II UK 90/14

Sygn. akt II UK 90/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 grudnia 2014 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Halina Kiryło (przewodniczący)

SSN Zbigniew Korzeniowski

SSA Anna Szczepaniak-Cicha (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku P. P.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w O.

z udziałem Powiatowego Lekarza Weterynarii w K.

o ubezpieczenie społeczne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 18 grudnia 2014 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 20 sierpnia 2013 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 14 marca 2011 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział

w O. ustalił właściwe ustawodawstwo w zakresie ubezpieczeń społecznych dla P.

P., stwierdzając podleganie ustawodawstwu polskiemu w okresie od 1 marca 2009

r. do 31 marca 2010 r.

2

Sąd Okręgowy w O. wyrokiem z dnia 1 marca 2013 r. oddalił odwołanie P. P.

i zasądził koszty zastępstwa procesowego na rzecz organu rentowego. Sąd

pierwszej instancji ustalił, że ubezpieczony prowadzi działalność gospodarczą w

zakresie usług weterynaryjnych, leczenia i profilaktyki zwierząt od 1 grudnia 1990 r.

Decyzją z dnia 2 stycznia 2009 r. Powiatowy Lekarz Weterynarii w K. wyznaczył

lekarza weterynarii P. P. do wykonywania w imieniu Inspekcji Weterynaryjnej w K.

czynności związanych z badaniem zwierząt i ich mięsa, z wystawianiem

wymaganych świadectw zdrowia oraz do zastępowania osoby wyznaczonej do

wykonywania tych samych czynności w innym obwodzie terenowym. Na podstawie

tej decyzji w dniu 2 stycznia 2009 r. doszło do zawarcia pomiędzy Powiatowym

Lekarzem Weterynarii w K. a P. P. umowy zlecenia, mocą której P. P. przyjął do

wykonywania czynności związane z nadzorem nad ubojem zwierząt badaniem

zwierząt łownych oraz sprawowaniem nadzoru nad rozbiorem i przetwórstwem

mięsa, które to czynności zostały szczegółowo opisane w załączniku do umowy.

P. P. oświadczył, że posiada odrębny tytuł ubezpieczenia społecznego i nie wnosi o

opłacanie składek na ubezpieczenie społeczne z tytułu zawartej umowy. Strony

ustaliły także wynagrodzenie przez odesłanie do przepisów zawartych w

odpowiednich rozporządzeniach Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Przed

zawarciem opisanej umowy P. P. także wykonywał czynności w niej opisane,

jednakże na podstawie umów zlecenia, które zawierał jako podmiot prowadzący

pozarolniczą działalność gospodarczą. Umowy te nie były objęte obowiązkiem

opłacania składek na ubezpieczenia społeczne czy zdrowotne. W 2009 r.

Powiatowy Lekarz Weterynarii w K. nie zgodził się już na zawieranie takich umów z

podmiotem gospodarczym, lecz jedynie z osobą fizyczną posiadającą wymagane

uprawnienia. W dniu 1 marca 2009 r. P. P. zawarł umowę o pracę na czas

nieokreślony z firmą E. w niepełnym wymiarze czasu pracy na stanowisku lektora

szkoleń internetowych. Umowa została zawarta w W., a praca miała być

świadczona na Litwie. W okresie obowiązywania tej umowy P. P. był w W. tylko

jeden raz, we wrześniu 2009 r., rozdawał wówczas ulotki i zachęcał do szkoleń

przypadkowo spotkane osoby posługujące się językiem polskim, gdyż języka

litewskiego nie znał. Później już nie wyjeżdżał na Litwę, w Polsce także nie

wykonywał żadnych obowiązków na rzecz pracodawcy litewskiego, mimo to co

3

miesiąc otrzymywał z tytułu umowy o pracę wynagrodzenie w kwotach do 100 zł. W

dniu 18 marca 2009 r. litewska instytucja ubezpieczeniowa wydała zaświadczenie E

101 LT dotyczące ustawodawstwa właściwego w zakresie zabezpieczenia

społecznego stwierdzając, że w okresie od 01.03.2009 r. do 01.03.2012 r. P. P.

podlega ustawodawstwu litewskiemu. P. P., powołując się na to zaświadczenie,

zwrócił się do Powiatowego Inspektora Weterynaryjnego o odstąpienie od

pobierania składek na ubezpieczenie zdrowotne, jednakże zleceniodawca nadal

składki do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odprowadzał. Kolejną umowę

zlecenia strony zwarły w dniu 4 stycznia 2010 r., składki na ubezpieczenie

zdrowotne nadal były odprowadzane. W dniu 1 marca 2010 r. Powiatowy

Inspektorat Weterynarii w K. zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o

wyjaśnienie kwestii ewentualnego zwrotu składek na rzecz P. P. Po

przeprowadzeniu postępowania administracyjnego Komisja Administracyjna ds.

zabezpieczenia społecznego pracowników migrujących wydała w dniu 30 kwietnia

2010 r. zaświadczenie E 101 PL, w którym stwierdziła, że P. P. w okresie od

01.03.2009 r. do 28.02.2010 r. podlegał prawu polskiemu w zakresie

zabezpieczenia społecznego. ZUS zwrócił się także do litewskiej instytucji

ubezpieczeniowej o derogację zaświadczenia E 101 LT. W marcu 2011 r. Zakład

został poinformowany przez instytucję litewską o unieważnieniu zaświadczenia E

101 LT, w konsekwencji tego Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydał zaskarżoną

decyzję.

