III CZP 82/14

Sygn. akt III CZP 82/14

UCHWAŁA

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

Dnia 15 kwietnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Marian Kocon (sprawozdawca)

SSN Anna Kozłowska

SSN Anna Owczarek

SSN Maria Szulc

SSN Kazimierz Zawada

Protokolant Iwona Budzik

w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Nadleśnictwa P.

przy uczestnictwie I. S.

o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 15 kwietnia 2015 r.

przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Wojciecha Kasztelana,

zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Najwyższy

postanowieniem z dnia 21 marca 2014 r., sygn. akt IV CSK 473/13,

do rozstrzygnięcia składowi powiększonemu tego Sądu,

"Czy obowiązywanie art. 9 ust. 3 i 4 (po zmianie numeracji - art. 16

ust. 3 i 4) ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych

nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw

związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej (Dz.U. Nr 17, poz. 71

ze zm.) stanowiło przeszkodę w skutecznym dochodzeniu wydania

nieruchomości będącej w posiadaniu Skarbu Państwa, powodującą

zawieszenie biegu zasiedzenia na podstawie art. 53 dekretu z dnia

11 października 1946 r. - Prawo rzeczowe (Dz.U. Nr 57, poz. 319 ze

zm.) w zw. z art. 109 pkt 4 ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. - Przepisy

ogólne prawa cywilnego (Dz.U. Nr 34 poz. 311) w zw. z art. XLI § 1

ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - przepisy wprowadzające kodeks

cywilny (Dz.U. Nr 16 poz. 94 ze zm.) a następnie art. 175 z art. 121

pkt 4 k.c.?"

2

podjął uchwałę:

Obowiązywanie art. 9 ust. 3 i 4 ustawy z dnia 12 marca 1958 r.

o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz

uporządkowaniu niektórych spraw, związanych z przeprowadzeniem

reformy rolnej i osadnictwa rolnego (Dz.U. Nr 17, poz. 71 ze zm.; art. 16

ust. 3 i 4 w tekście jednolitym: Dz.U. z 1989 r. Nr 58, poz. 348 ze zm.) nie

stanowiło przyczyny zawieszenia biegu zasiedzenia przez Skarb

Państwa nieruchomości objętych art. 9 ust. 1 (art. 16 ust. 1) tej ustawy.

3

UZASADNIENIE

Sąd Najwyższy, rozpoznając skargę kasacyjną wnioskodawcy Skarbu

Państwa - Nadleśnictwa P. od postanowienia Sądu Okręgowego w S., przedstawił

składowi powiększonemu następujące zagadnienie prawne: „Czy obowiązywanie

art. 9 ust. 3 i 4 (po zmianie numeracji - art. 16 ust. 3 i 4) ustawy z dnia 12 marca

1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu

niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej (Dz. U. Nr 17,

poz. 71 ze zm.) stanowiło przeszkodę w skutecznym dochodzeniu wydania

nieruchomości będącej w posiadaniu Skarbu Państwa, powodującą zawieszenie

biegu zasiedzenia na podstawie art. 53 dekretu z dnia 11 października 1946 r. -

Prawo rzeczowe (Dz. U. Nr 57, poz. 319 ze zm.) w zw. z art. 109 pkt 4 ustawy z

dnia 18 lipca 1950 r. - Przepisy ogólne prawa cywilnego (Dz. U. Nr 34 poz. 311) w

zw. z art. XLI § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - przepisy wprowadzające

kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16 poz. 94 ze zm.) a następnie art. 175 w zw. z art. 121

pkt. 4 k.c.?”.

Postanowieniem z dnia 21 marca 2014 r. Sąd Okręgowy w S., na skutek

apelacji uczestnika postępowania, zmienił postanowienie Sądu Rejonowego w C. z

dnia 29 maja 2012 r., stwierdzające nabycie przez wnioskodawcę w drodze

zasiedzenia z dniem 8 października 2007 r. własności bliżej opisanej nieruchomości

leśnej, w ten sposób, że wniosek oddalił.

Istota zagadnienia prawnego, przedstawionego powiększonemu składowi

Sądu Najwyższego, według składu orzekającego sprowadza się do rozstrzygnięcia

kwestii, czy dla biegu zasiedzenia przez Skarb Państwa nieruchomości leśnej

przejętej z odwołaniem do przepisów dekretu PKWN z dnia 12 grudnia 1944 r.

o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 15, poz. 82

ze zm., dalej także „Dekret”) ma znaczenie art. 9 ustawy z dnia 12 marca 1958 r.

o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych

spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej (Dz. U. Nr 17, poz. 71

ze zm.; art. 16 ust. 3 i 4 w tekście jednolitym: Dz. U. z 1989 r., Nr 58, poz. 348

ze zm.; dalej także „ustawa z 1958 r.”).

