IV CSK 272/14

Sygn. akt IV CSK 272/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 lutego 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Jan Górowski (sprawozdawca)

SSN Agnieszka Piotrowska

Protokolant Hanna Kamińska

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Ministra Skarbu Państwa

przeciwko I. K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 12 lutego 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 30 września 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i

orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w G. wyrokiem z dnia 23 stycznia 2013 r. oddalił powództwo

Skarbu Państwa - Ministra Skarbu Państwa o zasądzenie od pozwanego I. K. kwoty

85 742,26 zł wraz z ustawowymi odsetkami liczonymi od dnia doręczenia pozwu.

Ustalił, że wyrokiem zaocznym z dnia 27 kwietnia 2001 r. Sąd Okręgowy w G.

zasądził od Z. W. na rzecz I. K. kwotę 90 000 zł z ustawowymi odsetkami od dnia

14 października 2000 r. do dnia zapłaty oraz kwotę 18 000 zł tytułem zwrotu

kosztów procesu. Wyrok ten uprawomocnił się dnia 22 maja 2001 r. I. K. w dniu 7

czerwca 2001 r. wystąpił na jego podstawie z wnioskiem o wszczęcie egzekucji z

nieruchomości położonej w G. przy ul. M. […], niemniej w toku tego postępowania Z.

W. zmarł i w związku z tym postanowieniem z dnia 19 września 2003 r. komornik

zawiesił postępowanie egzekucyjne w sprawie … 708/01. Następnie wierzyciel

wystąpił z wnioskiem o stwierdzenie nabycia spadku po dłużniku. Postanowieniem

z dnia 9 stycznia 2008 r., które uprawomocniło się z dniem 24 lipca 2008 r. Sąd

Rejonowy stwierdził, że spadek po Z. W. zmarłym dnia 15 grudnia 2002 r. nabył w

całości z dobrodziejstwem inwentarza Skarb Państwa.

W dniu 13 sierpnia 2008 r. do Delegatury Ministra Skarbu Państwa w G.

wpłynęło od pełnomocnika I. K. wezwanie z dnia 11 sierpnia 2008 r. do zapłaty

należności wynikających z wyroku zaocznego oraz aktu notarialnego obejmującego

umowę pożyczki będącego tytułem egzekucyjnym skierowane na podstawie art.

1060 § 1 k.p.c. W odpowiedzi na to wezwanie Delegatura pismem z dnia 18

sierpnia 2008 r. poinformowała o konieczności określenia zakresu

odpowiedzialności dłużnika i o złożeniu w tym celu wniosku o zarządzenie spisu

inwentarza po Z. W. Następnie, w piśmie z dnia 15 października 2009 r. Delegatura

wystąpiła do Komornika Sądowego w sprawie … 708/01 o wydanie zaświadczenia

o umorzeniu postępowania egzekucyjnego z mocy prawa.

Odpowiadając na wezwanie przeciwegzekucyjne z dnia 11 sierpnia 2008 r.,

powód pismem z dnia 26 kwietnia 2010 r. poinformował pozwanego, że dokona

wpłaty określonych kwot objętych wyrokiem zaocznym, odmówił natomiast wypłaty

odsetek za okres od 14 października 2000 r. do dnia 21 maja 2001 r. oraz od dnia

3

15 października 2001 r., do dnia 6 czerwca 2007 r., podnosząc, że w tej części

roszczenie jest przedawnione. W piśmie z dnia 6 września 2010 r. Delegatura

poinformowała wierzyciela, że w dniu 8 czerwca 2010 r. przelała na wskazany

przez niego rachunek kwotę 151 756,10 zł, w tym na należność główną w kwocie

90 000 zł, kwotę 18 000 zł tytułem kosztów procesu i kwotę 43 756,10 zł tytułem

odsetek ustawowych.

W dniu 13 września 2010 r. wpłynął do komornika wniosek wierzyciela I. K. o

podjęcie postępowania w sprawie … 708/01 i przeprowadzenie egzekucji z

rachunku bankowego Delegatury Ministra Skarbu Państwa w G., w którym

powołując się na art. 788 k.p.c. wskazał, że w razie śmierci dłużnika po wszczęciu

postępowania egzekucyjnego nie jest wymagane przedstawienie tytułu

wykonawczego zawierającego klauzulę wykonalności przeciwko spadkobiercy.

Komornik jednak nie wszczął postępowania, lecz w dniu 24 marca 2011 r. wydał

postanowienie o ustaleniu kosztów postępowania egzekucyjnego i zawiadomieniu o

umorzeniu postępowania egzekucyjnego w sprawie … 708/01 z mocy prawa, z

uwagi na brak wniosku wierzyciela o podjęcie zawieszonego postępowania

złożonego w ciągu roku od dnia uprawomocnienia się postanowienia o stwierdzeniu

nabycia spadku po Z. W.

Sąd Okręgowy w G. postanowieniem z dnia 27 czerwca 2011 r., … 185/11,

na wniosek wierzyciela K. nadał klauzulę wykonalności wyrokowi zaocznemu z

dnia 27 kwietnia 2001 r. w części dotyczącej odsetek od dnia 14 października 2000

r. do dnia 21 maja 2001 r. oraz od dnia 15 października 2001 r. do dnia 6 czerwca

2007 r. z przejściem obowiązku na Skarb Państwa - Ministra Skarbu Państwa.