Sąd Okręgowy podkreślił, że rozstrzygając o prawidłowości decyzji należy

odnieść się do przepisów rozporządzenia Rady (EWG) nr 1408/71 z dnia 14

czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do

pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do

członków ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie, gdyż nowe

rozporządzenie z dnia 29 kwietnia 2004 r. obowiązuje od 1 maja 2010 r. i reguluje

stosunki na przyszłość. Zasadą wynikającą z tego rozporządzenia jest, że osoba

będąca równocześnie pracownikiem najemnym na terytorium jednego państwa i

prowadząca działalność na własny rachunek na terytorium drugiego państwa

podlega ustawodawstwu państwa, na którego terytorium wykonuje pracę za

wynagrodzeniem, przy czym za pracownika najemnego uważa się także osobę

4

wykonującą pracę na podstawie umowy zlecenia. Istota sporu dotyczy zatem

stwierdzenia, czy P. P. realizował swe obowiązki z umów zlecenia jako podmiot

gospodarczy w ramach prowadzonej działalności, czy też wyłącznie jako osoba

fizyczna z określonymi uprawnieniami. Odwołując się do brzmienia umów Sąd

Okręgowy przyjął, że były to umowy cywilnoprawne pomiędzy powiatowym

lekarzem weterynarii a lekarzem weterynarii P. P., występującym jako osoba

fizyczna. Sam ubezpieczony przyznał, że ostatecznie zgodził się na zawarcie

umowy o świadczenie usług jako osoba fizyczna, znalazło to również

odzwierciedlenie w deklaracjach podatkowych odwołującego się. Analizując

przepisy ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. o Inspekcji Weterynaryjnej Sąd zważył,

że w myśl art. 16 ust. 1 pkt 1 tej ustawy określone czynności, wymienione tam

czynności mogły być powierzone wyłącznie lekarzowi weterynarii z określonymi

kwalifikacjami, a więc osobie fizycznej, natomiast czynności wymienione w pkt 1a

tej normy - zarówno osobie fizycznej, jak i lekarzowi prowadzącemu działalność

gospodarczą. Gdyby rzeczone umowy cywilnoprawne, ze względu na rodzaj

powierzonych lekarzowi czynności, zostały zawarte z P. P. jako podmiotem

gospodarczym, w części byłyby nieważne. Przed zmianą przepisu art. 16 ustawy o

Inspekcji Weterynaryjnej (w 2009 r.) ustawodawca dopuszczał możliwość

powierzenia zadań powiatowego lekarza weterynarii osobom prowadzącym

działalność gospodarczą, takie też umowy były zawierane przez P. P. do 2008 r.

Umowa o świadczenie usług zawarta przez osobę fizyczną stanowi odrębny tytuł do

objęcia ubezpieczeniem zdrowotnym, z mocy art. 66 ust. 1 lit. e ustawy z dnia 27

sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanej ze środków

publicznych. Skoro zatem odwołujący się prowadził w kraju pozarolniczą

działalność gospodarczą i odrębnie w 2009 r. i 2010 r. wykonywał umowy o

świadczenie usług, będąc z tego tytułu „osobą zatrudnioną”, o której mowa w art.

14 ust. 2 lit. b ppkt i/ rozporządzenia 1408/71, nadto zamieszkiwał i zamieszkuje w

Polsce, to podlegał w okresie spornym polskiemu ustawodawstwu w zakresie

ubezpieczenia społecznego, a dyspozycja art. 14c lit. a rozporządzenia nie znajduje

zastosowania do tego stanu faktycznego i prawnego.

W apelacji P. P. sformułował zarzuty naruszenia prawa materialnego i

procesowego, kwestionując ustalenia faktyczne i dokonane na ich podstawie

5

rozważania prawne, w tym przede wszystkim ustalenie, że zawarł umowy

cywilnoprawne jako osoba fizyczna, a nie podmiot gospodarczy, jak też błędne

przyjęcie, że Sąd orzekający jest związany decyzją litewskiej instytucji

ubezpieczeniowej unieważniającej zaświadczenie E 101 LT, podczas gdy

unieważnienie to zostało uzyskane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych

wskutek naruszenia procedur i zmuszenia instytucji litewskiej do anulowania

zaświadczenia. Domagał się zmiany wyroku i ustalenia, że podlegał

ustawodawstwu litewskiemu w zakresie ubezpieczeń społecznych w okresie od

01.03.2009 r. do 31.03.2010 r.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 20 sierpnia 2013 r. oddalił apelację P. P.

Sąd drugiej instancji uznał za prawidłowy ustalony stan faktyczny, podzielił również

wyrażone przez Sąd pierwszej instancji zapatrywania prawne. W szczególności

Sąd Apelacyjny podkreślił, że nie ma podstaw do ustalenia, że umowy o

świadczenie usług z dnia 02.01.2009 r. i z dnia 04.01.2010 r. zawarte zostały przez

ubezpieczonego w ramach prowadzonej działalności gospodarczej. Już samo

oznaczenie stron w umowie wskazuje, że podmiotem był P. P. jako osoba fizyczna.