4

Skład orzekający przypomniał, że celem art. 9 (art. 16) ustawy z 1958 r. było

zalegalizowanie przypadków przejęcia - z powołaniem się na przepisy dekretu

PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r.,

Nr 3, poz. 13 ze zm., dalej jako: „dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej”) lub na

przepisy Dekretu - nieruchomości rolnych lub leśnych niepodlegających działaniu

tych przepisów.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przeważył pogląd, że nieruchomości

objęte działaniem art. 9 (16) ust. 1 ustawy z 1958 r. przechodziły na własność

Skarbu Państwa na podstawie konstytutywnej decyzji właściwego organu

administracyjnego, nie zaś z mocy prawa. W rezultacie obecnie, po uchyleniu tego

przepisu, Skarbowi Państwa, który zmierza do ustabilizowania władztwa nad objętą

bezprawnie we władanie nieruchomością, w stosunku do której decyzja o przejęciu

nie została wydana, pozostaje powołanie się na nabycie własności przez

zasiedzenie.

Według utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego obowiązywanie art.

9 (16) ustawy z 1958 r. miało ten skutek, iż w razie wytoczenia przez właściciela

nieruchomości rolnej lub leśnej bezprawnie objętej we władanie przez Państwo

powództwa o przywrócenie jej posiadania lub o wydanie, sąd obowiązany

był zawiesić postępowanie (na podstawie art. 191 pkt 3 d.k.p.c., a później na

podstawie art. 177 § 1 pkt. 3 k.p.c.) do czasu rozstrzygnięcia przez organ

administracyjny prejudycjalnej kwestii, dotyczącej przejęcia przez Skarb Państwa

tej nieruchomości na podstawie art. 9 (16) ust. 1 ustawy z 1958 r.; decyzja

o przejęciu uzasadniała umorzenie postępowania sądowego. Przyjęta wykładnia

powodowała, że wystąpienie z powództwem o przywrócenie posiadania lub

wydanie nieruchomości niechybnie prowadziłoby do jej przejęcia na własność

Państwa.

Skład orzekający wskazał, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego istnieje

rozbieżność co do tego, jakie znaczenie ma obowiązywanie art. 9 (16) ustawy

z 1958 r. dla nabycia przez zasiedzenie własności nieruchomości podlegającej

temu przepisowi i objętej bezprawnie we władanie przez Skarb Państwa.

5

W niektórych orzeczeniach Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że konsekwencją

obowiązywania art. 9 (16) ustawy z 1958 r. było wyłączenie możliwości

efektywnego dochodzenia przez właścicieli wydania podlegających temu

przepisowi nieruchomości rolnych lub leśnych, co może być charakteryzowane jako

niezależny od właściciela, wywołany uwarunkowaniami politycznymi, obiektywny

stan o powszechnym zasięgu oddziaływania, porównywalny ze stanem siły wyższej

(stanem zawieszenia wymiaru sprawiedliwości), który powinien powodować

wstrzymanie rozpoczęcia albo zawieszenie biegu zasiedzenia.

W myśl poglądu odmiennego negatywna ocena art. 9 (16) ustawy z 1958 r.

nie może prowadzić do uznania go za przeszkodę w dochodzeniu prawa własności

aktualizującą zastosowanie art. 121 pkt. 4 w zw. z art. 175 k.c. Nie można bronić

koncepcji opartej na założeniu, że przepis ustawowy, niezakwestionowany przez

Trybunał Konstytucyjny, może zostać uznany za przyczynę stanu wyższej

konieczności, równoznaczną z wyłączeniem działania wymiaru sprawiedliwości.

Prowadziłoby to do zanegowanie obowiązywania art. 9 (16) ustawy z 1958 r. bez

zachowania właściwej drogi prawnej.

Skład orzekający zauważył, że „budzi sprzeciw” konstrukcja leżąca

u podstaw art. 9 (16) ustawy z 1958 r. niwecząca - w odniesieniu do nieruchomości

objętych działaniem tego przepisu - ochronny skutek powództwa posesoryjnego

lub windykacyjnego i nadająca tym powództwom „charakter środków

autodestrukcyjnych” dla wnoszącego, który na skutek zwrócenia się o ochronę

przysługującego mu prawa własności doprowadziłby do nieodwracalnej utraty tego

prawa, podczas gdy nie występując z roszczeniem mógł je zachować. W tym

zakresie, zdaniem składu orzekającego, sytuacja nie uległa zmianie po

ustanowieniu sądowej kontroli decyzji administracyjnych, ponieważ wydanie decyzji

na podstawie art. 9 (16) ust. 1 i 3 ustawy z 1958 r. „…stanowiło realizację

obowiązujących przepisów prawnych i zakwestionowanie jej na drodze sądowo -

administracyjnej nie rokowało szans powodzenia, paradoksalnie ochronę prawa

własności mogło zapewnić zaniechanie występowania z przewidzianymi w tym celu

roszczeniami, co jednak paraliżowało możliwość przerwania biegu zasiedzenia”.