Następnie wierzyciel w dniu 7 października 2011 r. złożył wniosek do komornika o

wszczęcie postępowania egzekucyjnego przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi

Skarbu Państwa na podstawie tego tytułu wykonawczego, tj. o ściągnięcie tych

odsetek tj. łącznie kwoty 86 989.90 zł oraz kwoty 110 zł tytułem kosztów. W toku

tego postępowania egzekucyjnego toczącego się w sprawie … 2727/11 komornik

wyegzekwował kwotę 94 975,54 zł, z czego wierzycielowi przekazał kwotę 87

999,90 zł. Postanowieniem z dnia 31 października 2011 r. przyznał koszty

wierzycielowi oraz zakończył postępowanie egzekucyjne w sprawie.

4

Według oceny Sądu Rejonowego istota sporu pomiędzy stronami

sprowadzała się do następujących kwestii: czy roszczenie o zapłatę odsetek od

świadczenia objętego wyrokiem zaocznym z dnia 27 kwietnia 2001 r. przedawniło

się przed jego wyegzekwowaniem; w razie pozytywnej odpowiedzi na to pytanie,

czy przymusowe wykonanie roszczenia przedawnionego jest świadczeniem

nienależnym i jako takie podlega zwrotowi; wreszcie czy możliwe jest kierowanie

roszczenia o zapłatę na podstawie instytucji świadczenia nienależnego

w odniesieniu do świadczeń wyegzekwowanych na podstawie prawomocnego

tytułu wykonawczego, który nie był zwalczany w drodze powództwa opozycyjnego.

W pierwszej kolejności rozważał kwestię przedawnienia roszczenia

dotyczącego odsetek od świadczenia pieniężnego, objętego wyrokiem zaocznym

z dnia 27 kwietnia 2001 r. Zwrócił uwagę, że zgodnie z art. 117 § 2 k.c. po upływie

terminu przedawnienia ten, przeciwko komu przysługuje roszczenie, może uchylić

się od jego zaspokojenia, chyba, że zrzeka się korzystania z zarzutu przedawnienia.

Zwrócił uwagę, że dopiero pozytywne przesądzenie kwestii przedawnienia, czyni

aktualnym rozważania dotyczące podstawy prawnej żądania w postaci

nienależnego świadczenia.

Podkreślił, że powód podniósł, iż odsetki od świadczenia głównego za okres

od dnia 14 października 2000 r. (oznaczona w wyroku data początku naliczania

odsetek) do dnia 21 maja 2001 r. (data uprawomocnienia się wyroku zaocznego)

uległy przedawnieniu z upływem 10 lat od uprawomocnienia się wyroku zaocznego.

Natomiast odsetki za każdy dzień opóźnienia w okresie od dnia 15 października

2001 r. do dnia 23 kwietnia 2007 r. przedawniły się z upływem kolejnych 3 lat

liczonych osobno dla każdego dnia przypadającego w tym okresie, a więc

odpowiednio od 15 października 2004 r. do 23 kwietnia 2011 r. Podkreślił także,

że Skarb Państwa zwracał uwagę na to, że bieg przedawnienia nie został

przerwany.

Nie zgodził się jednak z tym stanowiskiem powoda i wyraził zapatrywanie,

że świadczenia wyegzekwowane na rzecz pozwanego nie wynikały z roszczeń

przedawnionych. Rozważając kwestię, czy doszło do umorzenia postępowania

egzekucyjnego z mocy prawa w sprawie … 708/01 i czy w związku z tym złożony

5

przez pozwanego I. K. w dniu 7 czerwca 2001 r. wniosek o wszczęcie tego

postępowania egzekucyjnego wywołał skutek w postaci przerwania biegu

przedawnienia, wyraził pogląd, że skoro w danych okolicznościach umorzenie

postępowania egzekucyjnego następuje z mocy prawa (art. 823 k.p.c.), to Sąd jest

uprawniony do weryfikacji tego faktu, niezależnie od podjętych przez komornika

czynności w tym zakresie.

Wskazał, że postanowienie o „zawiadomieniu o umorzeniu postępowania

z mocy prawa" jest czynnością komornika. Sąd nie jest związany deklaratoryjnymi

czynnościami komornika, nawet jeżeli przyjmują w danym przypadku postać

orzeczeń. Czynności komornika o charakterze deklaratoryjnym nie korzystają

z prawomocności materialnej, o której mowa w art. 365 § 1 k.p.c. Jest tak również

wtedy, gdy stosowna czynność komornika nie została zaskarżona skargą na

czynności komornika.

Zgodnie z art. 823 k.p.c. postępowanie egzekucyjne umarza się z mocy

samego prawa, jeżeli wierzyciel w ciągu roku nie dokonał czynności potrzebnej do

dalszego prowadzenia postępowania lub nie zażądał podjęcia zawieszonego

postępowania. Termin ten biegnie od dnia dokonania ostatniej czynności

egzekucyjnej, a w razie zawieszenia postępowania od ustania przyczyny

zawieszenia. Przyczyną zawieszenia postępowania egzekucyjnego prowadzonego

z wniosku I. K. była śmierć dłużnika Z. W. i brak możliwości kontynuowania

postępowania egzekucyjnego bez ustalenia następcy prawnego dłużnika oraz

zakresu jego odpowiedzialności.