Ponadto z informacji Naczelnika Urzędu Skarbowego w K. wynika, że w 2009 r.

odwołujący się osiągnął przychód z trzech tytułów, w tym z działalności

wykonywanej osobiście. Sam ubezpieczony przyznał, że przychody z umów

zlecenia rozliczał poza działalnością gospodarczą. Uzasadnia to objęcie

ubezpieczeniem społecznym z tytułu wykonywania umów cywilnoprawnych. Sąd

drugiej instancji podkreślił przy tym, że zaskarżona przez ubezpieczonego decyzja

nie dotyczy podlegania ustawodawstwu litewskiemu. Z decyzji litewskiej instytucji

ubezpieczeniowej wynika, że apelujący nie podlega temu ustawodawstwu, a więc w

zakresie ubezpieczeń społecznych ma do niego zastosowanie tylko

ustawodawstwo polskie.

W skardze kasacyjnej od tego wyroku P. P., zaskarżając rozstrzygnięcie w

całości, zarzucił naruszenie prawa materialnego, a mianowicie:

1/ art. 14c lit. a rozporządzenia Rady (EWG) nr 1408/71 z dnia 14 czerwca

1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do

pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek i do

członków rodzin przemieszczających się we Wspólnocie, przez błędną wykładnię i

6

przyjęcie, że pojęcia „pracownik najemny” oraz „zatrudnienie” obejmują także

umowy zawarte przez skarżącego z powiatowym lekarzem weterynarii, a w

rezultacie niewłaściwe zastosowanie wobec skarżącego art. 14c lit. a in fine

rozporządzenia, podczas gdy umowy takie nie mieszczą się w pojęciu pracy

najemnej, toteż zastosowanie powinien mieć art. 14c lit. a in principio tego

rozporządzenia;

2/ art. 14 ust. 2 lit. b i) rozporządzenia Rady nr 1408/71 przez jego

zastosowanie, choć nie miał on zastosowania w niniejszej sprawie, ponieważ

wobec skarżącego powinien mieć zastosowanie art. 14c lit. a in principio tego

rozporządzenia;

3/ art. 14c lit. a in principio rozporządzenia Rady nr 1408/71 przez jego

niezastosowanie, choć skarżący nie wykonywał pracy najemnej w Polsce, a jedynie

prowadził w Polsce działalność gospodarczą, pracę najemną wykonywał natomiast

na Litwie;

4/ art. 16 ust. 7 ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. o Inspekcji Weterynaryjnej

przez jego niezastosowanie i przyjęcie, że wykonywanie czynności w ramach umów

zawartych ze skarżącym na podstawie art. 16 ust. 1 tej ustawy stanowi zatrudnienie

w rozumieniu art. 14c lit. a rozporządzenia Rady nr 1408/71, mimo iż art. 16 ust. 7

ustawy wyraźnie to wyklucza;

5/ art. 16 ust. 1 pkt 1 ustawy o Inspekcji Weterynaryjnej przez błędną

wykładnię i przyjęcie, że czynności określone w tym przepisie mogą być

wykonywane wyłącznie w ramach umowy zawartej z lekarzem weterynarii jako

osobą fizyczną, nieprowadzącą działalności gospodarczej;

6/ art. 16 ust. 1 pkt 1a w związku z art. 16 ust. 2a i art. 16 ust. 3 pkt 2 ustawy

o Inspekcji Weterynaryjnej przez błędną wykładnię i przyjęcie, że przepisy te

dotyczą umów zawartych z osobami fizycznymi prowadzącymi jednoosobową

działalność gospodarczą i że stanowią one wyłączną podstawę zawarcia umowy w

ramach prowadzonej działalności gospodarczej, podczas gdy umowa taka może

być zawarta z lekarzem weterynarii w ramach prowadzonej przez niego działalności

gospodarczej na podstawie art. 16 ust. 1 pkt 1 ustawy o Inspekcji Weterynaryjnej.

Skarżący zarzucił także naruszenie przepisów postępowania, które miało

istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 12a ust. 7 lit. a rozporządzenia Rady nr

7

574/72 z dnia 21 marca 1972 r. w sprawie wykonywania rozporządzenia Rady nr

1408/71 w związku z art. 13 ust. 1 i ust. 2 lit. f rozporządzenia Rady nr 1408/71

przez niedochowanie ustalonej w tych przepisach procedury ustalania

ustawodawstwa właściwego i wydanie zaświadczenia E 101 PL, mimo

obowiązywania litewskiego zaświadczenia E 101 LT, w wyniku czego skarżący

podlegał przez kilka miesięcy w zakresie ubezpieczeń społecznych ustawodawstwu

dwóch różnych państw członkowskich.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku i wydanie orzeczenia co do istoty sprawy przez stwierdzenie, że skarżący w

okresie od 01.03.2009 r. do 31.03.2010 r. podlegał ustawodawstwu litewskiemu w

zakresie ubezpieczeń społecznych ewentualnie o uchylenie wyroków Sądów obu

instancji oraz zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do rozpoznania organowi

rentowemu, wniósł także o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według

norm przepisanych. Wniósł także o zwrócenie się z pytaniami prejudycjalnymi do

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej o treści wskazanej w punkcie 1 b) - c),

to jest: czy lekarz weterynarii prowadzący działalność gospodarczą i świadczący

usługi na podstawie umowy, o której mowa w punkcie a) jest pracownikiem

najemnym/osobą zatrudnioną w rozumieniu art. 14c lit. a rozporządzenia 1408/71,

a zatem czy w przypadku wykonywania równocześnie pracy najemnej w innym

Państwie Członkowskim podlega on obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu

w tym innym Państwie Członkowskim, czy też w kraju, w którym zamieszkuje, jak

też czy art. 12a ust. 7 lit. a rozporządzenia 574/72 w związku z art. 13 ust. 1 i ust. 2

lit. f rozporządzenia 1408/71 należy interpretować w ten sposób, że w przypadku

wydania przez instytucję właściwą do spraw zabezpieczenia społecznego w jednym

Państwie Członkowskim zaświadczenia, że osoba wykonująca pracę najemną w

tym państwie i prowadząca działalność gospodarczą w innym Państwie

Członkowskim podlega ustawodawstwu tego Państwa, stwierdzenie przez

instytucję innego Państwa Członkowskiego, iż osoba ta podlega ustawodawstwu

tego innego Państwa Członkowskiego wymaga uprzedniego uchylenia wydanego

wcześniej zaświadczenia.

W uzasadnieniu ubezpieczony argumentował, że oba Sądy, kwalifikując

czynności wykonywane przez niego na podstawie umów o świadczenie usług jako

8

„pracę najemną” posłużyły się w sprawie niniejszej błędną wykładnią tego pojęcia,

ponieważ skarżący świadcząc owe usługi w ramach działalności gospodarczej nie

wykonywał pracy najemnej. Także art. 16 ust. 7 ustawy o Inspekcji Weterynaryjnej

stwierdza jednoznacznie, że wykonywanie czynności wskazanych w ust. 1 nie

stanowi zatrudnienia w rozumieniu przepisów Kodeksu pracy, a więc skarżący nie

mógł być traktowany jako pracownik na gruncie art. 14c lit. a rozporządzenia Rady

nr 1408/71. O wykonywaniu umów cywilnoprawnych w ramach działalności

gospodarczej świadczy brzmienie art. 16 ust. 1 i 2 ustawy o Inspekcji

Weterynaryjnej. Wbrew ustaleniom Sądu, czynności wykonywane przez

ubezpieczonego na podstawie umów cywilnoprawnych mogły być realizowane w

ramach działalności gospodarczej, o czym przekonuje orzecznictwo sądów

administracyjnych, przywołane w skardze. Przedmiotowe umowy „powinny” być

zawarte w ramach prowadzonej przez skarżącego działalności, tak też powinny być

rozliczane dla celów podatkowych i ubezpieczeń społecznych, a błędne rozliczanie

tych umów przez powiatowego lekarza weterynarii nie może stanowić o kwalifikacji

prawnej umów dla celów ubezpieczeń społecznych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest bezzasadna.

Przede wszystkim podkreślić należy, że Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę w

granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw, w granicach zaskarżenia z

urzędu bierze pod rozwagę tylko nieważność postępowania - art. 39813

§ 1 k.p.c.

Związanie podstawami skargi oznacza, że Sąd Najwyższy nie rozpatruje

naruszenia przepisów, których nie wskazano w skardze, za wyjątkiem regulujących

nieważność postępowania. Z kolei w § 2 art. 39813

k.p.c. ustawodawca ustanowił

regułę, że Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami faktycznymi przyjętymi za

podstawę rozstrzygnięcia. Zasada ta harmonizuje z normą art. 3983

§ 3 k.p.c.,

zgodnie z którą podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące

ustalenia faktów lub oceny dowodów. Przytoczone regulacje mają charakter

bezwzględny, Sąd Najwyższy orzeka zawsze w obrębie podstawy faktycznej

ustalonej w zaskarżonym wyroku i tą podstawą jest związany. Wielokrotnie w

orzecznictwie prezentowane były zapatrywania, że Sąd Najwyższy nie rozważa

9

naruszenia innych przepisów prawa, poza tymi wyraźnie sprecyzowanymi w

skardze, choćby ich naruszenie wynikało z wywodów zawartych w uzasadnieniu

skargi kasacyjnej (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2008 r., II PK

125/07, OSNP 2009 nr 5-6, poz. 66). Dopuszczalne jest formułowanie zarzutów

popełnienia takich uchybień procesowych, które spowodowały, że stan faktyczny

jest niepełny, gdyż w niedostatecznie ustalonym stanie faktycznym z reguły nie jest

możliwa właściwa subsumcja, lecz w przedmiotowej skardze nie zostały

postawione zarzuty naruszenia prawa procesowego przez Sąd drugiej instancji, co

obliguje Sąd Najwyższy do przyjęcia, że stan faktyczny jest prawidłowy i wiążący.

Sąd Najwyższy dostrzega, że skarżący podniósł zarzut naruszenia przepisów

postępowania, a mianowicie art. 12a ust. 7 lit. a rozporządzenia Rady (EWG) nr

574/72 w sprawie wykonywania rozporządzenia (EWG) nr 1408/71, jednakże zarzut

ten dotyczy postępowania administracyjnego prowadzonego przez organ rentowy,

a nie wad postępowania sądowego, toteż zarzut ten nie może służyć do

podważenia ustalonego stanu faktycznego.

