I PK 187/14

Sygn. akt I PK 187/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 marca 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Romualda Spyt

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z powództwa W. D., M. K., K. K. i Kr. K.

przeciwko T. […] Spółce Akcyjnej z siedzibą w C.

o ustalenie istnienia stosunku pracy, dopuszczenie, ustalenie, że nie doszło do

przejścia części zakładu pracy w trybie art. 23 kodeksu pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 3 marca 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w K.

z dnia 19 lutego 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu - Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Powódki M. K., Kr. K., K. K. i W. D., ostatecznie precyzując żądanie pozwu,

domagały się ustalenia istnienia stosunku pracy z pozwaną – T. […] SA w C.,

dopuszczenia do pracy u pozwanej i ustalenia, że nie doszło do przejścia zakładu

pracy w trybie art. 231

k.p. Pozwana wniosła o oddalenie powództwa i zasądzenie

od powódek na jej rzecz ewentualnych kosztów postępowania, w tym kosztów

zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz opłaty za

pełnomocnictwo w kwocie 17,00 zł.

Wyrokiem z dnia 24 kwietnia 2013 r. Sąd Rejonowy Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w C. ustalił, że powódki: W. D. łączy stosunek pracy z

pozwaną na podstawie umowy o pracę zawartej 19 kwietnia 1991 r. na czas

nieokreślony i nakazał dopuścić powódkę do pracy w pozwanej spółce (pkt 1); M.

K. łączy stosunek pracy z pozwaną na podstawie umowy o pracę zawartej 15

kwietnia 1985 r. na czas nieokreślony i nakazał dopuścić powódkę do pracy w

pozwanej spółce (pkt 2); Kr. K. łączy stosunek pracy z na podstawie umowy o

pracę zawartej 17 sierpnia 1992 r. na czas nieokreślony i nakazał dopuścić

powódkę do pracy w pozwanej spółce (pkt 3); K. K. łączył w okresie od 29 kwietnia

1991 r. do 23 stycznia 2013 r. stosunek pracy z pozwaną T. […] SA w C. na

podstawie umowy o pracę zawartej 29 kwietnia 1991 r. na czas nieokreślony (pkt

4); oddalił powództwo w pozostałym zakresie (pkt 5) i orzekł o kosztach sądowych

(pkt 6).

Sąd Rejonowy ustalił, że powódka M. K. była zatrudniona w pozwanej

Spółce od 13 listopada 1978 r., ostatnio na stanowisku pracownika gospodarczego

w Dziale Technicznym. Powódka K. K. była zatrudniona w pozwanej Spółce od 29

stycznia 1991 r., ostatnio na stanowisku pracownika gospodarczego na podstawie

umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony w Dziale Technicznym. Powódka Kr.

K. była zatrudniona w pozwanej Spółce od 18 listopada 1991 r., ostatnio na

stanowisku pracownika gospodarczego w Dziale Technicznym. Powódka W. D.

była zatrudniona w pozwanej Spółce od 6 lutego 1981 r., ostatnio na stanowisku

pracownika gospodarczego w Rejonie nr 1 w B. Praca powódek polegała na

sprzątaniu obiektów pozwanej. Powódki wykonywały swoją pracę przy użyciu

„mopa”, wiadra i środków czystościowych. Sprzątanie obiektów nie stanowiło

głównego przedmiotu działalności pozwanej, a jedynie uboczny. Brak było

3

wyodrębnionego u pozwanej działu odpowiedzialnego za sprzątanie, powódki

pracowały w różnych jednostkach organizacyjnych pozwanej. 26 lipca 2012 r.

pozwana zawarła z Przedsiębiorstwem Wielobranżowym „K.” Spółką z ograniczoną

odpowiedzialnością umowę w wyniku przeprowadzonego postępowaniu o

udzielenie zamówienia publicznego sektorowego w przedmiocie sprzątania

pomieszczeń i obiektów użytkowych pozwanej (z wyłączeniem Rejonu 4 G.).

Zgodnie z § 7 tej umowy wykonawca zobowiązał się do przejęcia 18 pracowników

zamawiającego z chwilą wejścia w życie umowy, tj. 1 sierpnia 2012 r., w tym

powódek. Załącznik nr 1 do umowy przewidywał, że wykonawca zobowiązany jest

do używania własnych środków czystości, dezynfekujących, zapachowych oraz

worków na śmieci oraz własnych urządzeń mechanicznych (w tym odkurzaczy,

myjek ciśnieniowych itp.) służących do utrzymania porządku wewnątrz obiektów.

Zamawiający natomiast udostępni nieodpłatnie wykonawcy pomieszczenia, wodę i

energię elektryczną niezbędne do wykonania usługi. Na przełomie lipca i sierpnia

2012 r. pozwana przekazała spółce „K.” pomieszczenia gospodarcze do

użytkowania od 1 sierpnia 2012 r. Stosunek pracy powódki K. K. uległ rozwiązaniu

z dniem 23 stycznia 2013 r., w związku z przejściem powódki z dniem 24 stycznia

2013 r. na rentę.

W oparciu o tak ustalony stan faktyczny Sąd Rejonowy uznał żądania

powódek za częściowo uzasadnione. Sąd wskazał, że w świetle orzecznictwa Sądu

Najwyższego, poszczególne składniki mienia dotychczasowego pracodawcy staną

się częścią zakładu pracy w rozumieniu art. 231

k.p. dopiero wówczas, gdy będą

tworzyć zespół składników. Musi to być zatem pewna zorganizowana całość, na

którą składają się określone elementy materialne i majątkowe, system

organizacyjny i struktura zarządzania, które będą dawały możliwość dalszego

wykonywania pracy przez zatrudnionych w niej pracowników. Sąd Rejonowy

odwołał się również do art. 1 pkt 1 b dyrektywy Rady 2001/23/WE z dnia 12 marca

2001 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw Państw Członkowskich odnoszących się