Sąd pierwszej instancji wyraził także zapatrywanie, że ustanie przyczyny

zawieszenia postępowania, o którym mowa w art. 823 k.p.c. następuje wtedy gdy

zostaną wyeliminowane wszelkie przeszkody dla kontynuowania egzekucji.

Podkreślił, że sytuacja w tym postępowaniu egzekucyjnym była o tyle specyficzna,

że do dziedziczenia doszedł Skarb Państwa, który nabył spadek z dobrodziejstwem

inwentarza. Te fakty implikowały to, że należało ustalić po pierwsze zakres

odpowiedzialności następcy prawnego dłużnika oraz podjąć czynności

umożliwiające egzekucję przeciwko Skarbowi Państwa. Zgodnie bowiem z art.

1031 § 2 k.c. w razie przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza spadkobierca

6

odpowiada za długi spadkowe tylko do wartości ustalonego w inwentarzu stanu

czynnego spadku.

Podkreślił, że dopiero postanowieniem z dnia 24 marca 2011 r. komornik

zawiadomił wierzyciela o umorzeniu postępowania z mocy prawa i wtedy to powziął

on wiedzę o tym, iż jen organ egzekucyjny nie podejmie zawieszonego

postępowania. Wyraził pogląd, że komornik powinien był zobowiązać wierzyciela do

przedstawienia wraz z wnioskiem o podjęcie zawieszonego postępowania tytułu

wykonawczego przeciwko Skarbowi Państwa. Opowiedział się za wykładnią art.

788 k.p.c., zgodnie z którą w razie śmierci dłużnika po wszczęciu egzekucji dla

podjęcia zawieszonego postępowania i kontynuowania egzekucji przeciwko

spadkobiercy nie jest potrzebne uzyskanie klauzuli wykonalności wobec niego,

a jedynie wykazanie następstwa prawnego, jednakże uznał, że regulacja dotycząca

egzekucji przeciwko Skarbowi Państwa ma charakter szczególny i znajduje

pierwszeństwo przed przepisami dotyczącymi postępowania klauzulowego

w związku z następstwem prawnym (art. 788 k.p.c. w zw. z art. 779 § 2 k.p.c.).

Podkreślił, że wynikająca z art. 1060 § 1 i 2 k.p.c. specyfika egzekucji, jeżeli

dłużnikiem jest Skarb Państwa, nakłada na wierzyciela obowiązek uprzedniego

wezwania dłużnika do zapłaty oraz uzyskania klauzuli wykonalności przeciwko

Skarbowi Państwa.

Według oceny Sądu Okręgowego, dopiero ustalenie zakresu

odpowiedzialności Skarbu Państwa jako następcy prawnego dłużnika, oraz

uzyskanie klauzuli wykonalności celem prowadzenia egzekucji z rachunku

bankowego właściwej państwowej jednostki organizacyjnej powodowało ustanie

przyczyn zawieszenia postępowania, o których mowa w art. 823 k.p.c. Podniósł,

że pozwany I. K. wniosek o podjęcie zawieszonego postępowania egzekucyjnego

złożył jeszcze przed tym terminem. Nie został jednak wezwany do przedstawienia

tytułu wykonawczego przeciwko Skarbowi Państwa. Nie zostały zatem spełnione

przesłanki umorzenia postępowania egzekucyjnego z mocy prawa. Z kolei, jego

zdaniem negatywne przesądzenie kwestii umorzenia postępowania z mocy prawa

(art. 823 k.p.c.) uzasadniało przyjęcie, że złożony w dniu 7 czerwca 2001 r. przez

wierzyciela I. K. wniosek o wszczęcie postępowania egzekucyjnego skutecznie

przerwał bieg przedawnienia. Jednocześnie podkreślając, że postępowanie

7

egzekucyjne w sprawie … 708/01 zostało zakończone wadliwie, doszedł do

wniosku, iż w myśl art. 123 § 2 k.c. nie rozpoczął się ponowny bieg przedawnienia.

Abstrahując od powyższych rozważań Sąd Rejonowy podniósł,

że skorzystanie przez powoda z zarzutu przedawniania w okolicznościach sprawy

może być uznane za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Pozwany

bowiem od śmierci dłużnika podejmował szereg czynności zmierzających do

kontynuowania egzekucji. Po uzyskaniu prawomocnego postanowienia

o stwierdzeniu nabycia spadku niezwłocznie wezwał dłużnika do spełnienia

świadczenia. Uzyskał informację o zamiarze spełnienia świadczenia po określeniu

zakresu odpowiedzialność w związku z nabyciem spadku z dobrodziejstwem

inwentarza. Pozwany nie miał wpływu na bieg postępowania w przedmiocie

sporządzenia spisu inwentarza. Wydłużenie biegu tego postępowania stanowiło

przyczynę do powołania się przez powoda na zarzut przedawnienia. W ocenie

Sądu, wierzyciel dokonał wszelkich aktów staranności. Długotrwałość procedur

sądowych i egzekucyjnych nie może wywoływać ujemnych skutków dla pozwanego

w sporze ze Skarbem Państwa.