6

Ostatecznie skład orzekający przychylił się do koncepcji upatrującej przyczyn

zawieszenia wymiaru sprawiedliwości „nie tyle w wyłączeniu z drogi sądowej

i przekazaniu organom administracyjnym orzekania o przejęciu przez Skarb

Państwa nieruchomości wskazanych w art. 9 (16) ustawy z 1958 r., ile w braku

sądowej kontroli decyzji podejmowanych w postępowaniu administracyjnym”;

koncepcja ta, w ocenie składu orzekającego, odpowiada wykładni przyjmowanej

konsekwentnie po podjęciu uchwały pełnego składu Izby Cywilnej Sądu

Najwyższego z dnia 26 października 2007 r., III CZP 30/07 (OSNC 2008/5/43).

Rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia prawnego wymaga

przypomnienia treści art. 9 ustawy z 1958 r. Przepis ten stanowił w ust. 1,

że „Nieruchomości rolne i leśne, objęte we władanie Państwa do dnia wejścia

w życie niniejszej ustawy, przejmuje się na własność Państwa bez względu na ich

obszar, jeżeli znajdują się one nadal we władaniu Państwa lub zostały przekazane

przez Państwo w użytkowanie innym osobom fizycznym lub prawnym.

Nieruchomości te przejmuje się bez odszkodowania, a długi i ciężary

zabezpieczone na tych nieruchomościach umarza się, z wyjątkiem służebności

gruntowych, których utrzymanie w mocy uznane zostanie za niezbędne”;

w ustępie 3 przepis przewidywał, że „O przejęciu nieruchomości rolnych na

własność Państwa orzeka organ administracji rolnej prezydium powiatowej rady

narodowej, a o przejęciu nieruchomości leśnych - rejon lasów państwowych.

O uznaniu służebności za niezbędne orzeka organ właściwy do wydania

orzeczenia o przejęciu nieruchomości na własność Państwa”, natomiast w ustępie

4 postanawiał, że „Postępowanie sądowe o przywrócenie posiadania lub wydanie

nieruchomości określonych w ust. 1 podlega umorzeniu, a nie wykonane tytuły

egzekucyjne zasądzające te roszczenia są pozbawione skutków prawnych”.

Z chwilą wejścia w życie ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy

o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych

spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (Dz. U.

nr 10, poz. 56) art. 9 ust. 3 otrzymał brzmienie: „O przejęciu nieruchomości rolnych

na własność Państwa orzeka organ administracji rolnej prezydium powiatowej

rady narodowej terenowy organ administracji państwowej o właściwości

szczególnej do spraw gospodarki gruntami stopnia podstawowego, a o przejęciu

7

nieruchomości leśnych - dyrektor okręgowego zarządu lasów państwowych.

O uznaniu służebności za niezbędne orzeka organ właściwy do wydania orzeczenia

decyzji o przejęciu nieruchomości na własność Państwa”. Zmiana ta nie zmieniła

istoty konstrukcji przyjętej w przytoczonym przepisie.

Po zmianie numeracji wprowadzonej w tekście jednolitym z 1989 r. (Dz. U.

Nr 58, poz. 348) art. 9 został oznaczony jako 16. Przepis ten utracił moc z dniem

wejścia w życie art. 58 ustawy z dnia 19 października 1991 r. o gospodarowaniu

nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U.

Nr 107, poz. 464), tj. z dniem 1 stycznia 1992 r.

W okolicznościach niniejszej sprawy nieruchomość leśna została objęta

we władanie przez Skarb Państwa w oparciu o art. 1 ust. 1 Dekretu, który stanowił,

że „Lasy i grunty leśne o obszarze ponad 25 ha, stanowiące własność lub

współwłasność osób fizycznych i prawnych przechodzą na własność Skarbu

Państwa”.

W orzecznictwie i doktrynie nie budziło wątpliwości, że zgodnie z art. 1 ust. 1

Dekretu przejście własności następowało z mocy samego prawa (por. np. uchwałę

SN z dnia 22 kwietnia 1994 r., III CZP 50/94, OSNC 1994, nr 11, poz. 212; uchwałę

SN z dnia 27 kwietnia 1994 r., III CZP 54/94, OSNC 1994, nr 11, poz. 215; wyrok

SN z dnia 22 kwietnia 2005 r., II CK 653/04, OSNC 2006, nr 3, poz. 56; wyrok SN

z dnia 26 maja 2006 roku, V CSK 97/06, nie publ; wyrok SN z dnia 10 sierpnia

2006 r., V CSK 248/06, nie publ; wyrok SN z dnia 6 lutego 2009 r., IV CSK 404/08,

nie publ.; wyrok SN z dnia 4 lutego 2010 r., IV CSK 402/09, nie publ.; wyrok SN

z dnia 17 lutego 2010 r., IV CSK 345/09, nie publ.; wyrok SN z dnia 20 września

2013 r., II CSK 4/13, nie publ.). Mniej oczywisty był tryb rozstrzygania kwestii

spornych dotyczących zastosowania Dekretu na gruncie przepisów rozporządzenia

Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 20 stycznia 1945 r. w sprawie

wykonania dekretu PKWN z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów

na własność Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 4, poz. 16). Niemniej praktyka ciążyła ku

ich rozstrzyganiu w drodze decyzji administracyjnej, podobnie jak w przypadku

przejęć dokonywanych na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej

(por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego - zasada prawna - z dnia

8

13 października 1951 r., C 427/51, OSN 1953, z. I, poz. 1; uchwałę SN z dnia

29 października 1958 r., I CO 19/58, OSN 1960, nr 1, poz. 1. oraz uzasadnienie

postanowienia SN z dnia 14 listopada 2013 r., IV CSK 166/13 (nie publ).

