III CSK 266/14

Sygn. akt III CSK 266/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 22 kwietnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Anna Kozłowska (przewodniczący)

SSN Marian Kocon (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa A. J.

przeciwko P. o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 22 kwietnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Okręgowego w K.

z dnia 18 grudnia 2013 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

2

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 18 grudnia 2013 r. oddalił apelację

pozwanego P. od wyroku Sądu Rejonowego zasądzającego od pozwanego na

rzecz powoda A. J. kwotę 66744,47 zł z odsetkami tytułem wynagrodzenia za

korzystanie z bliżej określonych działek gruntu, w latach 2001 do 2004, których

powód jest współwłaścicielem.

Skarga kasacyjna pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego - oparta na

podstawie pierwszej z art. 3983

k.p.c. - zawiera zarzut naruszenia art. 224 § 2 k.c.

w zw. z art. 225 i 6 k.c., i zmierza do uchylenia tego wyroku oraz przekazania

sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zagadnieniem wymagającym rozstrzygnięcia jest, na skutek zarzutów

kasacyjnych, legitymacja bierna pozwanego. Twierdzenie o braku tej legitymacji

skarżący wywodzi z okoliczności, że działki gruntu, za korzystanie z których

zasądzono wynagrodzenie, oddał działkowcom.

Rozstrzygnięcie powyższego zagadnienia wymaga przypomnienia,

że w sprawie o wydanie nieruchomości, Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 18 marca

2005 r., II CK 526/04 (OSNC 2006, nr 2, poz. 37), podkreślił (w tezie redakcyjnej),

że „Polski Związek Działkowców, któremu oddano w nieodpłatne użytkowanie

grunty stanowiące własność Skarbu Państwa lub gminy, może – zgodnie z art. 121

ust. 1 ustawy z dnia 6 maja 1981 r. o pracowniczych ogrodach działkowych (jedn.

tekst: Dz. U. z 1996 r. Nr 85, poz. 390 ze zm.) - przenieść na osobę fizyczną

będącą członkiem Związku uprawnienie do wykonywania użytkowania.”.

W uzasadnieniu wyjaśnił zaś, że zgodnie z art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 6 maja 1981 r.

o pracowniczych ogrodach działkowych (dalej: „u.p.o.d.”), grunty stanowiące

własność Skarbu Państwa lub gminy, przeznaczone w miejscowych planach

zagospodarowania przestrzennego pod pracownicze ogrody działkowe, przekazuje

się nieodpłatnie w użytkowanie Polskiemu Związkowi Działkowców, natomiast art. 8

ust. 2 u.p.o.d. przewiduje, że grunty te mogą być oddawane nieodpłatnie Polskiemu

Związkowi Działkowców w użytkowanie wieczyste na zasadach określonych

w ustawie z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (jedn. tekst:

3

Dz. U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543 ze zm.). Polski Związek Działkowców jest więc

użytkownikiem, a w pewnych wypadkach użytkownikiem wieczystym gruntów

przeznaczonych w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego pod

pracownicze ogrody działkowe. Na podstawie art. 121

ust. 1 u.p.o.d. Polski Związek

Działkowców ustanawia na rzecz osób fizycznych prawo użytkowania,

a w określonych w ust. 2 przypadkach może być zawarta z użytkownikiem umowa

w formie aktu notarialnego. Istnieją zatem dwa stosunki zależności - pomiędzy

właścicielem gruntu, Skarbem Państwa lub gminą, a Polskim Związkiem

Działkowców oraz pomiędzy Polskim Związkiem Działkowców a poszczególnymi

działkowcami. Charakter uprawnień służących Polskiemu Związkowi Działkowców

w stosunku do gruntów, którymi włada, nie budzi wątpliwości, Związkowi służy

bowiem albo użytkowanie wieczyste albo ograniczone prawo rzeczowe w postaci

użytkowania. Rodzaj prawa przysługującego w konkretnym przypadku Polskiemu

Związkowi Działkowców rzutuje w pewien sposób na pozycję prawną działkowca.

Nie zmienia to jednak cywilnoprawnego charakteru uprawnień do konkretnej działki.

Następnie Sąd Najwyższy w omawianym wyroku rozważył więź prawną łączącą

członka Związku z Polskim Związkiem Działkowców w kontekście jego uprawnienia

do korzystania z pracowniczego ogrodu działkowego. Podkreślił, że zależnie od

charakteru praw służących Polskiemu Związkowi Działkowców do gruntu wyróżnić

można dwie sytuacje. W pierwszej Polski Związek Działkowców jako użytkownik

wieczysty ustanawia na rzecz działkowca użytkowanie, zgodnie z art. 121

ust. 2

u.p.o.d., a działkowcowi służy wówczas ograniczone prawo rzeczowe w postaci

prawa użytkowania wydzielonej fizycznie i przyznanej mu działki. W drugiej zaś

sytuacji, w której Polskiemu Związkowi Działkowców przysługuje jedynie prawo

podmiotowe użytkowania na gruntach stanowiących własność Skarbu Państwa lub

gminy, służące Polskiemu Związkowi Działkowców prawo użytkowania jest

wprawdzie ograniczonym prawem rzeczowym, ma ono jednak charakter

niezbywalny. Oznacza to, że użytkownik (Polski Związek Działkowców) nie może

go przekazać innej osobie, nie budzi jednak wątpliwości i jest powszechnie przyjęte,