W końcu Sąd Okręgowy podniósł, że skoro świadczenie wyegzekwowane

przez Komornika na rzecz pozwanego nie wynikało z roszczenia przedawnionego,

to bezprzedmiotowa okazała się już analiza dalszych kwestii podnoszonych przez

strony w procesie. Dlatego też pominął rozważania dotyczące zastosowania

instytucji nienależnego świadczenia do żądania zwrotu przymusowo

wyegzekwowanych świadczeń, wynikających z roszczeń przedawnionych, a także

dopuszczalności kierowania powództwa o zapłatę, pomimo zaniechania wniesienia

pozwu na podstawie art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 30 września 2013 r. oddalił apelację Skarbu

Państwa, podzielając ustalenia faktyczne zaskarżonego wyroku. Zwrócił uwagę, że

powód w apelacji przyznał, iż ostateczna wartość stanu czynnego spadku została

określona dopiero w sierpniu 2009 r., a zatem wcześniej nie istniały przesłanki do

ustalenia, w jakim zakresie pozwany ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe.

Z tego względu za trafne uznał stanowisko Sądu pierwszej instancji, że samo

prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia przez Skarb Państwa spadku z

8

dobrodziejstwem inwentarza nie usuwało wszystkich przeszkód do prowadzenia

postępowania egzekucyjnego. Bez sporządzenia spisu inwentarza z postanowienia

spadkowego nie wynikało bowiem, w jakim zakresie pozwany ponosi

odpowiedzialność za długi spadkowe. Powód nie poinformował pozwanego o fakcie

sporządzenia spisu inwentarza. W tym kontekście zwrócił uwagę na treść

korespondencji między stronami, w tym na pismo Skarbu Państwa z dnia 18

sierpnia 2008 r., w którym nie kwestionował on istnienia długu, ani co do zasady,

ani wysokości. Zastrzegł wtedy jedynie, że nie jest obecnie możliwe spełnienie

świadczenia z uwagi na konieczność sporządzenia inwentarza spadku, co umożliwi

ustalenie zakresu odpowiedzialności powoda za wskazany w wezwaniu dług.

Doszedł do wniosku, że jest to uznanie niewłaściwe długu. Powód pozostając

w zaufaniu do jego treści mógł więc oczekiwać, że po sporządzeniu spisu

inwentarza i ustaleniu zakresu odpowiedzialności Skarbu Państwa, roszczenie w

zakresie tej odpowiedzialności zostanie spełnione bez dodatkowego wezwania.

Wskazał, że Sąd Okręgowy trafnie zwrócił uwagę na specyfikę postępowania

egzekucyjnego przeciwko Skarbowi Państwa. Skoro był to spadkobierca konieczny,

odpowiadający za długi spadkowe tylko do wartości czynnej spadku, to jego

zdaniem nieustalenie wartości czynnej spadku stanowiło przeszkodę

w prowadzeniu postępowania egzekucyjnego. Obowiązek dokonania tego ustalenia

nie obciążał wierzyciela. Podkreślił, że w istocie rzeczy skumulowały się dwie

okoliczności – z jednej strony występowała podstawa zawieszenia podstępowania

skutek śmierci dłużnika, a z drugiej przeszkoda polegająca na nieustaleniu wartości

czynnej spadku, gdy okazało się, iż spadkobiercą ustawowym jest Skarb Państwa.

Za istotny w związku z tym uznał fakt, że powód nie poinformował pozwanego

o ustaleniu czynnej wartości spadku.

Odniósł się także do kwestii, czy powód, który nie wystąpił z powództwem

przeciwegzekucyjnym może domagać się zwrotu wyegzekwowanego zgodnie

z treścią tytułu wykonawczego świadczenia, jako świadczenia nienależnego

powołując się na to, że roszczenie to uległo przedawnieniu. Wskazał, że podstawą

powództwa przeciwegzekucyjnego może być zarzut przedawnienia roszczenia,

jednakże powództwa takiego nie można wytoczyć po wyegzekwowaniu

świadczenia. Zauważył, że w orzecznictwie wskazuje się, iż wyegzekwowanie

9

świadczenia nie pozbawia dłużnika możliwości ochrony swoich uprawnień

w innym postępowaniu (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 stycznia 1978 r.,

III CRN 310/ 77, LEX nr 8055). Wyraził pogląd, że w owym innym postępowaniu

powód nie może już zwalczać tytułu wykonawczego, ani kwestionować

prawidłowości postępowania egzekucyjnego. Przepis art. 840 k.p.c. jest przepisem

prawa materialnego, a powództwo opozycyjne zmierza do ukształtowania prawa.

W przypadku, gdy strona z tej możliwości nie skorzystała trudno jest abstrahować

od tego, że orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko sąd, który je wydał, lecz

również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej,

a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Zgodnie zaś z art.

366 k.p.c. wyrok prawomocny ma powagę rzeczy osądzonej, co do tego, co

w związku z podstawą stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia. W sytuacji zatem, gdy

dłużnik nie wytoczył powództwa przeciwegzekucyjnego w innym postępowaniu nie

może już się powoływać na to, że kwota wyegzekwowana zgodnie z treścią tytułu

wykonawczego jest zbyt duża, ze względu na to, iż roszczenie uległo

przedawnieniu.