Współcześnie w orzecznictwie Sądu Najwyższego zauważa się,

że w odróżnieniu od praktyki rozstrzygania sporów dotyczących przejmowania

nieruchomości rolnych w trybie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej,

w odniesieniu do przejmowania nieruchomości leśnych na podstawie Dekretu tego

rodzaju praktyka była pozbawiona podstaw prawnych. Dlatego też współcześnie,

po uchyleniu Dekretu, w orzecznictwie zgodnie przyjmuje się, że spory co do tego,

czy nieruchomość leśna podpadała pod przepisy Dekretu podlegają rozpoznaniu

w postępowaniu sądowym (por. np. uchwałę SN z dnia 22 kwietnia 1994 r., III CZP

50/94, OSNC 1994, nr 11, poz. 212; uchwałę SN z dnia 27 kwietnia 1994 r., III CZP

54/94, OSNC 1994, nr 11, poz. 215; postanowienie SN z dnia 9 maja 2003 r., V CK

13/03, OSP 2004, z. 4, poz. 53 z dnia 9 maja 2003 r., V CK 24/03, nie publ.).

W odniesieniu do art. 9 (16) ust. 1 ustawy z 1958 r. w orzecznictwie Sądu

Najwyższego utrwalił się pogląd, że przejęcie nieruchomości na mocy art. 9 (16)

ust. 1 nie następowało ex lege, a do przejścia własności niezbędna była

konstytutywna decyzja administracyjna (stanowisko takie zostało wyrażone

już w orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 14 listopada 1960 r., II CR 386/59,

OSNC 1962, nr 3, poz. 88; postanowienie SN z dnia 11 grudnia 2013 r., IV CSK

184/13, nie publ.; wyrok SN z dnia 8 maja 2002 r., III CKN 762/00, OSNC 2003, nr

3, poz. 43).

Z powyższym poglądem koreluje przyjęte w orzecznictwie i w doktrynie

stanowisko, iż umorzenie postępowania przewidziane w art. 9 (16) ust. 4 ustawy

z 1958 r. może nastąpić dopiero po ustaleniu, że właściwy organ

administracyjny wydał orzeczenie o przejęciu nieruchomości na własność państwa

(por. orzeczenie SN z dnia 21 sierpnia 1959 r., I CR 964/58, OSN 1961, nr 2, poz.

42; orzeczenie SN z dnia 14 listopada 1960 r., II CR 386/59, OSN 1962, nr 3, poz.

88; orzeczenie SN z dnia 2 listopada 1961 r., II CR 860/60, OSN 1963, nr 3,

poz. 56; por. też uchwałę SN z dnia 29 października 1958 r., I CO 19/58, OSN 1960,

nr 1, poz. 1).

9

Przechodząc do oceny znaczenia art. 9 (16) ustawy z 1958 r. dla biegu

zasiedzenia przez Skarb Państwa nieruchomości leśnej przejętej z odwołaniem do

przepisów Dekretu należy zastrzec, że nie budzi wątpliwości kwestia ogólnej

dopuszczalności ujmowania przeszkód natury politycznej jako okoliczności, która -

pod pewnymi warunkami – może być zrównana w skutkach z siłą wyższą (art. 121

pkt 4 w zw. z art. 175 k.c.). Kwestia ta została - przynajmniej co do samej zasady -

