta nie

podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się wyroku, jak i późniejszego

wyroku NSA (zob. jednak wyrok NSA z dnia 29 lipca 2004 r., OSK 591/14, OSP

2005 nr 4, poz. 50 z glosą A. Kmieciaka oraz wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23

maja 2013 r., III PK 56/12, LEX nr 1555634 oraz na ten temat S. Prutis: Właściwość

sądu w sprawie odwołania dyrektora samorządowej instytucji kultury, w: Z

aktualnych zagadnień prawa pracy i zabezpieczenia społecznego. Księga

Jubileuszowa Profesora Waleriana Sanetry, red. B. Cudowski, J. Iwulski,

Wydawnictwo Temida2, Białystok 2013).

Z tych względów na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. orzeczono jak w

sentencji wyroku.

EB