do ochrony praw pracowniczych w przypadku przejęcia przedsiębiorstw, zakładów

lub części przedsiębiorstw lub zakładów i stwierdził, że zasadniczo powierzenie

kompleksowej obsługi jednego podmiotu wyspecjalizowanym przedsiębiorcom,

świadczącym usługi w oznaczonym zakresie (tzw. outsourcing) - może stanowić

4

przejęcie części zakładu pracy w rozumieniu art. 231

k.p., ale ocena w tym zakresie

musi być odniesiona do konkretnych okoliczności faktycznych rozpoznawanej

sprawy. Należy więc przeprowadzić test porównawczy istotnych okoliczności

przemawiających za uznaniem, że doszło do przejęcia części zakładu pracy z

konkretnymi ustaleniami faktycznymi w sprawie i przeprowadzić ich kompleksową

ocenę. Istotne okoliczności, które należy ocenić to (według katalogu

sformułowanego w wyroku ETS z dnia 18 marca 1986 r. w sprawie C - 24/85

Spijkers). Dokonując takiego testu w niniejszej sprawie Sąd Rejonowy doszedł do

przekonania, że nie nastąpiło przejście części zakładu pracy na nowego

pracodawcę. Spółka „K.” nie przejęła istotnych składników mienia związanych z

wykonywaniem zadań sprzątania od pozwanej. Poza tym, w pozwanej Spółce nie

było odrębnego działu, który byłby odpowiedzialny za osoby sprzątające i wszystkie

kwestie z tym związane. Nie doszło zatem do spełnienia warunków „przejścia

części zakładu pracy” na nowego pracodawcę. W konsekwencji nie „zadziałał” z

mocy prawa „automatyzm” przejęcia pracowników przez nowego pracodawcę. W

związku z tym, że nie doszło do przejęcia części zakładu pracy pozwanej w trybie

art. 231

k.p. Sąd Rejonowy stwierdził, że po 31 lipca 2012 r. pracodawcą powódek

była nadal pozwana Spółka. W efekcie powódki W. D., M. K. i Kr. K. winny zostać

dopuszczone do pracy w tej spółce, jako że ich stosunki pracy z pozwaną trwają

nadal. Natomiast stosunek pracy powódki K. K. z pozwaną uległ rozwiązaniu 23

stycznia 2013 r. w związku z przejściem na rentę. Sąd Rejonowy oddalił powództwa

w pozostałym zakresie, tj. w zakresie w jakim powódki żądały ustalenia, że nie

doszło do przejścia części zakładu pracy na nowego pracodawcę, bowiem przepisy

nie przewidują dokonywania takich ustaleń. Za nieuzasadnione Sąd Rejonowy

uznał także roszczenie powódki K. K. o dopuszczenie do pracy, ponieważ powódka

aktualnie nie pozostaje w stosunku pracy z pozwanym, pobiera rentę.

Apelację od powyższego wyroku wniosła pozwana zaskarżając wyrok w

całości. W odpowiedzi na apelację powódki K. K., M. K., Kr. K. wniosły o jej

oddalenie.

Wyrokiem zaskarżonym rozpoznawaną skarga kasacyjną Sąd Okręgowy

oddalił apelację. Sąd Okręgowy podzielił i przyjął za własne ustalenia faktyczne

Sądu pierwszej instancji oraz wyprowadzone z nich wnioski. W szczególności Sąd

5

odwoławczy zgodził się, że część zakładu pracy w rozumieniu art. 231

k.p. to zespół

składników, pewna zorganizowana całość, które ze względu na funkcjonalne

powiązanie stanowią samoistną całość i mogą być rzeczowym substratem

samodzielnego zakładu pracy (placówką zatrudnienia). Sąd podkreślił, że w świetle

orzecznictwa Sądu Najwyższego i Trybunału Sprawiedliwości, przejęcie części

zakładu pracy powinno obejmować jednostkę gospodarczą zorganizowaną w

sposób stały, której działalność nie ogranicza się do wykonania określonego

zadania. Warunek ten nie został spełniony w rozpoznawanej sprawie, bowiem w

pozwanej Spółce nie było odrębnego działu odpowiedzialnego za osoby

sprzątające i kwestie z tym związane. Pracownicy pozwanej, którzy zostali

skierowani do pracy w spółce „K.” do 31 lipca 2012 r. byli zatrudnieni w pięciu

różnych jednostkach pozwanej, tj. PKO: WT Dział Techniczny, Rejon nr 1 B./Dział

Techniczny, Rejon nr 2 K./ Dział Techniczny, Rejon nr 3 B./ Dział Techniczny i

Zakład Usługowo - Remontowy/ Dział Techniczny oraz podlegali różnym

przełożonym, którzy wprawdzie zajmowali takie samo stanowisko Kierownika

Działu Technicznego, ale w różnych jednostkach pozwanej. Dlatego, pomimo

przekazania przez pozwaną podmiotowi zewnętrznemu usług sprzątania, nie

doszło do przejęcia części zakładu pracy pozwanej. Działalność polegająca na

realizowaniu usług sprzątania nie stanowiła u pozwanej zorganizowanej pod

względem funkcjonalnym, jak i podmiotowo - przedmiotowym całości gospodarczej.

Prawidłowo zatem Sąd Rejonowy przyjął, że warunki, w jakich dokonano

przekazania zadań sprzątania podmiotowi zewnętrznemu świadczą o likwidacji u

pozwanej stanowisk pracy związanych z utrzymaniem czystości pomieszczeń, a

procedura przejścia części zakładu pracy na nowego pracodawcę nie może służyć

ominięciu procedur związanych z likwidacją miejsc pracy i pozbawieniem

pracowników uprawnień z tego wynikających. Apelująca nie odniosła się do ustaleń

Sądu pierwszej instancji dotyczących nieistnienia u pozwanej zorganizowanej

jednostki gospodarczej, która zajmowałaby się realizowaniem przedmiotowych

usług, podczas gdy właśnie ta okoliczność ma decydujące znaczenia dla oceny

braku przejścia części zakładu pracy pozwanej na nowego pracodawcę. Strona

pozwana nie podważyła więc skutecznie ustaleń Sądu Rejonowego dotyczących

braku w strukturze pozwanej przed 31 lipca 2012 r. wyodrębnionej jednostki

6

gospodarczej (rozumianej jako funkcjonalny zespół pracowników realizujących

powierzone jednostce zadania przy ustalonej strukturze kierownictwa, dysponujący

środkami materialnymi, urządzeniami, specjalistyczną wiedzą), która prowadziłaby

działalność w zakresie utrzymania czystości u pozwanej.