przesądzona w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia

26 października 2007 r., III CZP 30/07 (OSNC 2008 Nr 5, poz. 43), według której

„zasiedzenie jednak nie biegło, jeżeli właściciel nie mógł skutecznie dochodzić

wydania nieruchomości (art. 121 pkt 4 w związku z art. 175 k.c.)”. Sąd Najwyższy

wskazał, że przeszkoda uniemożliwiająca rozpoczęcie lub powodująca zawieszenie

biegu zasiedzenia powinna mieć charakter obiektywny w tym znaczeniu, że chwilę

jej powstania i ustania określają obiektywne okoliczności, niezależne od

zachowania się osoby, którą przeszkoda dotknęła. W szczególności nie ma

znaczenia dla oznaczenia chwili ustania przeszkody czas, w którym osoba ta

podjęła stosowne działania; istotne jest, kiedy powszechne oddziaływanie

przeszkody ustało i osoba ta mogła podjąć te działanie. Ocena w tym przedmiocie

musi być pozostawiona sądowi orzekającemu w konkretnej sprawie. Dokonując tej

oceny, sąd powinien mieć na względzie, że zastosowanie art. 121 pkt. 4 w związku

z art. 175 k.c. jest uzasadnione tylko w razie ustalenia, iż osoba uprawniona do

skutecznego dochodzenia roszczenia o wydanie nieruchomości rzeczywiście była

tej możliwości pozbawiona. Takie ustalenie nie może być dokonane wyłącznie

na podstawie twierdzeń osoby uprawnionej; konieczne jest wykazanie,

że w ówczesnych warunkach ustrojowych i w stanie prawnym skuteczne

dochodzenie roszczenia nie było możliwe bądź ze względu na niedostępność

środków prawnych, które pozwoliłyby podważyć wadliwe akty władzy publicznej,

bądź ze względu na to, że powszechna praktyka stosowania obowiązujących

wówczas przepisów - obiektywnie biorąc - nie stwarzała realnych szans uzyskania

korzystnego dla uprawnionego rozstrzygnięcia. Jest to istotne, gdyż wykazanie tych

okoliczności powinno zapobiec niebezpieczeństwu nadmiernej subiektywizacji

w ujmowaniu stanu siły wyższej.

10

Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia z dnia 30 października

2008 r., II CSK 241/08 (nie publ.) zauważył, że istnienie siły wyższej jako

przeszkody w dochodzeniu przez właściciela zwrotu nieruchomości bezprawnie

zajętej przez Państwo w okresie działań nacjonalizacyjnych po drugiej wojnie

światowej można przyjąć wtedy, gdy wykazane zostanie, że właściciel ze względu

na swoją indywidualną sytuację lub przynależność do określonej grupy społecznej,

nie mógł, obiektywnie rzecz oceniając, liczyć na skuteczność dochodzenia

roszczeń przez czas istnienia PRL lub przez jakiś okres”.

Pogląd, że art. 9 (16) ustawy z 1958 r. stanowił przeszkodę w dochodzeniu

roszczeń przez właścicieli nieruchomości leśnych znajdujących się w posiadaniu

Skarbu Państwa, która uzasadnia zastosowanie art. 121 pkt 4 w związku z art. 175

k.c. został przyjęty przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 18 grudnia 2009 r.

IV CSK 442/09 (nie publ.) odmawiającym przyjęcia skargi kasacyjnej

do rozpoznania. W orzeczeniu tym Sąd Najwyższy przychylił się do stanowiska,

że wystąpienie przez właścicieli nieruchomości pozostających we władaniu

Państwa z powództwem o przywrócenie posiadania lub wydanie rzeczonej

nieruchomości doprowadziłoby do wydania decyzji na podstawie art. 9 (16) ust. 3

ustawy z 1958 r., co definitywnie pozbawiłoby ich prawa własności (podobnie

w postanowieniu SN z dnia 29 kwietnia 2010 r. IV CSK 474/09, nie publ.).

W istocie tożsamy pogląd został wyrażony w postanowieniu z dnia

16 września 2011 r., IV CSK 63/11 (nie publ.), w którym Sąd Najwyższy stwierdził,

nawiązując do art. 9 (16) ust. 3 i 4 ustawy z 1958 r., że w okresie jego

obowiązywania wystąpienie przez właściciela z powództwem o przywrócenie

posiadania lub wydanie nieruchomości leśnej „…niechybnie (…) prowadziłoby do

przejęcia nieruchomości na własność Państwa. Wymienione przepisy stanowiły

zatem przeszkodę w dochodzeniu roszczeń przez właścicieli nieruchomości

znajdujących się w posiadaniu Skarbu Państwa, która uzasadnia zastosowanie art.

121 pkt 4 w związku z art. 175 k.c.”. Stan ten istniał do dnia uchylenia art. 9 (16)

ustawy z 1958 r.

11

Pogląd ten został podtrzymany - ponownie w odniesieniu do nieruchomości

leśnej - w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 16 września 2011 r. IV CSK

77/11 (nie publ.).

Nawiązując do orzecznictwa z przełomu lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych,

Sąd Najwyższy przypomniał, że przyjmowano wówczas, iż w razie wystąpienia

przez uprawnionego na drogę sądową w celu dochodzenia swoich praw, sąd był

zobowiązany do zasięgnięcia informacji we właściwym organie administracyjnym

czy postępowanie zmierzające do wydania decyzji administracyjnej o przejęciu

własności nieruchomości już się toczy lub będzie wszczęte oraz zawieszenia

postępowania na podstawie art. 191 pkt. 3 k.p.c. do czasu wyjaśnienia tej kwestii.