tak w doktrynie, jak i w orzecznictwie, że niezbywalność prawa podmiotowego,

jakim jest użytkowanie, nie stoi na przeszkodzie przeniesieniu na osobę trzecią

uprawnienia do wykonywania użytkowania. Należy zatem uznać, że przez przydział

4

działki dochodzi do przekazania na rzecz działkowca uprawnienia do wykonywania

użytkowania przydzielonej mu działki, inaczej mówiąc, do jej eksploatacji.

Przedstawiona wyżej wykładnia zachowuje aktualność po wejściu w życie

ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o rodzinnych ogrodach działkowych (Dz. U. Nr 169,

poz. 1419). Zgodnie z art. 9 tej ustawy rodzinne ogrody działkowe są zakładane na

gruntach stanowiących własność Skarbu Państwa, jednostek samorządu

terytorialnego oraz Polskiego Związku Działkowców. Według art. 10 grunty

stanowiące własność Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego,

przeznaczone w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego pod

rodzinne ogrody działkowe, przekazuje się nieodpłatnie w użytkowanie Polskiemu

Związkowi Działkowców, przy czym mogą one być oddawane nieodpłatnie

Polskiemu Związkowi Działkowców w użytkowanie wieczyste. Polski Związek

Działkowców ustanawia w drodze uchwały na rzecz swojego członka bezpłatne

i bezterminowe prawo używania działki i pobierania z niej pożytków (użytkowanie

działki - art. 14 ust. 1), a jeżeli grunty wchodzące w skład rodzinnego ogrodu

działkowego znajdują się w użytkowaniu wieczystym Polskiego Związku

Działkowców lub stanowią jego własność - na wniosek członka Polski Związek

Działkowców ustanawia na jej rzecz prawo użytkowania działki - w rozumieniu

Kodeksu cywilnego - w drodze umowy cywilnoprawnej zawartej w formie aktu

notarialnego. Związek Działkowców zachował prawa i obowiązki nabyte przed

dniem wejścia ustawy w życie (art. 39 ust. 2), a pracownicze ogrody działkowe

istniejące w dniu wejścia ustawy w życie stały się rodzinnymi ogrodami działkowymi

w jej rozumieniu (art. 41 ust. 1 ustawy).

Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 2005 r., II CK 526/04, został, jak

już wspomniano, wydany w sprawie o wydanie nieruchomości. Zgodnie z art. 222

§ 1 k.c. osobą legitymowana biernie w procesie windykacyjnym jest ten, kto

faktycznie włada rzeczą. Jest to określenie szerokie, które odnosi się nie tylko do

posiadacza samoistnego i zależnego, ale również do osoby, która faktycznie włada

rzeczą nie będąc posiadaczem (zwłaszcza do dzierżyciela i władcy prekaryjnego).

Natomiast osobą legitymowaną biernie w procesie o zapłatę wynagrodzenia za

korzystanie z rzeczy jest jej posiadacz (samoistny albo zależny - zob. art. 224 § 2

5

i art. 225 w zw. z art. 230 k.c.). Nie zmienia to wszakże oceny, że w obu tych

rodzajach spraw legitymacja bierna Polskiego Związku Działkowców oraz członków

tego Związku musi być określona identycznie. Polski Związek Działkowców nie jest

zatem legitymowany biernie w procesie o zapłatę wynagrodzenia za korzystanie

z gruntów (art. 224 § 2 i art. 225 k.c.), które były mu oddane w nieodpłatne

użytkowanie, w takim zakresie, w jakim przeniósł na swoich członków uprawnienie

do wykonywania użytkowania. Pogląd ten, w okolicznościach sprawy, nie utracił

aktualności na skutek wejścia w życie ustawy z dnia 13 grudnia 2013 r.

o rodzinnych ogródkach działkowych (Dz. U. 2014 poz. 40).

Konieczne jest zatem wyjaśnienie czy co do całości działek, za korzystanie

z których domaga się powód wynagrodzenia legitymowany jest biernie pozwany,

czy też legitymacja ta przysługuje działkowcom, którym te działki zostały

przekazane. Dopiero po jednoznacznym wyjaśnieniu tych kwestii będzie można

ocenić czy powództwo zasługuje na uwzględnienie.

Z tych przyczyny orzeczono, jak w wyroku.