Strona pozwana zaskarżyła powyższy wyrok Sądu drugiej instancji w całości,

zarzucając naruszenie art. 231

§ 1 k.p., przez jego błędną wykładnię, polegającą na

przyjęciu, że nie jest możliwe przejście części zakładu pracy pozwanej w

rozumieniu powołanego przepisu bez przejęcia aktywów materialnych

wchodzących w skład przedsiębiorstwa, podczas gdy w oparciu o kryterium

tożsamości należy rozróżnić przedsiębiorstwa, które funkcjonują na podstawie

określonych środków materialnych od jednostek, których działalność opiera się na

wykwalifikowanej sile roboczej. W konsekwencji, zdaniem skarżącej, pracownicy

połączeni jednym systemem organizacyjnym mogą stanowić zorganizowaną część

przedsiębiorstwa, podlegającą przejęciu.

Skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku przez oddalenie

powództw, ewentualnie o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie od powódek na rzecz pozwanej

kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm

przepisanych.

W uzasadnieniu pełnomocnik strony skarżącej wskazał, że struktury

organizacyjne pozwanej - poszczególne rejony - stanowią klasyczne struktury

wewnętrzne przedsiębiorstwa. Zdaniem skarżącej, niepodobna zgodzić się ze

stwierdzeniem, że brak było wyodrębnionego u pozwanej działu odpowiedzialnego

za sprzątanie, a powódki pracowały w różnych jednostkach organizacyjnych

pozwanej. Trudno sobie wyobrazić, że w przedsiębiorstwie tramwajowym, które z

natury świadczonych usług ma strukturę zdecentralizowaną, akurat dział sprzątania

miałby się mieścić w jednym miejscu (siedzibie). Pomimo, że powódki świadczyły

pracę w różnych częściach przedsiębiorstwa, to jednolita była ich podległość jako

pracowników, a także jednolita struktura organizacyjna i kierownictwo. Bezsporny

jest także uboczny charakter usługi sprzątania w stosunku do głównego przedmiotu

działalności pozwanej, co tym bardziej uzasadnia ekonomiczny i prawny cel

outsourcingu. Dla świadczenia pracy polegającej na sprzątaniu pomieszczeń w

7

przedsiębiorstwie świadczącym usługi przewozowe wyodrębnianie w jednym

miejscu specjalnego działu zajmującego się sprzątaniem byłoby nieefektywne i

niecelowe organizacyjnie. Chybiony jest zatem argument Sądu, że brak takiego

działu przemawia za niedopuszczalnością przejścia części zakładu pracy na

nowego pracodawcę w rozumieniu art. 231

k.p. Poza tym, dopuszczalne jest

przejście części zakładu pracy oparte na substracie osobowym, jeżeli substrat ten

ma w konkretnej sytuacji rozstrzygające znaczenie, a substrat majątkowy odgrywa

marginalną rolę. Niezależnie od tego, zupełnie pominął Sąd okoliczność, że nowy

pracodawca, oprócz substratu osobowego, przejął również pomieszczenia

gospodarcze, z których - dla wykonywania swojej pracy - korzystały powódki. W

analizowanym stanie faktycznym przekazanie nowemu pracodawcy pracowników

wykonujących tożsamą pracę wraz z pomieszczeniami, z których pracownicy ci

korzystali świadcząc pracę u dotychczasowego pracodawcy (substrat materialny),

powinno być uznane za wystarczające dla spełnienia przesłanek przejścia części

zakładu pracy w rozumieniu at. 231

k.p.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Strona skarżąca oparła skargę wyłącznie na podstawie naruszenia

przepisów prawa materialnego. Wobec tego Sąd Najwyższy jest związany

podstawą faktyczną zaskarżonego wyroku przy ocenie naruszenia prawa

materialnego (art. 39813

§ 1 k.p.c.).

Ogólnie rzecz biorąc wymagający rozważenia problem prawny dotyczy

pojęcia części zakładu pracy jako przedmiotu przejścia na nowego pracodawcę na

podstawie art. 231

§ 1 k.p. w wypadku przekazania zewnętrznemu usługodawcy

zadania sprzątania przedsiębiorstwa. W tym zakresie rozstrzygnięcia wymaga

bardziej szczegółowy problem charakteru i stopnia zorganizowania jednostki

będącej przedmiotem przejścia, koniecznych do uznania, że przedmiot przejścia w

takiej sytuacji jest częścią zakładu pracy.

Wskazany wyżej problem ogólny został już dostatecznie wyjaśniony w

orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości i Sądu Najwyższego. Art. 231

k.p. nie

definiuje pojęcia części zakładu pracy, ani pojęcia zakładu pracy. Wobec tego

8

zasadnicze znaczenie dla określenia tych pojęć na gruncie wskazanego przepisu

ma wykładnia stosownych przepisów dyrektywy Rady 2001/23/WE z dnia 12 marca

2001 r. w sprawie zbliżania ustawodawstw Państw Członkowskich odnoszących się

do ochrony praw pracowniczych w przypadku przejęcia przedsiębiorstw, zakładów

lub części przedsiębiorstw lub zakładów, powoływanej dalej jako „dyrektywa” lub

„dyrektywa 2001/23”. Należy wskazać, że użyte w art. 231

k.p. pojęcia „zakład

pracy” i „część zakładu pracy” są desygnatami przyjętego w dyrektywie określenia

„jednostka gospodarcza”, które jest zbiorczym pojęciem oznaczającym

przejmowane przedsiębiorstwo, zakład lub część przedsiębiorstwa lub zakładu.