Konieczność podkreślenia związania Sądu Najwyższego podstawami skargi

kasacyjnej w przedmiotowej sprawie podyktowana została sposobem

skonstruowania zarzutów w ramach podstaw skargi. Postawione zarzuty błędnej

wykładni i niewłaściwego zastosowania prawa materialnego są chybione przede

wszystkim dlatego, że ignorują dokonane ustalenia faktyczne, chociaż te nie

podlegają weryfikacji w postępowaniu kasacyjnym. Ustalonej w podstawie

faktycznej okoliczności, że P. P. w dniu 2 stycznia 2009 r. i w dniu 4 stycznia 2010 r.

zawarł umowy cywilnoprawne z Powiatowym Lekarzem Weterynarii w K. jako

osoba fizyczna - wyznaczony lekarz weterynarii, skarżący przeciwstawił

niedopuszczalne w postępowaniu kasacyjnym twierdzenia, że zawarł te umowy

jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą. Zarzuty naruszenia

prawa materialnego muszą być uznane za nieusprawiedliwione, skoro opierają się

na niewłaściwej subsumcji prawa materialnego do okoliczności, która w ogóle nie

została ustalona w postępowaniu przed Sądami obu instancji. W tym kontekście

zdziwienie budzi formułowane na etapie postępowania kasacyjnego twierdzenie, że

umowy cywilnoprawne „powinny” być zawarte w ramach prowadzonej przez

skarżącego działalności, co wskazuje, że ubezpieczony ma świadomość, iż tak

10

zawarte nie były. Przyznał zresztą ten fakt w postępowaniu odwoławczym.

Przypomnienia wymaga, że z podstawy faktycznej jasno wynika, iż od 2009 r. na

dalsze zawieranie umów o świadczenie usług weterynaryjnych z P. P., jako

podmiotem gospodarczym, kategorycznie nie wyrażał już zgody Powiatowy Lekarz

Weterynarii w K.

W myśl unormowania z art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 13 października

1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j.: Dz.U. z 2013 r., poz. 1442 ze zm.)

obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym podlegają osoby wykonujące pracę na

podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie

usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące

zlecenia. Wykonywanie pracy na podstawie takiej umowy nie stanowi odrębnego

tytułu do ubezpieczeń, jeżeli ma miejsce w ramach pozarolniczej działalności

gospodarczej. Wówczas tytułem do ubezpieczeń jest działalność gospodarcza.

Jeśli zaś przedsiębiorca zawiera umowę cywilnoprawną jako osoba fizyczna, nie

jako podmiot gospodarczy, to wykonywanie takiej umowy obok działalności

skutkuje zbiegiem odrębnych podstaw podlegania ubezpieczeniom społecznym -

art. 9 ust. 2 i ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Ocena

charakteru prawnego umów zlecenia, jako tytułów do ubezpieczeń, zawieranych

przez lekarzy weterynarii na podstawie tzw. wyznaczenia, stanowiła przedmiot

wielu orzeczeń sądowych. I tak w wyroku z dnia 23 czerwca 2009 r., III UK 24/09

(LEX nr 518053) Sąd Najwyższy wywiódł, że wykonywanie czynności w zakresie

Inspekcji Weterynaryjnej nie stanowi samodzielnej podstawy podlegania

ubezpieczeniom społecznym, jeżeli są one wykonywane w ramach prowadzonej

przez przedsiębiorcę pozarolniczej działalności gospodarczej. Stanowisko to Sąd

Najwyższy w składzie rozpatrującym przedmiotową skargę w pełni podziela.

Natomiast w wyroku z dnia 11 sierpnia 2009 r., III UK 27/09 (LEX nr 533671) Sąd

Najwyższy stwierdził, że nie można zaakceptować stanowiska, że lekarz

weterynarii, świadczący usługi na podstawie tzw. umów z wyznaczenia zawartych z

powiatowym inspektorem weterynarii nie może tych usług wykonywać w ramach

działalności gospodarczej - dlatego, że przychody z działalności wykonywanej

przez osobę wyznaczoną do wykonywania określonych czynności pod nadzorem i

w imieniu Inspekcji Weterynaryjnej należy traktować jako przychody z działalności

11

wykonywanej osobiście - ponieważ przepisy o podatku dochodowym od osób

fizycznych nie kreują podstaw podlegania ubezpieczeniom społecznym, czyni to

suwerennie ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych. Pogląd ten zachowuje

aktualność, znalazł szerokie rozwinięcie w motywach wyroku Sądu Najwyższego z

dnia 14 grudnia 2010 r., I UK 209/10 (LEX nr 738525). Innymi słowy, określenie

rodzaju przychodu do opodatkowania należy do materii podatkowej, a obowiązki

podatkowe skarżącego nie były przedmiotem sporu. Wprawdzie Sąd Apelacyjny

odwołał się do sposobu rozliczania podatku dochodowego przez P. P., jednakże nie

stanowiło to samodzielnej podstawy ustalenia, że ubezpieczony zawarł sporne

umowy zlecenia jako osoba fizyczna. Sąd Najwyższy stoi na stanowisku, że

oddzielić należy opodatkowanie lekarzy weterynarii od kwestii podstawy podlegania

ubezpieczeniom społecznym. Dokonana w art. 13 pkt 6 ustawy z dnia 26 lipca 1991

r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j.: Dz.U. z 2012 r., poz. 361 ze zm.)