Podzielił także stanowisko Sądu pierwszej instancji co do występowania

w sprawie okoliczności uzasadniających zastosowanie art. 5 k.c. Podkreślił,

że należało także mieć na względzie, iż Skarb Państwa jest spadkobiercą

koniecznym. Wierzyciele spadkodawcy mają więc uzasadnione podstawy

aby przypuszczać, że w pierwszej kolejności zostaną spłacone długi spadkowe.

Powód w skardze kasacyjnej zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w całości

oraz wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Zarzucił naruszenie: art. 123 § 1 pkt 1 i 3 k.c. w związku z art. 823, art. 182 § 2 i art.

13 § 2 k.p.c.; art. 405 w związku z art. 410 § 1 i § 2 k.c. i art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.

a także art. 5 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Według skarżącego Skarbu Państwa, naruszenie art. 123 § 1 pkt 1 i 3 k.c.

w związku z art. 823 oraz z art. 182 § 2 i art. 13 § 2 k.p.c. polegało na przyjęciu

przez Sąd Apelacyjny, że pismo z dnia 18 sierpnia 2008 roku stanowi uznanie

niewłaściwe długu, zaś sporządzanie spisu inwentarza stanowi przeszkodę, która

10

wyklucza umorzenie postępowania egzekucyjnego z mocy prawa z uwagi na

bezczynność wierzyciela, a w konsekwencji uznanie, iż doszło do skutecznego

przerwania biegu przedawnienia roszczenia o odsetki za sporny okres. Na wstępie

trzeba zauważyć, że w świetle uzasadnienia tego zarzutu, wskazanie pkt 3 zamiast

pkt 2, skoro został powołany art. 123 k.c. należało uznać za oczywistą omyłkę

skarżącego, nie mającą wpływu na jego ocenę.

Należy zgodzić się z powodem, że pismo Skarbu Państwa z dnia 18 sierpnia

2008 r. nie jest oświadczeniem wiedzy, które jest niewłaściwym uznaniem długu.

Ocena tego dokumentu przez Sąd Apelacyjny nie jest trafna. Stanowił on

odpowiedź na wezwanie z dnia 11 sierpnia 2008 r. skierowane przez pełnomocnika

wierzyciela do Skarbu Państwa - Delegatury Ministra Skarbu Państwa na podstawie

art. 1060 § 1 k.p.c. o niezwłoczne spełnienie, między innymi spornego świadczenia,

z zagrożeniem, że w braku jego wykonania w ciągu dwóch tygodni, od dnia

doręczenia będą podjęte dalsze czynności w celu wyegzekwowania tych należności,

w drodze egzekucji z rachunku bankowego jednostki.

Powód wskazał w nim, że na podstawie postanowienia z dnia 9 stycznia

2008 r. Skarb Państwa nabył spadek po Z. W. z dobrodziejstwem inwentarza oraz

iż w związku z tym ponosi on odpowiedzialność za długi spadkowe tylko do

wartości ustalonego w inwentarzu stanu czynnego spadku, a także, że w punkcie

piątym tego orzeczenia zarządzono sporządzenie spisu inwentarza spadku po

dłużniku. Poinformował także wierzyciela, że Delegatura również wystąpiła o jego

sporządzenie i Zarządzenie to realizuje komornik skarbowy. Poza tym, pismo to

ma jeszcze tylko treść: „Obecnie trwa postępowanie mające na celu określenie

wartości majątku po R. W. i Z. W., a tym samym określenie zakresu

odpowiedzialności Skarbu Państwa za długi wskazanych. Dlatego na obecnym

etapie niemożliwym jest spełnienie świadczeń, o których mowa w treści pisma z

dnia 1 sierpnia 2008 r." Trafnie więc powód podniósł, że zawiera ono wyjaśnienie

dlaczego w chwili sporządzania tego dokumentu Skarb Państwa nie może wiążąco

odnieść się do wezwania wierzyciela z 11 sierpnia 2008 r. Z zacytowanego

oświadczenia wynika tylko, że trwają czynności, które pozwolą określić, czy jest

zobowiązany do świadczenia.

11

W tej sytuacji nie można, z braku wyraźnego kwestionowania w nim długu

i jego wysokości wywieść wniosku o świadomości bycia dłużnikiem, a w rezultacie

o przyznaniu istnienia długu Skarbu Państwa. Pośrednio, z treści tego pisma

wynika, że w razie istnienia masy czynnej spadku po Z. W., dopiero Delegatura

będzie mogła oświadczyć się do istnienia długu. Trafnie skarżący podniósł, że

Skarb Państwa jako spadkobierca konieczny nie ma zwykle wiedzy o majątku

spadkodawcy, a tymczasem uznanie niewłaściwe jest przyznaniem obowiązku

świadczenia z zindywidualizowanego, konkretnego stosunku prawnego. Innymi

słowy, jest deklaratywnym stwierdzeniem, że taki zindywidualizowany obowiązek

istnieje i że dłużnik nie zamierza uchylić się od jego wypełnienia. Zobowiązanie zaś

takie nie ma nigdy charakteru konstytutywnego (por. orzeczenie Sądu Najwyższego

z dnia 7 grudnia 1957 r., I CR 659/56, OSNCK 1958, nr 3, poz. 84).