Pojęcie „jednostka gospodarcza”, zdefiniowane w art. 1 ust. 1 lit b dyrektywy,

oznacza zorganizowane połączenie zasobów, którego celem jest prowadzenie

działalności gospodarczej, bez względu na to, czy jest to działalność podstawowa

czy pomocnicza. Sąd Najwyższy w wielu orzeczeniach przyjął odpowiadające

unijnemu pojęciu jednostki gospodarczej określenie części zakładu pracy,

wskazując, że jest to pewna zorganizowana całość, na którą składają się określone

elementy materialne i majątkowe, system organizacyjny i struktura zarządzania,

które dają możliwość dalszego wykonywania pracy przez zatrudnionych w niej

pracowników (zob. wyrok z dnia 13 kwietnia 2010 r., I PK 210/09, OSNP 2011 nr

19-20, poz. 249 i tam powołane orzeczenia). Pojęcie jednostki gospodarczej

zostało wprowadzone do prawa wspólnotowego dyrektywą Rady 98/50/WE z 29

czerwca 1998 r. zmieniającą dyrektywę 77/187/EWG. Zmiana ta nastąpiła w reakcji

na ewolucję orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości, prowadzącą do uznania, że

przejście może dotyczyć jedynie stabilnej ekonomicznie jednostki, której

funkcjonowanie nie jest ograniczone do wykonywania jednego określonego

zadania, jak np. ukończenia prac budowlanych rozpoczętych przez poprzedniego

pracodawcę. Skrystalizowanie tego stanowiska nastąpiło w sprawie Süzen, w której

Trybunał Sprawiedliwości uznał, że pojęcie podlegającej przejściu jednostki odnosi

się do zorganizowanej grupy osób i środków ułatwiających wykonywanie

działalności gospodarczej, zmierzającej do osiągnięcia określonego celu i nie może

być zredukowane do powierzonych jej zadań czy usług (wyrok z dnia 11 marca

1997 r. w sprawie C-13/95 Ayse Süzen v Zehnacker Gebäudereinigung GmbH

Krankenhausservice pkt 13, 15). Trybunał odszedł więc od traktowania samego

9

zadania jako jednostki podlegającej przejściu. To stanowisko zostało

zaakceptowane w późniejszym orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości i

wyrażone we wskazanej wyżej definicji jednostki gospodarczej przyjętej przez

dyrektywę 2001/23. W świetle sprawy Süzen podstawowe znaczenie dla

prawidłowego rozstrzygnięcia w sprawach dotyczących transferu ma ocena

charakteru jednostki gospodarczej: czy jest to jednostka, której zasadniczymi

zasobami, wartościami, decydującymi o jej charakterze i zdolności do prowadzenia

działalności, są pracownicy i ich kwalifikacje, czy też jest to jednostka, o której

charakterze decydują składniki materialne. W przypadku tych pierwszych przejście

może się dokonać bez przejęcia istotnych składników materialnych, jeśli większość

pracowników (w sensie liczby i kwalifikacji) została przejęta. Dotyczy to w świetle

orzecznictwa Trybunału takich usług jak sprzątanie, pomoc w domu dla

mieszkańców gminy potrzebujących takiej pomocy, nadzorowanie obiektów,

utrzymanie parków i ogrodów. Trybunał uznaje, że w pewnych sektorach, których

działalność opiera się głównie na sile roboczej, zespół pracowników, który prowadzi

trwale wspólną działalność, może tworzyć jednostkę gospodarczą. W wypadku

jednostek, których funkcjonowanie opiera się głównie na składnikach materialnych,

decydujące jest przejęcie zasobów materialnych, nawet gdy nie przejęto większości

zasobów pracy. Dotyczy to np. usług w zakresie komunikacji miejskiej oraz

wyżywienia pacjentów szpitala. Przejście jednostki gospodarczej następuje pod

warunkiem, że zachowuje ona tożsamość. Pojęcie tożsamości zostało

wprowadzone do unijnej regulacji transferu zakładu pracy dopiero dyrektywą 98/50

WE. Jednakże wcześniej zostało ono uznane za podstawowe kryterium

skuteczności przejścia w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości. Podstawowe

znaczenie miał w tym względzie wyrok w sprawie Spijkers (wyrok z dnia 18 marca

1986 r. w sprawie C-24/85 Jozef Maria Antonius Spijkers v. Gebroeders Benedik

Abattoir CV et Alfred Benedik en Zonen BV (pkt 11-14). W jego uzasadnieniu

Trybunał wskazał, że decydujące dla uznania, czy nastąpiło przejście zakładu jest

zachowanie jego tożsamości. W konsekwencji, przejście przedsiębiorstwa, zakładu

pracy lub części zakładu pracy nie przejawia się jedynie w przekazaniu jego

majątku, lecz konieczne jest przede wszystkim rozważenie, czy został przekazany

jako funkcjonująca jednostka, czy jego działanie jest rzeczywiście kontynuowane

10

lub podjęte ponownie przez nowego pracodawcę. W celu oceny, czy przesłanki

przejęcia zostały spełnione, należy wziąć pod uwagę wszystkie okoliczności

faktyczne, które charakteryzują dane zachowanie, do których zalicza się w

szczególności rodzaj przedsiębiorstwa lub zakładu, o który chodzi, przejęcie lub

brak przejęcia składników majątkowych takich jak budynki i ruchomości, wartość

składników niematerialnych w chwili przejęcia, przejęcie lub brak przejęcia

większości pracowników przez nowego pracodawcę, przejęcie lub brak przejęcia

klientów, a także stopień podobieństwa działalności prowadzonej przed i po

przejęciu oraz czas ewentualnego zawieszenia tej działalności. Elementy te muszą

być zawsze oceniane całościowo w kontekście konkretnej sprawy i żaden z nich nie

może być samodzielnie podstawą przyjęcia, że jednostka (przedsiębiorstwo, zakład

lub część zakładu) zachowała tożsamość. Od sprawy Süzen Trybunał

Sprawiedliwości przyjmuje konsekwentnie, że jednostka gospodarcza (a więc

przedsiębiorstwo, zakład, część zakładu) będąca przedmiotem transferu nie może

być sprowadzona tylko do działalności, którą prowadzi. Jej tożsamość wynika z

wielości nierozłącznych elementów, jak wchodzący w jej skład personel,

kierownictwo, organizacja pracy, metody działania czy ewentualnie jej środki trwałe