kwalifikacja przychodu z umów cywilnoprawnych zleconych przez niektóre organy

władzy lub administracji państwowej albo samorządowej, jako przychodu z

działalności wykonywanej osobiście, nie wyłącza podstawy ubezpieczeń

społecznych, jaką jest prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej, w

zakresie której realizowane są umowy zlecenia. Z kolei o tym, czy dana umowa

cywilnoprawna została zawarta i wykonywana w ramach działalności gospodarczej

czy też poza nią, świadczą okoliczności konkretnego przypadku, a więc przede

wszystkim treść umowy oraz wola stron nawiązania i pozostawania w określonym

stosunku prawnym. Jak wynika z treści umów zawartych przez Powiatowego

Lekarza Weterynarii w K. i P. P. w 2009 r. i 2010 r., czynności w nich opisane

zostały zlecone skarżącemu jako osobie fizycznej - lekarzowi weterynarii. Takie są

ustalenia faktyczne w sprawie niniejszej, wiążące dla Sądu Najwyższego. Skoro

ubezpieczony był stroną umów zlecenia jako osoba fizyczna, nie jako podmiot

gospodarczy, to sporne umowy zlecenia stanowiły odrębny tytuł podlegania

ubezpieczeniom społecznym określonym w ustawie o systemie ubezpieczeń

społecznych oraz ubezpieczeniu zdrowotnemu - art. 66 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawy z

dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze

środków publicznych (t.j.: Dz.U. z 2008 r. Nr 164, poz. 1027 ze zm.). Fakt opłacania

12

składek na ubezpieczenia społeczne z innego tytułu, niż umowa cywilnoprawna, nie

ma znaczenia dla ustalenia podlegania tym ubezpieczeniom z określonych tytułów.

Odnosząc się do zarzutów niewłaściwego zastosowania i błędnej wykładni

prawa materialnego - art. 16 ust. 7, art. 16 ust. 1 pkt 1, art. 16 ust. 1 pkt 1a w

związku z art. 16 ust. 2a i art. 16 ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. o

Inspekcji Weterynaryjnej (t.j.: Dz.U. z 2010 r. Nr 112, poz. 744 ze zm.)

skonstatować należy, że przepisy tej ustawy w ogóle nie zajmują się klasyfikacją,

czy tym bardziej kreowaniem tytułów podlegania ubezpieczeniom społecznym.

Przepis art. 16 ust. 1 tej ustawy przewiduje możliwość wyznaczenia, w drodze

decyzji (ust. 2), przez powiatowego inspektora weterynarii do wykonywania

ustawowych zadań Inspekcji Weterynaryjnej, lekarza niebędącego pracownikiem tej

Inspekcji. Z ust. 7 art. 16 wynika, że wykonywanie takich czynności nie stanowi

zatrudnienia w rozumieniu Kodeksu pracy. Powiatowy lekarz weterynarii może

wyznaczyć do wykonywania czynności, wskazanych w art. 16 ust. 1 ustawy, lekarzy

weterynarii posiadających prawo wykonywania zawodu, którzy legitymują się

określonym stażem i praktyką w wymiarze przewidzianym w rozporządzeniu z dnia

22 kwietnia 2004 r. Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi w sprawie zakresu czynności

wykonywanych przez osoby niebędące pracownikami Inspekcji Weterynaryjnej oraz

kwalifikacji tych osób (Dz.U. Nr 89, poz. 860 ze zm.). Decyzja powiatowego

inspektora weterynarii jest aktem zlecenia funkcji administracji publicznej, dotyczy

ustawowych kompetencji organu administracji, stanowi rodzaj pełnomocnictwa

administracyjnego, a zlecone funkcje są wykonywane w imieniu oraz na rachunek i

ryzyko organu, któremu są ustawowo przypisane (tak Naczelny Sąd

Administracyjny w wyroku z dnia 5 lipca 2012 r., II OSK 676/11, Legalis nr 793844).

Przy wykonywaniu usług weterynaryjnych, wynikających z wyznaczenia, lekarze

weterynarii podlegają ochronie prawnej przewidzianej dla funkcjonariuszy

publicznych. Jednakże warunkiem niezbędnym do wykonywania czynności

wynikających z decyzji jest zawarcie odpowiedniej umowy. Decyzja o wyznaczeniu

lekarza weterynarii nie zajmuje się w ogóle podstawą świadczenia usług, ta zostaje

określona odrębną umową (art. 16 ust. 3). Nie ma przeszkód prawnych, aby umowa

cywilnoprawna została zawarta z lekarzem weterynarii jako osobą fizyczną o

określonych kwalifikacjach, która odrębnie prowadzi pozarolniczą działalność

13

gospodarczą w postaci zakładu leczniczego dla zwierząt. Umowa taka może być

również zawarta z lekarzem weterynarii jako podmiotem gospodarczym, który

zlecone czynności realizuje w zakresie prowadzonej działalności. Decydująca jest

wola stron, które zawierają umowę konkretnej treści. Przepis art. 16 ust. 3 ustawy o

Inspekcji Weterynaryjnej wprost potwierdza powyższe wnioski regulując, że

wykonywanie czynności, o których mowa w ust. 1, następuje po zawarciu przez

powiatowego lekarza weterynarii umowy z: 1) osobami, o których mowa w ust. 1 pkt

1 i 2, 2) podmiotem prowadzącym zakład leczniczy dla zwierząt, w przypadku, o

którym mowa w ust. 1 pkt 1a; przy czym w ust. 1 pkt 1 i 2 oraz w ust. 1 pkt 1a

ustawodawca enumeratywnie wymienił konkretne czynności i zadania, które

powiatowy lekarz weterynarii może zlecić. Przepis art. 16 ust. 3 ustawy o Inspekcji

Weterynaryjnej stanowi zatem podstawę prawną do zawierania umów o

świadczenie usług zarówno z lekarzami weterynarii - osobami fizycznymi, jak i z

lekarzami weterynarii - podmiotami gospodarczymi. Kasacyjne zarzuty obrazy

art. 16 ust. 7, art. 16 ust. 1 pkt 1, art. 16 ust. 1 pkt 1a w związku z art. 16 ust. 2a i

art. 16 ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 29 stycznia 2004r. o Inspekcji Weterynaryjnej

mogłyby zostać uznane za usprawiedliwione tylko pod warunkiem, że stroną

spornych umów cywilnoprawnych był P. P. jako przedsiębiorca, jednakże ten

warunek nie zachodzi.