„W tej sytuacji wystąpienie właściciela nieruchomości z roszczeniem

windykacyjnym doprowadziłoby do wydania na podstawie art. 9 (16) ust. 3 ustawy

z 1958 r. decyzji o przejęciu nieruchomości stanowiącej przesłankę umorzenia

postępowania w trybie art. 9 ust. 4 tej ustawy (…)”. W związku z tym Sąd

Najwyższy przyznał rację skarżącym, że „…przepisy art. 9 ust. 3 i 4 (16 ust. 3 i 4)

ustawy stanowiły przeszkodę w skutecznym dochodzeniu przez nich (ich

poprzedników prawnych) wydania będącej w posiadaniu Skarbu Państwa

nieruchomości objętej wnioskiem, która to przeszkoda uzasadnia zastosowanie art.

121 pkt. 4 w związku z art. 175 k.c. Pod pojęcie siły wyższej, w rozumieniu art. 121

pkt. 4 k.c., podpadają bowiem również takie stany, gdy, jak w sprawie, rozwiązania

legislacyjne uniemożliwiały uprawnionemu właścicielowi nieruchomości skutecznie

i efektywnie dochodzenie swoich roszczeń”. Podobne stanowisko zostało wyrażone

w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 2012 r. (IV CSK 286/11,

OSNC-ZD 2013, nr 3, poz. 52).

W przywołanych orzeczeniach zawieszenie biegu zasiedzenia zostało

powiązane nie tyle z wadliwą praktyką rozstrzygania kwestii czy nieruchomość jest

objęta działaniem Dekretu na drodze administracyjnej i brakiem sądowej kontroli

decyzji administracyjnych, ile z samym obowiązywaniem art. 9 (16) ustawy z 1958 r.

Ma to między innymi taki skutek, że pozbawia znaczenia - jeżeli chodzi o okres

obowiązywania tego przepisu - indywidualnych okoliczności dotyczących

możliwości dochodzenia wydania nieruchomości oraz wydłuża okres zawieszenia

aż do dnia uchylenia art. 9 (16) ustawy z1958 r.

12

Pogląd odmienny wyraził Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 18 stycznia

2012 r. II CSK 144/11 (nie publ.), stwierdzając, że przypisanie art. 9 (16) ust. 3 i 4

ustawy z 1958 r. roli aktu prawnego wprowadzającego stan wyłączający bieg

terminów zasiedzenia jest „zbyt daleko idące”, gdyż samo wprowadzenie przepisów

o charakterze nacjonalizacyjnym, nawet jeżeli później przepisy te zostały uchylone,

nie uzasadnia traktowania możliwości przejęcia nieruchomości w zgodzie z tymi

przepisami jako działania bezprawnego, którego wystąpienie zrównać należy ze

stanem zawieszenia wymiaru sprawiedliwości. Inaczej mówiąc, w ocenie

Sądu Najwyższego obowiązywanie art. 9 (16) ustawy z 1958 r. nie stanowiło per se

okoliczności uzasadniającej zawieszenie biegu terminu zasiedzenia przez Skarb

Państwa nieruchomości objętych regulacją tego przepisu.

Ten kierunek wykładni został podtrzymany w postanowieniach Sądu

Najwyższego z dnia 14 listopada 2013 r., IV CSK 166/13 (nie publ.) oraz z dnia

11 grudnia 2013 r. (IV CSK 184/13, nie publ.). W drugim z nich Sąd Najwyższy

stwierdził, że brak podstaw do łączenia z samym obowiązywaniem art. 9 (16)

ustawy z 1958 r. istnienia stanu siły wyższej ze skutkiem w postaci nierozpoczęcia

lub zawieszenia biegu zasiedzenia na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości

objętych tą regulacją. Koncepcja odwołująca się do pojęcia siły wyższej nie może

bowiem prowadzić do podważenia obowiązywania prawa, a uznanie, że art. 9 (16)

ustawy z 1958 r. stwarzał w odniesieniu do dotyczących go nieruchomości stan

zawieszenia wymiaru sprawiedliwości w zakresie możliwości dochodzenia

ich zwrotu przez właścicieli oznaczałoby w istocie zanegowanie jego obowiązywania.

Tymczasem do eliminacji z porządku prawnego przepisu ustawy negatywnie

ocenianego z punktu widzenia norm Konstytucji może dojść tylko w drodze orzeczenia

Trybunału Konstytucyjnego i tylko przy spełnieniu określonych wymagań.

Sąd Najwyższy zauważył, z powołaniem się na swoje orzeczenie

z dnia 21 sierpnia 1959 r., I CR 964/58 (OSN 1961, nr 2, poz. 42), że art. 9 (16)

ustawy z 1958 r. nie wyłączał całkowicie drogi sądowej w sporach

o wydanie nieruchomości przez Skarb Państwa, droga ta została

wyłączona tylko w kwestii zastrzeżonej do prejudycjalnej decyzji organu

administracyjnego, tj. podlegania nieruchomości regulacji art. 9 (16) tej ustawy.