(co do ewolucji orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości w opisanych wyżej

kwestiach zob. pkt 2 uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego z dnia 17 maja

2012 r., I PK 179/11, LEX nr 1219491; zob. także np. wyroki Sądu Najwyższego z:

29 marca 2012 r., I PK 150/11, LEX nr 1167736; 14 czerwca 2012 r., I PK 235/11,

LEX nr 1250558).

Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego, dokonanie przez sąd oceny,

czy nastąpiło przejście zakładu pracy lub części zakładu pracy na innego

pracodawcę wymaga przeprowadzenia testu składającego się z następujących

działań. Po pierwsze, sąd powinien zidentyfikować jednostkę - zakład pracy lub

część zakładu, będącą przedmiotem przejścia. Chodzi o ustalenie, czy w

strukturach dotychczasowego pracodawcy występowała dostatecznie

wyodrębniona jednostka, którą można uznać za zorganizowane połączenie

zasobów, którego celem jest prowadzenie określonej działalności. Aby dokonać

takiego ustalenia należy odwołać się do wypracowanych w orzecznictwie Trybunału

Sprawiedliwości i Sądu Najwyższego kryteriów ustalania istnienia takiej jednostki,

11

takich jak przypisanie jej określonego zadania, wyodrębnienie zespołu

pracowników, ustalenie określonej struktury kierownictwa, umożliwienie

dysponowania środkami materialnymi, urządzeniami, specjalistyczną wiedzą itp. Po

drugie, należy ustalić, jakiego rodzaju jednostka stanowiła przedmiot przejścia

twierdzonego lub negowanego w danej sprawie, a w szczególności, czy jest to

jednostka, której zasadniczymi zasobami, wartościami, decydującymi o jej

charakterze i zdolności do prowadzenia działalności, są pracownicy i ich

kwalifikacje, czy też jest to jednostka, o której charakterze decydują składniki

materialne. Po trzecie, sąd powinien zbadać, czy jednostka ta zachowała

tożsamość po dokonaniu transferu. W wypadku jednostek, których zdolność do

działania opiera się na pracy ludzkiej, stwierdzenie tożsamości jednostki przed i po

przejęciu zależy w decydującej mierze od stwierdzenia przejęcia większości

pracowników (w sensie liczby i kwalifikacji). Jeśli natomiast funkcjonowanie

jednostki opiera się głównie na składnikach materialnych, decydujące jest przejęcie

zasobów materialnych, nawet gdy nie przejęto większości personelu. Nie oznacza

to jednak, że inne kryteria zachowania tożsamości nie mają znaczenia. Przeciwnie,

sąd badający zachowanie tożsamości przez przejętą jednostkę powinien zawsze

dokonywać całościowej oceny, a zachowanie jednego z jej elementów nie może

być podstawą przyjęcia, że przejmowana jednostka (np. część zakładu) zachowała

tożsamość. Z tego względu np. przejęcie przez nowego pracodawcę składników

majątkowych służących wykonywaniu określonej działalności jest istotnym

wskaźnikiem zachowania tożsamości przez przejmowaną część zakładu pracy,

także w wypadku usług opartych w zasadniczym stopniu na pracy ludzkiej,

zwłaszcza gdy powstają wątpliwości, czy przejęta część załogi jednostki jest

wystarczająca do stwierdzenia transferu. Dotyczy to również innych wyznaczników

tożsamości jednostki, w tym zachowania przez nią organizacyjnej samodzielności,

jakkolwiek również ten warunek nie może sam w sobie decydować o tożsamości

jednostki (szerzej pkt 4 uzasadnienia powołanego wyżej wyroku w sprawie I PK

179/11; także np.: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 marca 2014 r., I BP 8/13,

LEX nr 1511807).

Zgodnie z ustaleniami przyjętymi w podstawie faktycznej zaskarżonego

wyroku, na podstawie umowy z 26 lipca 2012 r. dotyczącej sprzątania pomieszczeń

12

i obiektów użytkowych strony pozwanej przez spółkę „K.”, przedmiotem przejęcia

był zespól 18 pracowników zajmujących się sprzątaniem pomieszczeń w zakładzie

pozwanej Spółki. Pracownicy ci byli zatrudnieni w działach technicznych pięciu

różnych jednostek organizacyjnych pozwanej, mających różną lokalizację. Umowa

nie objęła jednej z jednostek pozwanej Spółki, tj. Rejonu 4 G. Przejęci pracownicy

podlegali kierownikom działów technicznych jednostek, w których wykonywali

pracę. Strona przejmująca – Spółka z o.o. „K.” nie przejęła środków i urządzeń

(myjek, odkurzaczy itp.) służących do utrzymywania porządku i zobowiązała się

stosować własne. Jednakże pozwana udostępniła nieodpłatnie wykonawcy

pomieszczenia, wodę i energię elektryczną niezbędne do wykonania usługi.

Faktyczne przekazanie pracowników i pomieszczeń nastąpiło 1 sierpnia 2012 r.