Trafnie także skarżący zarzucił, że ustanie przyczyny zawieszenia

w rozumieniu art 823 k.p.c. nie może być utożsamiane z wyeliminowaniem

wszystkich przeszkód do kontynuowania egzekucji. Z ustaleń wynika,

że zawieszenie postępowania egzekucyjnego w sprawie … 708/01 postanowieniem

komornika z dnia 19 września 2003 r. nastąpiło na podstawie art. 819 k.p.c., tj. ze

względu na to, iż dłużnik Z. W. zmarł w dniu 15 grudnia 2002 r. W takim wypadku,

po wydaniu postanowienia z dnia 9 stycznia 2008 r., które uprawomocniło się z

dniem 24 lipca 2008 r., wierzyciel I. K., zgodnie z dyspozycją art. 823 k.p.c., winien

zgłosić wniosek o podjęcie tego postępowania egzekucyjnego najpóźniej do dnia

24 lipca 2009 r. Złożenie wniosku o podjęcie postępowania po jego umorzeniu z

mocy prawa nie mogło już wywołać pożądanego przez skarżącego skutku

prawnego.

Tymczasem, wierzyciel z tym żądaniem wystąpił po terminie, skoro został on

sporządzony dopiero w dniu 6 września 2010 r. Należy zauważyć, że nie zachował

terminu rocznego, nawet gdyby liczyć jego początek od zakończenia postępowania

dotyczącego spisu inwentarza po spadkodawcy Z. W., skoro nastąpiło to, jak

wynika z ustaleń, w sierpniu 2009 r. Wystąpienie przeszkody w postaci toczenia się

postępowania o sporządzenie spisu inwentarza po dłużniku spadkodawcy mogłoby

stanowić podstawę do zawieszenia postępowania określoną w art. 177 § 1 pkt 1 w

zw. z art. 13 § 2 k.p.c. Zarządzenie spisu inwentarza nastąpiło przez Sąd Rejonowy

12

w samym orzeczeniu o stwierdzeniu nabycia spadu, a zatem wierzyciel o nim

wiedział. Gdyby spełnił obowiązek ustawowy i złożył wniosek o podjęcie

postępowania do dnia 24 lipca 2009 r. do umorzenia postępowania w sprawie …

708/01 z mocy prawa by nie doszło, natomiast komornik po jego podjęciu miałby

możliwość jego zawieszenia z innej przyczyny. Należy pamiętać, że art. 823 k.p.c.

nakłada tylko na wierzyciela obowiązek dokonywania we właściwym terminie

czynności niezbędnych do prowadzenia egzekucji i do składania wniosku o

podjęcie zawieszonego postępowania.

Wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego, szczególne, określone w art. 1060

k.p.c. zasady prowadzenia egzekucji przeciwko Skarbowi Państwa, nie stanowiły

przeszkody do wystąpienia z wnioskiem o podjęcie postępowania w sprawie …

708/01 do dnia 24 lipca 2009 r. Pozwany powinien być tego świadomy, skoro

wezwanie do spełnienia świadczenia w tym trybie skierował do Skarbu Państwa

jako następcy dłużnika już w piśmie z dnia 11 sierpnia 2008 r. Umorzenie egzekucji

wobec bezczynności wierzyciela, tj. na podstawie art. 823 k.p.c. następuje z mocy

samego prawa, a więc nie z mocy czynności organu egzekucyjnego. Z tego

względu wydawanie w tym wypadku postanowienia o umorzeniu egzekucji jest

zbędne (por. uchwały Sądu Najwyższego: z dnia 16 maja 1996 r., III CZP 44/96,

OSNC 1996, nr 9, poz. 117 i z dnia 30 marca 1998 r„ III CZP 1/98, OSNC 1998, nr

10, poz. 153). Trafnie natomiast komornik wydał stronom zaświadczenie z dnia

24 marca 2011 r. o umorzeniu z mocy prawa egzekucji w sprawie … 708/01 (art.

827 § 2 k.p.c.).

Zasadnie też skarżący podniósł, że do oceny skutków prawnych wniosku

o wszczęcie egzekucji w razie jej umorzenia na podstawie art. 823 k.p.c. stosuje się

odpowiednio art. 182 § 2 k.p.c. Oznacza to, że wszczęcie postępowania

egzekucyjnego w sprawie … 708/01 nie przerwało w takiej sytuacji biegu terminu

przedawnienia roszczeń stwierdzonych wyrokiem zaocznym z dnia 27 kwietnia

2001 r., który się uprawomocnił w dniu 22 maja 2001 r. (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 10 października 2003 r., II CK 113/02, OSP 2004, nr 11, poz.

141 i z dnia 14 kwietnia 2011 r., IV CSK 439/10, LEX nr 1108491). Podobnie jak w

procesie, te same względy przemawiają w postępowaniu egzekucyjnym za tym,

aby interesy drugiej strony postępowania nie były narażone na szwank,

13

gdy wierzyciel pozostaje bezczynny przez znaczny czas. Dlatego, gdy

postępowanie egzekucyjne zostaje umorzone ipso iure stosując odpowiednio art.

182 § 2 k.p.c. należy przyjąć, że wszczynający to postępowanie wniosek

nie wywiera żadnych skutków, jakie ustawa wiąże z jego złożeniem. Przedawnienie

więc należało liczyć tak, jakby nie nastąpiła przerwa biegu przedawnienia.