Wydane na podstawie tego przepisu decyzje administracyjne w razie

13

ziszczenia się przewidzianych w nim przesłanek były decyzjami zgodnymi

z prawem. W razie zaś podjęcia decyzji, o której była mowa w tym przepisie,

w warunkach nieważności, mogła ona być zakwestionowana w postępowaniu

nadzorczym. Ponadto od 1 września 1980 r. istniała możliwość sądowej kontroli

decyzji administracyjnych.

Sąd Najwyższy uznał jednak, że w sprawie miało miejsce zawieszenie biegu

terminu zasiedzenia argumentując, że: „…okoliczności przejęcia przez Państwo

nieruchomości leśnych od poprzedników prawnych uczestników w dniu 15 września

1955 r. i utrzymująca się do przełomu polityczno-ustrojowego, jaki nastąpił

w 1989 r., niezgodna z prawem praktyka rozpoznawania sporów o podleganie

nieruchomości dekretowi o przejęciu lasów w postępowaniu administracyjnym,

w połączeniu z nieistnieniem do dnia 31 sierpnia 1980 r. możliwości sądowej

kontroli decyzji administracyjnych (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

9 maja 2003 r. V CK 13/03 i V CK 24/03), stworzyła, istniejący aż do tej ostatniej

daty, czyli do 31 sierpnia 1980 r., stan o cechach stanu siły wyższej,

uniemożliwiający poprzednikom prawnym uczestników dochodzenie zwrotu

przejętej przez Państwo nieruchomości. W związku z tym przed ustaniem tego

stanu nie mógł się rozpocząć bieg terminu zasiedzenia tej nieruchomości (art. 121

pkt 4 w związku z art. 175 k.c. - w odniesieniu do okresu od dnia wejścia w życie

Kodeksu cywilnego, a w odniesieniu do wcześniejszego okresu - art. 109 pkt 4

ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. - Przepisy ogólne prawa cywilnego, Dz. U. Nr 34,

poz. 311, w związku z art. 53 dekretu z dnia 11 października 1946 r. - Prawo

rzeczowe, Dz. U. Nr 57, poz. 319 ze zm., przepisy intertemporalne - art. XLI § 1

p.w.k.c.). W konsekwencji przewidziany w art. 172 § 2 k.c. trzydziestoletni termin

wymagany do zasiedzenie nieruchomości objętej w posiadanie w złej wierze

rozpoczął bieg w sprawie dopiero w dniu 1 września 1980 r. (…)”. Do tego kierunku

wykładni Sąd Najwyższy przychylił się również w postanowieniu z dnia 10 kwietnia

2014 r. IV CSK 519/13 (nie publ.).

W świetle ostatnio przytoczonych orzeczeń art. 9 (16) ustawy z 1958 r. nie

powodował automatycznie zawieszenia biegu terminu zasiedzenia przez Skarb

Państwa nieruchomości podlegających tej ustawie. Zawieszenie to związane

zostało z bezprawną uzurpacją kompetencji przez władze administracyjne i brakiem

14

sądowej kontroli decyzji administracyjnych. Między orzeczeniami tym zachodzi

jednak pewna różnica. O ile w postanowieniu z dnia 18 stycznia 2012 r., II CSK

144/11 (nie publ.) Sąd Najwyższy rozważał brak sądowej kontroli decyzji

administracyjnych wydawanych na podstawie art. 9 (16) ust. 3 ustawy z 1958 r.,

o tyle w postanowieniach z dnia 14 listopada 2013 r., IV CSK 166/13 (nie publ.)

i z dnia 11 grudnia 2013 r. IV CSK 184/13 (nie publ.) znaczenie art. 9

(16) ustawy z 1958 r. było w istocie pomijane, a brak sądowej kontroli decyzji

administracyjnych wiązany był z praktyką - skądinąd pozbawioną podstaw

prawnych - rozstrzygania o podpadaniu nieruchomości leśnej pod przepisy Dekretu

na drodze administracyjnej.

U podłoża poglądu, że obowiązywanie art. 9 (16) ust. 3 i 4 ustawy z 1958 r.

stanowi samodzielną przyczyną wyłączającą bieg zasiedzenia nieruchomości

przez Skarb Państw leży założenie, iż wszczęcie przez właściciela - bezprawnie

wyzutego z władania nieruchomością leśną - przed organem administracyjnym

albo przed sądem działania zmierzającego do odzyskania władztwa nad tą

nieruchomością niechybnie prowadziłoby do przejęcia przez Skarb Państwa

własności tej nieruchomości. Skutek ten rzeczywiście potwierdzają poglądy

doktryny i orzecznictwa (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 21 sierpnia

1959 r., I CR 964/58, OSNCK 1961, nr 2, poz. 42; orzeczenie SN z dnia

14 listopada 1960 r., II CR 386/59, OSN 1962, nr 3, poz. 88; orzeczenie SN z dnia

2 listopada 1961 r., II CR 860/60, OSN 1963, nr 3, poz. 56). Wystarczy to, aby

uznać, że właściciel bezprawnie przejętej nieruchomości był pozbawiony

możliwości efektywnej ochrony swego prawa ze skutkiem określonym w art. 121 pkt

4 w zw. z art. 175 k.c.