Należy stwierdzić, że Sąd Okręgowy, podobnie jak Sąd Rejonowy, nie

dokonał prawidłowej identyfikacji jednostki będącej przedmiotem przejścia, mającej

na celu ustalenie, czy w strukturach dotychczasowego pracodawcy stanowiła ona

część zakładu pracy w rozumieniu art. 231

k.p. (jednostkę gospodarczą w

rozumieniu art. 1 ust. 1 lit b dyrektywy). Chodzi więc o charakterystykę jednostki

przed momentem przejścia. Należy zauważyć, że Sąd Okręgowy ograniczył

badanie zajścia transferu jednostki do tego etapu. Stwierdził bowiem, że w

przedsiębiorstwie pozwanej nie istniała zorganizowana jednostka gospodarcza

zajmująca się sprzątaniem. Zdaniem Sądu, działalność polegająca na realizowaniu

tej usługi nie stanowiła zorganizowanej pod względem funkcjonalnym i

podmiotowo-przedmiotowym całości gospodarczej. Wnioski te Sąd oparł na tym,

że: (-) w pozwanej Spółce brak było odrębnego działu, który byłby odpowiedzialny

za osoby sprzątające i wszystkie kwestie z tym związane, (-) pracownicy skierowani

do pracy w spółce „K.” byli zatrudnieni w pięciu różnych jednostkach pozwanej oraz

(-) podlegali różnym przełożonym, którzy wprawdzie zajmowali takie samo

stanowisko kierownika Działu Technicznego, ale w różnych jednostkach pozwanej.

Po tym stwierdzeniu Sąd uznał, że jest zwolniony od dalszych ustaleń dotyczących

istnienia u strony pozwanej jednostki gospodarczej będącej przedmiotem przejścia.

Należy jednak odnotować, że Sąd przyjął, że jednostkę tę konstytuowali pracownicy

zatrudnieni przy sprzątaniu oraz środki i urządzenia służące do utrzymywania

czystości. Sąd nie skonstatował istnienia innych ważnych elementów opisywanej

13

jednostki, jakkolwiek w ustalonych okolicznościach sprawy ich istnienie jest

oczywiste. Są to: zadanie jednostki, którym było utrzymywanie czystości - porządku

w zakładzie Spółki oraz wyraźnie wskazywany w teście Spijkersa element, którym

jest krąg klientów – w tym wypadku odbiorców usługi jednostki, ograniczony w

świetle okoliczności sprawy do jednego odbiorcy, tj. pozwanej Spółki -

dotychczasowego pracodawcy. Sąd wskazał, że na przejętą jednostkę składało się

18 pracowników. Stwierdził, że zespół tych pracowników był wyposażony w środki i

urządzenia do sprzątania (środki czystości, odkurzacze, myjki itp.). Sąd nie

dostrzegł natomiast, że w skład jednostki wchodziły także inne składniki majątkowe,

a mianowicie dysponowanie pomieszczeniami, wodą i energią elektryczną

niezbędnymi do wykonywania zadania. W związku z tym należy wskazać, że w

świetle ustalonego orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości, przekazanie

składników majątkowych, jako elementu przejmowanej jednostki gospodarczej, nie

musi mieć charakteru przeniesienia prawa majątkowego. Wystarczy samo

udostępnienie wykonawcy możliwości korzystania z takich składników należących

do zamawiającego usługi (np. z pomieszczeń, energii elektrycznej, wody,

wyposażenia kuchni – zob. wyrok z dnia 20 listopada 2003 r. w sprawie C-340/01

Abler i in., pkt 41, 42; urządzeń do przeprowadzania kontroli pasażerów na lotnisku

– zob. wyrok z dnia 1 grudnia 2005 r. w połączonych sprawach C-232/04 i C-233/04

Nurten Güney-Görres and Gul Demir v. Securicor Aviation (Germany) Ltd i Kötter

Aviation Security GmbH & Co. KG, szczeg. pkt 38-41).

W konsekwencji uznania, że w zakładzie pracy pozwanej nie istniała

wyodrębniona jednostka gospodarcza zajmująca się utrzymywaniem czystości i

porządku, Sąd Okręgowy nie przeprowadził kolejnych etapów badania mającego na

celu stwierdzenie zajścia transferu jednostki gospodarczej (części zakładu pracy).

Nie ustalił więc, jakiego rodzaju jednostka (oparta na pracy ludzkiej czy

wyposażeniu materialnym) stanowiła przedmiot przejścia twierdzonego przez

stronę pozwaną i negowanego przez powódki w rozpoznawanej sprawie. Ocena ta

musi w każdym wypadku wynikać z okoliczności i warunków działalności danej

jednostki. Warto jednak zaznaczyć, że w dotychczasowym orzecznictwie Trybunału

Sprawiedliwości jednostki świadczące usługi polegające na sprzątaniu i pracach

porządkowych, były uznawane za oparte w przeważającym stopniu na pracy

14

ludzkiej, a nie na czynnikach materialnych, z wnioskiem, że wobec tego

zorganizowana grupa pracowników może, mimo braku znacznych materialnych czy

niematerialnych składników majątkowych stanowić jednostkę gospodarczą

(zob. np. wyroki Trybunału Sprawiedliwości z: 11 marca 1997 r. w sprawie C-13/95

Ayse Süzen; - 10 grudnia 1998 r. w połączonych sprawach Francisco Hernández

Vidal SA i in., C-127/96, C-229/96 i C-74/97, pkt 27; - 10 grudnia 1998 r. w

połączonych sprawach Francisca Sánchez Hidalgo I in., pkt 26; 29 lipca 2010 r. w

sprawie C-151/09 Federación de Servicios Publicos de la UGT (UGT-FSP), pkt

28-30; wyrok z dnia 20 stycznia 2011 r. w sprawie C-463/09 CLECE, pkt 39;

6 września 2011 r. w sprawie C-108/10 Ivana Scattolon, pkt. 49; także wyroki Sądu

Najwyższego z: 17 maja 2012 r., I PK 179/11, LEX nr 1219491; 17 maja 2012 r.,

I PK 180/11, LEX nr 1219492).

Sąd Okręgowy (a wcześniej Sąd pierwszej instancji) nie dokonał również

oceny, czy badana jednostka zachowała tożsamość po dokonaniu transferu.