Zupełnie chybione są zarzuty obrazy prawa materialnego: art. 14c lit. a

rozporządzenia Rady (EWG) nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r., art. 14 ust. 2 lit.

b i) oraz art. 14c lit. a in principio tego rozporządzenia. Stosownie do generalnej

zasady wspólnotowej koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego,

wynikającej z art. 13 ust. 1 oraz art. 13 ust. 2 lit. a rozporządzenia Rady (EWG) nr

1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów

zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób pracujących na

własny rachunek i członków ich rodzin przemieszczających się w obrębie

Wspólnoty (Dz.U.UE.L.71.149.2, Dz.U.UE-sp.05-1-35m), ustalanie właściwego

ustawodawstwa odbywa się według zasady miejsca wykonywania pracy oraz

zasady podlegania jednemu ustawodawstwu. Wyłączona jest przy tym możliwość

ustalania prawa właściwego w inny sposób, niż wskazany przez normy dotyczące

koordynacji systemów. Jednakże, jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6

14

czerwca 2013 r., II UK 333/12 (OSNP 2014 nr 3, poz. 47), stosunek prawny, na

podstawie którego powstaje tytuł ubezpieczenia społecznego oraz sam stosunek

ubezpieczenia społecznego, to dwie niezależne więzi prawne, które mogą podlegać

prawu różnych państwa członkowskich, przy czym generalnie stosunek

ubezpieczenia społecznego podlega prawu miejsca wykonywania pracy. W

motywach przywołanego wyroku Sąd Najwyższy wskazał również, że pojęcie

„pracy najemnej”, jako określające tytuł ubezpieczenia społecznego, rozumiane jest

i tłumaczone według prawa miejscowego. W polskim systemie ubezpieczeń

społecznych za osoby wykonujące taką pracę uważa się pracowników, ale także

zleceniobiorców oraz osoby, które wykonują umowy o świadczenie usług, do

których to osób znajdują zastosowanie odpowiednio przepisy o umowie zlecenia

(art. 750 k.c.).

Organ rentowy decyzją z dnia 14 marca 2011 r. ustalił, że P. P. podlegał

ustawodawstwu polskiemu, gdyż w okresie spornym zamieszkiwał i wykonywał w

Polsce pracę na podstawie umów zlecenia jako osoba fizyczna. Mając na uwadze

prawidłowość ustaleń dotyczących charakteru tych umów, co wynika z wyżej

poczynionych rozważań, skarżący posiadał tytuł ubezpieczeń społecznych

wymieniony w art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Jednakże w dniu 1 marca 2009 r. P.P. zawarł umowę o pracę, która miała być

świadczona na Litwie, zaś w dniu 18 marca 2009 r. litewska instytucja

ubezpieczeniowa wydała zaświadczenie E 101 LT dotyczące ustawodawstwa

właściwego w zakresie zabezpieczenia społecznego stwierdzając, że w okresie od

01.03.2009 r. do 01.03.2012 r. P. P. podlega ustawodawstwu litewskiemu. Zakład

Ubezpieczeń Społecznych nie miał oczywiście kompetencji do oceny charakteru

stosunku prawnego, kreującego tytuł ubezpieczenia społecznego w innym kraju

Wspólnoty, jak też do oceny zaistnienia samego stosunku ubezpieczenia

społecznego. Ocena ta mogła być dokonana tylko przez właściwą instytucję

ubezpieczeniową w kraju miejsca świadczenia pracy, w tym przypadku instytucję

litewską. Istnienie tytułu ubezpieczenia społecznego za granicą wyklucza

dokonywanie ustaleń przeciwko dowodowi ubezpieczenia społecznego w innym

państwie (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 2010 r., II UZP 2/10,

OSNP 2010 nr 17-18, poz. 216). Z prawidłowo przywołanych przez skarżącego

15

przepisów wykonawczych wynika, że jeśli instytucja ubezpieczeniowa miejsca

zamieszkania osoby, wskazującej na tytuł ubezpieczenia w innym państwie, ma

wątpliwości co do ustalenia ustawodawstwa właściwego, winna zwrócić się do

instytucji innego państwa Wspólnoty o niezbędne wyjaśnienia. W przypadku

wydania zaświadczenia E 101 instytucja państwa członkowskiego może zwrócić się

o wycofanie tego dokumentu, wówczas instytucja wydająca dokument ponownie

rozpatruje podstawy jego wystawienia i w stosownych przypadkach wycofuje

zaświadczenie. Tak też postąpił Zakład Ubezpieczeń Społecznych i w rezultacie

jego wystąpienia litewska instytucja ubezpieczeniowa unieważniła zaświadczenie E

101 LT z dnia 18 marca 2009 r., o czym powiadomiła Zakład w marcu 2011 r., a

zatem przed wydaniem spornej decyzji z dnia 14 marca 2011 r. W tych

okolicznościach nie ma zastosowania do skarżącego, jak się tego domaga,

regulacja zawarta w art. 14c lit. a) rozporządzenia Rady nr 1408/71, według której