Umorzenie postępowania ex lege w sprawie … 708/01, ze względu na

niezgłoszenie przez wierzyciela w terminie wniosku o podjęcie zawieszonego

postępowania, bez wyegzekwowania wierzytelności zasądzonych wyrokiem

zaocznym z dnia 27 kwietnia 2001 r. nie wykluczało ponownego wszczęcia

postępowania egzekucyjnego. Jak wynika z ustaleń, Sąd Okręgowy w G.

postanowieniem z dnia 27 czerwca 2011 r., … 185/11, na wniosek wierzyciela I. K.

nadał klauzulę wykonalności wyrokowi zaocznemu z dnia 27 kwietnia 2001 r. w

części dotyczącej spornych odsetek, z przejściem obowiązku na Skarb Państwa -

Ministra Skarbu Państwa i następnie wierzyciel w dniu 7 października 2011 r. złożył

wniosek do komornika o wszczęcie postępowania egzekucyjnego przeciwko

Skarbowi Państwa - Ministrowi Skarbu Państwa, które toczyło się w sprawie …

2727/11.

Według aktualnej judykatury, złożenie wniosku o nadanie klauzuli

wykonalności tytułowi egzekucyjnemu wydanemu na podstawie art. 788 k.p.c.

przerywa bieg przedawnienia roszczenia stwierdzonego tym tytułem (por. uchwałę

Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia 2004 r., III CZP 101/03, OSNC 2005, nr 22,

poz. 58, oraz wyroki Sądu Najwyższego z dnia 5 listopada 2004 r., II CK 478/03,

LEX nr 359477, z dnia 17 grudnia 2004 r„ II CK 276/04, LEX nr 284135, z dnia

23 listopada 2011 r., IV CSK 156/11, OSNC - ZD 2013, nr 1, poz. 7). Sądy meriti

nie ustaliły jednak, kiedy wierzyciel I. K. wystąpił z takim wnioskiem, który został

uwzględniony postanowieniem z dnia 27 czerwca 2011 r. … 185/11, nadającym

klauzulę wykonalności wyrokowi zaocznemu z dnia 27 kwietnia 2001 r. w części

dotyczącej spornych odsetek z przejściem obowiązku na Skarb Państwa - Ministra

Skarbu Państwa. Po złożeniu wniosku o nadanie klauzuli wykonalności

przedawnienie zaczyna biec na nowo od zakończenia postępowania klauzulowego

zakończonego tym wnioskiem (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia

2008 r., V CSK 386/07, LEX nr 361473). Należy uściślić, że chodzi tu o dzień

14

wydania postanowienia, czyli w sprawie dzień 27 czerwca 2011 r. Przemawia za

tym to, że takie postanowienie jest skuteczne z chwilą jego wydania (art. 360

w związku z art. 13 § 2 k.p.c.), a zatem od tej daty otwarła się wierzycielowi droga

do podjęcia dalszych czynności zmierzających do realizacji roszczenia,

a w szczególności do złożenia wniosku o wszczęcie egzekucji (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 28 stycznia 2010 r., I CSK 211/09, LEX nr 570115).

Jeśli więc wziąć pod uwagę, że wyegzekwowane przymusowo z rachunku

bankowego powódki odsetki za okres od dnia 14 października 2000 r. do 21 maja

2001 r. (dzień uprawomocnienia się wyroku zaocznego z dnia 27 kwietnia 2001 r.)

przedawniały się zgodnie z art. 125 § 1 k.c. z upływem lat dziesięciu, to jeżeli

wniosek w sprawie … 185/11 o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko Skarbowi

Państwa zostałby wniesiony przed dniem 21 maja 2011 r., to przerwał on bieg

terminu przedawnienia co do tych odsetek, a zatem w takim wypadku ich

wyegzekwowanie dotyczyłoby świadczenia nieprzedawnionego. Sąd Najwyższy

w rozpoznawanej sprawie nie mógł czynić dodatkowych ustaleń faktycznych

(por. art. 39813

§ 2 k.p.c.). Niemożliwym więc było przesądzenie kwestii, kiedy

wierzyciel wystąpił z wnioskiem o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko

Skarbowi Państwa. Wbrew natomiast stanowisku Sądów meriti, roszczenie

o sporne odsetki za okres od dnia 15 października 2001 r. do dnia 6 czerwca

2007 r., w świetle dokonanych ustaleń uległo przedawnieniu. W tym stanie rzeczy

nie można było odeprzeć zarzutu obrazy art. 123 § 1 pkt 1 i 3 k.c. w zw., z art. 823,

art. 182 § 2 i art. 13 § 2 k.p.c., co już uzasadniało konieczność uchylenia

zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Wykazanie zasadności omówionego zarzutu kasacyjnego zwalniało Sąd

Najwyższy od szczegółowego rozważenia dwóch pozostałych, zwłaszcza,

że kwestie ich dotyczące zostały tylko zasygnalizowane przez Sąd drugiej instancji

(w szczególności nie rozważał on zasadności dochodzonego roszczenia na

podstawie art. 405 i następnych k.c.), a Sąd Okręgowy w ogóle pominął rozważania

dotyczące zastosowania instytucji nienależnego świadczenia do żądania zwrotu

przymusowo wyegzekwowanych świadczeń, wynikających z roszczeń

przedawnionych, a także dopuszczalności kierowania powództwa o zapłatę,

pomimo zaniechania wniesienia powództwa opozycyjnego.