Najogólniej rzecz ujmując ten etap postępowania zmierzającego do stwierdzenia

przejścia zakładu pracy lub części zakładu pracy ma na celu ustalenie, czy przejęta

jednostka jest tożsama (taka sama lub wystarczająco podobna) z jednostką

przejętą. Przede wszystkim, jak już wskazano, w sektorach, takich jak np.

sprzątanie) opartych głownie na sile roboczej, konieczne jest ustalenie, czy

przejmujący przejął zasadniczą część, w znaczeniu liczebności i kompetencji,

personelu, który jego poprzednik specjalnie przydzielił do tego zadania.

Nieprzejęcie tak rozumianej większości pracowników w sektorach opartych głównie

na sile roboczej, jak np. sprzątanie, uniemożliwia uznanie, że nastąpił transfer

jednostki gospodarczej (zakładu pracy lub jego części), nawet wtedy, gdy

wykonanie tej usługi zostało przekazane innemu podmiotowi.

Należy wskazać, że zanegowanie przez Sąd odwoławczy wystąpienia

przejścia części zakładu pracy głownie z powodu uznania, że w zakładzie pracy

strony pozwanej nie istniała zorganizowana, w znaczeniu wskazanym przez Sąd,

jednostka gospodarcza zajmująca się sprzątaniem, jest nietrafne. Jak już wyżej

podkreślono, Trybunał Sprawiedliwości konsekwentnie powtarza, że ocena zajścia

transferu musi uwzględniać całokształt okoliczności konstytuujących jednostkę

gospodarcza, wskazanych w cyt. wyżej orzeczeniu Spijkers i późniejszym

15

orzecznictwie. Dlatego, sąd nie może się ograniczać do pojedynczych elementów i

oceniać je osobno, lecz ocena musi być dokonana całościowo (zob. np. wyroki w

wyżej powołanych sprawach: Spijkers, pkt 13, Süzen, pkt 14, oraz Abler i in. pkt 34,

Güney-Görres i Demir, pkt 33 i 34, Federación de Servicios Públicos de la UGT

(UGT-FSP), pkt 27). W szczególności Trybunał stwierdził, że ocena przejścia

jednostki gospodarczej nie może opierać się tylko na jednym czynniku,

odnoszącym się do niezależności organizacyjnej, ponieważ byłoby to sprzeczne z

celem dyrektywy 2001/23, którym jest zagwarantowanie skutecznej ochrony praw

pracowników w sytuacji, gdy następuje przejęcie. (wyrok z 12 lutego 2009 r. w

sprawie C-466/07 Dietmar Klarenberg przeciwko Ferrotron Technologies gmbh,

szczeg. pkt 43, 44). Poza tym, dla oceny znaczenia samodzielności organizacyjnej

jednostki gospodarczej w całokształcie okoliczności branych pod uwagę, konieczne

jest uwzględnienie charakteru przedsiębiorstwa, w którego ramach jednostka

funkcjonuje. Z tego względu, np. niemożność wskazania ustrukturyzowanej

jednostki w ramach w agencji pracy tymczasowej nie przeszkadza w uznaniu

istnienia w jej ramach jednostki gospodarczej w razie przekazania przez nią grupy

pracowników innej agencji pracy tymczasowej, ponieważ istotne jest, że „zasoby

przeniesione przez zbywającego stanowiły w ramach jego organizacji gotową do

wykorzystania zbiorowość, która jako taka jest wystarczająca do świadczenia usług

charakterystycznych dla działalności gospodarczej danego przedsiębiorstwa, bez

potrzeby korzystania z innych istotnych zasobów lub innych części tego

przedsiębiorstwa” (wyrok z dnia 13 września 2007 r., w sprawie C-458/05,

Mohamed Jouini i in., pkt 33-35). Trybunał uznał też, że dla bytu jednostki

gospodarczej w rozumieniu art. 1 ust. 1 lit. b) dyrektywy 2001/23 zdefiniowanej jako

„zorganizowane połączenie zasobów, którego celem jest prowadzenie działalności

gospodarczej, bez względu na to, czy jest to działalność podstawowa, czy

pomocnicza”, wystarczające jest w pewnych sytuacjach, w celu niepozbawiania

dyrektywy 2001/23 części effet utile, jej istnienie w sensie „funkcjonalnych więzi

współzależności i wzajemnego uzupełniania się tych czynników” (tj. będących

przedmiotem przejścia elementów jednostki) (zob. wyrok z 12 lutego 2009 r. w

sprawie C-466/07 Dietmar Klarenberg, 45-48). Natomiast „niezależność

organizacyjna” (a zwłaszcza jej zachowanie po dacie przejścia), przez którą ogólnie

16

należy rozumieć uprawnienie do rządzenia się własnymi prawami, a w odniesieniu

do jednostki gospodarczej „uprawnienia przyznane przełożonym tej jednostki do

organizowania w sposób względnie swobodny i niezależny pracy w obrębie

wspomnianej jednostki w celu prowadzenia właściwej dla niej działalności

gospodarczej, a w szczególności uprawnienia do wydawania zarządzeń i poleceń,

przydzielania zadań podporządkowanym pracownikom danej jednostki oraz

decydowania o użyciu środków materialnych, którymi dysponuje bez bezpośredniej

ingerencji ze strony innych struktur organizacyjnych pracodawcy”, ma szczególne

znaczenie na gruncie art. 6 ust. 1 dyrektywy dla oceny prawa przejętej jednostki do

zachowania statusu i funkcji przedstawicielstwa pracowniczego. Z tego względu,

pojęcia tożsamości i niezależności nie są równoważne, inaczej wstępna część

art. 6 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 2001/23, która wprowadza przesłankę

dotyczącą zachowania niezależności przez dane przedsiębiorstwo, zakład lub

część przedsiębiorstwa bądź zakładu, byłaby bezcelowa, jako że art. 6 ust. 1 tej

dyrektywy stosowałby się automatycznie w przypadku zachowania tożsamości

przez jednostkę gospodarczą w rozumieniu art. 1 ust. 1 lit. b) wspomnianej

dyrektywy (zob. cyt. wyżej wyrok Trybunału Sprawiedliwości w sprawie Federación

de Servicios Públicos de la UGT (UGT-FSP), szczeg. pkt 36 i 42-46).