Trzeba zauważyć, że konsekwentne respektowanie rozstrzygnięcia

normatywnego wyrażonego w art. 9 (16) ustawy z 1958 r. „stawia na uboczu”

koncepcję uznającą brak sądowej kontroli prawidłowości decyzji administracyjnych

(wraz z dodatkowymi przesłankami) za przeszkodę wyłączającą możliwość

dochodzenia przed właściwym organem wydania własności nieruchomości

ze skutkiem określonym w art. 121 pkt 4 w zw. z art. 175 k.c. Można bowiem

zasadnie wywodzić – kierując się racjami logicznymi leżącymi m.in. u podstaw testu

conditio sine qua non właściwego dla odpowiedzialności odszkodowawczej –

15

że skoro nawet w razie istnienia efektywnej ochrony prawa własności zastosowanie

art. 9 (16) ustawy z 1958 r. prowadziło do przejęcia własności nieruchomości przez

Skarb Państwa, to nawet brak takiej ochrony nie miałby znaczenia dla biegu

zasiedzenia, którego skutkiem jest nabycie własności przez Skarb Państwa.

Przeciwko poglądowi, że obowiązywanie art. 9 (16) ust. 3 i 4 ustawy z 1958 r.

stanowiło samodzielną przyczyną wyłączającą bieg zasiedzenia nieruchomości

przez Skarb Państwa jest jednak to, iż w jego świetle przyczyną wstrzymania

rozpoczęcia lub zawieszenia biegu zasiedzenia jest niechybna utrata prawa

własności na skutek decyzji administracyjnej, podczas gdy owa utrata własności

wynikała z obowiązującego wówczas aktu normatywnego i - co równie istotne -

całkowicie odpowiadała zamierzeniom ówczesnego ustawodawcy. U podstaw art.

9 (16) ustawy z 1958 r. leżało wszak dążenie do sanowania bezprawnych przejęć

nieruchomości rolnych i leśnych. W świetle współczesnych standardów

konstytucyjnych zamiar taki nie mógłby oczywiście zostać zaaprobowany - budził

on zresztą pewne wątpliwości od początku swego obowiązywania, m.in. z tego

powodu, że został ujęty bardzo szeroko i sięgał dalej niż leżące u jego podstaw

uzasadnienie - co jednak nie umożliwia traktowania tego aktu normatywnego per

non est. Twierdzenie, że przyczyną o charakterze zawieszenia wymiaru

sprawiedliwości lub siły wyższej (art. 109 pkt 4 p.o.p.c. w zw. z art. 53 dekretu -

Prawo rzeczowe, a obecnie art. 121 pkt 4 w zw. z art. 175 k.c.) wyłączającą bieg

zasiedzenia nieruchomości przez Skarb Państwa - może być obowiązywanie aktu

normatywnego, który stwarza wyraźną podstawę przejęcia – i zmierza do przejęcia

- własności takiej nieruchomości przez tenże Skarb Państwa, nacechowane byłoby

oczywistą sprzecznością prakseologiczną i prowadziło pośrednio do podważania

mocy normatywnej tego aktu. W konsekwencji rozwiązania tego niepodobna uznać

za prawidłowe.

Brak przeto podstaw do łączenia z samym obowiązywaniem art. 9 (16)

ustawy z 1958 r. istnienia stanu siły wyższej ze skutkiem w postaci nierozpoczęcia

lub zawieszenia biegu zasiedzenia na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości

objętych tą regulacją. Koncepcja odwołująca się do pojęcia siły wyższej nie może

prowadzić do podważenia obowiązywania prawa, a uznanie, że art. 9 (16) ustawy

z 1958 r. stwarzał w odniesieniu do dotyczących go nieruchomości stan

16

zawieszenia wymiaru sprawiedliwości w zakresie możliwości dochodzenia ich

zwrotu przez właścicieli oznaczałoby w istocie zanegowanie jego obowiązywania.

Tymczasem do eliminacji z porządku prawnego przepisu ustawy negatywnie

ocenianego z punktu widzenia norm Konstytucji może dojść tylko w drodze

orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego i tylko przy spełnieniu określonych

wymagań.

Uzasadniony jest zatem pogląd, że obowiązywanie art. 9 ust. 3 i 4 ustawy

z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz

uporządkowaniu niektórych spraw, związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej

i osadnictwa rolnego (Dz. U. Nr 17, poz. 71 ze zm.; art. 16 ust. 3 i 4 w tekście

jednolitym: Dz. U. z 1989 r. Nr 58, poz. 348 ze zm.) nie stanowiło przyczyny

zawieszenia biegu zasiedzenia przez Skarb Państwa nieruchomości objętych art. 9

ust. 1 (art. 16 ust. 1) tej ustawy.

Z tych względów należało podjąć uchwałę, jak na wstępie.