15

Można jednak zasygnalizować, że dłużnik traci prawo wytoczenia

powództwa przewidzianego w art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. z chwilą wyegzekwowania

przez wierzyciela świadczenia objętego tytułem wykonawczym (por. wyroki Sądu

Najwyższego: z dnia 20 stycznia 1978 r., III CRN 310/77, LEX nr 8055, z dnia

17 listopada 1988 r„ I CR 255/88, LEX nr 8929 i z dnia 14 maja 2010 r., II CSK

592/09, LEX nr 677750). Powództwo opozycyjne ma charakter powództwa

zmierzającego do wydania orzeczenia konstytutywnego, gdyż wyrok taki

przekształca istniejący dotąd między stronami stosunek prawny i działa ex nunc.

Celem powództwa opozycyjnego jest udaremnienie możliwości przeprowadzenia

jakiejkolwiek egzekucji i powód w pełni osiąga cel związany z tym powództwem,

jeżeli uzyska rozstrzygnięcie stwierdzające, że tytuł został pozbawiony

wykonalności (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 30 marca 1976 r., III CZP

18/76, OSNC 1976, nr 9, poz. 195). W razie więc wyegzekwowania należności

objętej tytułem wykonawczym powództwo opozycyjne, już z tego względu jest

bezprzedmiotowe.

Przedawnienie roszczenia stwierdzonego tytułem wykonawczym może

nastąpić po jego uzyskaniu, a więc po wydaniu prawomocnego orzeczenia.

Nie może więc być mowy o podważaniu w sprawie takiego prawomocnego wyroku

posiadającego przymiot powagi rzeczy osądzonej, skoro roszczenia nie

skonkretyzowane również ulegają przedawnieniu (art. 125 § 1 k.c.). Następstwem

upływu tego przedawnienia jest uprawnienie dłużnika do uchylenia się od

obowiązku zaspokojenia przedawnionego roszczenia. Artykuł 840 k.p.c.

nie uzależnia skuteczności zarzutu przedawnienia roszczenia stwierdzonego

prawomocnym wyrokiem od podniesienia go w konkretnym postępowaniu.

Z żadnego też unormowania nie wynika, jakoby skuteczność podniesienia zarzutu

przedawnienia była uzależniona od zgłoszenia go w postępowaniu toczącym się na

podstawie art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.

Trzeba też zgodzić się ze skarżącym, że przedmiot i cel powództwa

przeciwegzekucyjnego oraz roszczenia o zwrot wyegzekwowanego świadczenia są

różne. Przedmiotem sporu przy powództwie opozycyjnym jest wykonalność wyroku

i wystąpienie zdarzeń stanowiących jego przesłanki wymienione w art. 840 § 1 pkt

2 k.p.c. W razie uwzględnienia tego powództwa, w tym zakresie nie może być już

16

prowadzona egzekucja. Natomiast w postępowaniu o zwrot niesłusznie

ściągniętego świadczenia, a więc które nie było zaskarżalne, przedmiotem

postępowania jest np. określona kwota, a nie pozbawienie wykonalności tytułu

wykonawczego. W tym postępowaniu wykonalność tytułu wykonawczego nie ma

prejudycjalnego znaczenia, gdyż w tym wypadku sąd nie bada tej kwestii, ale fakt

wystąpienia zdarzenia, którego skutkiem jest wygaśnięcie zobowiązania przed jego

wyegzekwowaniem, czy też ze względu na jego naturalność niemożność jego

spełnienia wbrew woli dłużnika.

Skarżący trafnie podnosił, że w okolicznościach sprawy nie miał możliwości

wystąpienia z powództwem opozycyjnym, skoro dopiero w dniu 18 października

2011 r. do Delegatury wpłynęło zawiadomienie o wszczęciu egzekucji w

sprawie …2727/11, zajęciu rachunku bankowego i postanowienie z dnia 27

czerwca 2011 r., … 185/11 nadające wyrokowi zaocznemu w zakresie spornych

odsetek klauzulę wykonalności z przejściem spełnienia tego obowiązku przez

powoda, a już w dniu 21 października 2011 r. powódka otrzymała informację, iż z

konta Ministerstwa Skarbu Państwa została ściągnięta kwota 94 975,54 zł, a w dniu

24 października 2011 r., komornik wpłacił pozwanemu kwotę 87 999,90 zł.

Dodać należy, że jak wynika z ustaleń postępowanie egzekucyjne w

sprawie… 2717/11 zakończyło się 31 października 2011 r.

Z kolei odnosząc się do zarzutu obrazy art. 5 k.c. należy tylko zauważyć,

że do zastosowania tej klauzuli generalnej wymagane jest rozważenie całokształtu

okoliczności sprawy, w tym zachowań obydwu stron, z punktu widzenia

powszechnie funkcjonujących w polskim społeczeństwie norm moralnych

i obyczajów. Posłużenie się przy tym tą klauzulą wymaga uprzedniego

przesądzenia o treści prawa podmiotowego, z którego określony podmiot czyni

użytek (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 31 marca 2000 r., II CKN 749/98,

OSNC 2000, nr 7- 8, poz. 135).

W tym stanie rzeczy - na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. orzeczono jak

w sentencji.

eb

17