W świetle powyższych uwag należy przede wszystkim stwierdzić, że Sąd

Okręgowy wbrew ustalonym zasadom kwalifikacji zdarzenia jako przejścia zakładu

pracy lub jego części na innego pracodawcę ograniczył zasadniczo prawną ocenę

tej kwestii do jednego tylko elementu, tj. ustalenia, czy istniejący w

przedsiębiorstwie pozwanej zespół pracowników mający za zadanie utrzymywanie

czystości i porządku miał typową strukturę organizacyjną i kierownictwa cechującą

samodzielne jednostki organizacyjne. Jak wskazano, Sąd uznał, że takiej jednostki

nie było, bowiem pracownicy zajmujący się sprzątaniem nie byli organizacyjnie

połączeni w jednej komórce i nie mieli jednego kierownika, lecz świadczyli pracę w

pięciu różnych jednostkach (rejonach) i podlegali kierownikom ich działów

technicznych. W ocenie Sądu Najwyższego, przekonanie Sądu, że w

przedsiębiorstwie pozwanej nie istniała zorganizowana jednostka gospodarcza

zajmująca się sprzątaniem, nie jest dostatecznie uzasadnione. Nie ulega bowiem

wątpliwości, że pozwana przydzieliła rozważanej grupie pracowników zadanie

17

utrzymania czystości w przedsiębiorstwie. Stosownie do swojej struktury (podział

na zlokalizowane w różnych miejscowościach jednostki) przydzieliła ich (po kilka

osób) do poszczególnych jednostek, zapewniła kierownictwo ich pracy przez

podporzadkowanie kierownikom działów technicznych tych jednostek.

Wykonywanie zadania (usługi) utrzymania czystości w przedsiębiorstwie miało więc

charakter zorganizowanej pracy grupy osób zatrudnionych przez pozwaną w

różnych jej jednostkach. Zespołowi temu zapewniono korzystanie z energii

elektrycznej, pomieszczeń, wody i innych środków i urządzeń niezbędnych do

sprzątania. Usługę tę świadczyli dla jednego jej odbiorcy, tj. pozwanej. Może to

świadczyć, że w przedsiębiorstwie pozwanej istniała jednostka stanowiąca

zorganizowane połączenie zasobów, którego celem jest prowadzenie działalności

gospodarczej w postaci utrzymywania czystości i porządku w przedsiębiorstwie.

Jednostka ta nie była niezależna organizacyjnie w sensie wskazanym w art. 6 ust. 1

dyrektywy i w związanym z nim orzecznictwie. Jednakże jej szczególne

zorganizowanie wynikało z charakteru przedsiębiorstwa, w którego ramach

funkcjonowała. W ocenie Sądu Najwyższego, nieposiadanie typowej struktury

organizacyjnej i kierownictwa cechujących samodzielne jednostki organizacyjne nie

przeszkadza w uznaniu danej jednostki za część zakładu pracy, jeśli nietypowa

struktura i kierownictwo jednostki wynikają ze specyfiki przedsiębiorstwa, którego

jest częścią, a ogół składników konstytuujących część zakładu jako przedmiot

przejścia w rozumieniu art. 231

§ 1 k.p., charakteryzujących jednostkę, pozwala

uznać ją za zorganizowane połączenie zasobów, którego celem jest prowadzenie

działalności gospodarczej, bez względu na to, czy jest to działalność podstawowa

czy pomocnicza. Na marginesie warto wskazać, że Trybunał Sprawiedliwości uznał

za jedną jednostkę gospodarczą grupę pracowników zatrudnioną w różnych

szkołach publicznych gminy złożoną z personelu pomocniczego jednostek

samorządu terytorialnego zatrudnionego w szkołach publicznych, którego

czynności obejmowały usługi pomocnicze, w szczególności sprzątanie i

konserwację pomieszczeń oraz czynności z zakresu pomocy administracyjnej.

Trybunał stwierdził, że nie ulega wątpliwości, że personel pomocniczy został

pomyślany jako zorganizowana grupa pracowników (wyrok z dnia 6 września

2011 r. w sprawie C-108/10 Ivana Scattolon, szczeg. pkt 45, 47). Jak wynika z

18

ustaleń faktycznych przyjętych w niniejszej sprawie, nastąpiło przejęcie wszystkich

pracowników jednostki. Wykonawca usługi spółka K. przejęła też potrzebne dla

prac porządkowych elementy majątkowe, tj. możliwość dysponowania wodą,

energią elektryczną i pomieszczeniami gospodarczymi potrzebnymi do

wykonywaniu usług. Przejęty zespół pracowników prowadził przed i po przejęciu

ten sam rodzaj działalności. Ten sam pozostał klient (odbiorca usług jednostki),

tj. pozwana Spółka. Okoliczności te mogą wskazywać, że zgodnie z twierdzeniem

strony skarżącej miało miejsce przejście części zakładu pracy na nowego

pracodawcę (spółkę „K.”), który 1 sierpnia 2012 r. stał się pracodawcą pracowników

wchodzących w skład przejętej jednostki. Kwestia ta wymaga weryfikacji w

ponownym postępowaniu przed Sądem drugiej instancji.

Na koniec należy dodać, że nawet gdyby Sąd Okręgowy – po prawidłowo

przeprowadzonym teście przejścia części zakładu pracy – uznał, że badana w

sprawie grupa 18 pracowników zatrudnionych w różnych działach pozwanej Spółki

nie stanowiła jednostki gospodarczej, to nie zwalniało go to od rozważenia, czy

przedmiotem przejścia nie było kilka (w sprawie 5) jednostek (części zakładu pracy)

wykonujących zadanie utrzymania czystości w poszczególnych działach.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39815

§ 1 k.p.c., a o kosztach postępowania kasacyjnego - na podstawie

art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

k.p.c.

eb