osoba będąca równocześnie pracownikiem najemnym na terytorium jednego

Państwa Członkowskiego i prowadząca działalność na własny rachunek na terenie

innego Państwa Członkowskiego podlega ustawodawstwu Państwa

Członkowskiego, na którego terytorium wykonuje pracę za wynagrodzeniem - co

miałoby skutkować podleganiem ustawodawstwu litewskiemu. Skoro litewska

instytucja ubezpieczeniowa unieważniła zaświadczenie E 101 E, to brak jest

podstaw do uznania, że w okresie od 1 marca 2009 r. P. P. podlegał w zakresie

zabezpieczenia społecznego ustawodawstwu litewskiemu oraz że był stroną

stosunku prawnego, kreującego tytuł ubezpieczenia na Litwie. Do oceny tych więzi

uprawniony był bowiem tylko organ litewski. Zaświadczenie wydane przez

instytucję danego Państwa Członkowskiego musi być uwzględnione przez właściwą

instytucję oraz sądy innego Państwa Członkowskiego dopóki nie zostanie wycofane

lub nie zostanie stwierdzona jego nieważność (tak Sąd Najwyższy m.in. w wyroku z

dnia 6 września 2011 r., I UK 84/11 (LEX nr 1102996). Skoro zaświadczenie

instytucji litewskiej zostało wycofane, to oznacza, że P. P. od 1 marca 2009 r. nie

podlegał ubezpieczeniu według ustawodawstwa litewskiego, toteż słusznie uznał

Sąd Apelacyjny, że musi podlegać ubezpieczeniu na podstawie ustawodawstwa

polskiego, gdyż w okresie od 01.03.2009 r. do 31.03.2010 r. wykonywał w Polsce

działalność gospodarczą oraz dodatkowo pracę na zlecenie.

16

Nie jest również usprawiedliwiony kasacyjny zarzut naruszenia przepisów

postępowania, to jest art. 12a ust. 7 lit. a rozporządzenia Rady nr 574/72 z dnia 21

marca 1972 r. w sprawie wykonywania rozporządzenia Rady nr 1408/71 w związku

z art. 13 ust. 1 i ust. 2 lit. f rozporządzenia Rady nr 1408/71, przez niedochowanie

ustalonej w tych przepisach procedury ustalania ustawodawstwa właściwego i

wydanie zaświadczenia E 101 PL, mimo obowiązywania litewskiego zaświadczenia

E 101 LT. Przede wszystkim zarzut ten dotyczy postępowania administracyjnego, a

nadto postępowanie sądowe, w którym zapadł wyrok objęty skargą kasacyjną,

zainicjowane zostało odwołaniem od decyzji z dnia 14 marca 2011 r. Formularz E

101, stanowiący poświadczenie dotyczące ustawodawstwa właściwego, o którym

traktują przepisy rozporządzenia Rady (EWG) nr 574/72 z dnia 21 marca 1972 r. w

sprawie wykonywania rozporządzenia nr 1408/71, stanowi na gruncie prawa

polskiego władcze rozstrzygnięcie organu rentowego, co do objęcia danej osoby

polskim systemem ubezpieczeń. Ocenę charakteru prawnego zaświadczenia

dotyczącego ustawodawstwa właściwego przedstawił Sąd Najwyższy w

przywołanej uchwale z dnia 18 marca 2010 r. stwierdzając, że wydanie, jak i

odmowa wydania przez ZUS zaświadczenia dotyczącego ustawodawstwa

właściwego następuje w drodze decyzji (por. także wyrok Sądu Najwyższego z dnia

19 maja 2011 r., I UK 403/10, OSNP 2012 nr 13-14, poz. 178). Poświadczenie

ustawodawstwa właściwego jest decyzją deklaratywną wydawaną na podstawie

art. 83 ust. 1 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, zgodnie z którym

Zakład wydaje decyzje w zakresie indywidualnych spraw dotyczących przebiegu

ubezpieczeń społecznych. Dopóki istnieje ważne poświadczenie, to sądy są nim

związane, tak jak każdą inną decyzją ostateczną (zob. wyrok Sądu Najwyższego z

dnia 29 stycznia 2008 r., I UK 173/07, OSNP 2009 nr 5-6, poz. 78). Zaświadczenie

E 101 PL z dnia 30 kwietnia 2010 r. o podleganiu ustawodawstwu polskiemu,

mające charakter decyzji, nie zostało zakwestionowane stosownym odwołaniem,

toteż ma moc wiążącą i zupełnym nieporozumieniem jest próba jego weryfikacji,

przez formułowanie zarzutów kwestionujących prawidłowość procedury jego

wydania, w skardze kasacyjnej od wyroku wydanego w sprawie niniejszej. Tym

bardziej nie występuje w przedmiotowej sprawie jakakolwiek potrzeba wykładni

art. 12a ust. 7 lit. a rozporządzenia Rady nr 574/72, wymagająca wystąpienia z

17

pytaniem prejudycjalnym do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, podobnie

art. 14c lit. a rozporządzenia Rady nr 1408/71, który w prawidłowo ustalonym stanie

faktycznym nie miał zastosowania.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną na

podstawie art. 39814

k.p.c.