III CZP 13/15

Sygn. akt III CZP 13/15

UCHWAŁA

Dnia 22 kwietnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Anna Kozłowska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z wniosku A. G.

przy uczestnictwie K. G.

o podział majątku wspólnego,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 22 kwietnia 2015 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w B.

postanowieniem z dnia 15 stycznia 2015 r.,

"Czy prawo odrębnej własności lokalu nabyte w czasie trwania

małżeńskiej wspólności ustawowej, wskutek przekształcenia

lokatorskiego prawa do lokalu na podstawie ustawy z dnia 15 grudnia

2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych w brzmieniu obowiązującym

sprzed nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r.

o zmianie ustawy o niektórych formach popierania budownictwa

mieszkaniowego oraz ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych (Dz.U.

z 2011 r., Nr 201, poz. 1180) - na zasadzie surogacji wchodzi w skład

majątku osobistego tego z małżonków, do którego majątku osobistego

wchodziło lokatorskie prawo do lokalu?"

podjął uchwałę:

Prawo odrębnej własności lokalu nabyte na podstawie ustawy

z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych

w brzmieniu obowiązującym przed nowelizacją dokonaną ustawą

z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o niektórych formach

popierania budownictwa mieszkaniowego oraz ustawy

o spółdzielniach mieszkaniowych (Dz.U. z 2011 r., Nr 201, poz.

2

1180) przez pozostającego w małżeńskiej wspólności ustawowej

członka spółdzielni, któremu przysługiwało stanowiące jego

majątek osobisty spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu,

należy do majątku osobistego tego członka (art. 33 pkt 10 k.r.o.).

3

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w S. postanowieniem wstępnym z dnia 21 sierpnia 2014 r.

wydanym w sprawie z wniosku A. G. z udziałem K. G. o podział majątku

dorobkowego, ustalił, że w skład tego majątku wchodzi stanowiący odrębną

własność lokal mieszkalny nr […] o powierzchni użytkowej 60,10 m2

, składający się

z trzech pokoi, kuchni, przedpokoju, łazienki i wc wraz z przynależną piwnicą o

powierzchni 5,09 m2

, położony w budynku przy ul. W. nr […] w S. wraz z udziałem

wynoszącym 6519/1027110 w prawie własności nieruchomości gruntowej

oznaczonej jako działka nr 234/5 o powierzchni 1,2935 ha i takim udziałem w

częściach wspólnych budynków i urządzeń, które nie służą do wyłącznego użytku

właścicieli lokali, o wartości 100.000 zł. Ze stanu faktycznego przyjętego za

podstawę rozstrzygnięcia wynikało, że w dniu 18 stycznia 1990 r. zarząd spółdzielni

mieszkaniowej w S. przydzielił K.G., pozostającemu w związku małżeńskim z K. G.,

na warunkach prawa lokatorskiego lokal mieszkalny opisany w sentencji

postanowienia. K. G. zmarła w dniu 25 stycznia 1995 r. Wnioskodawczyni i

uczestnik związek małżeński zawarli w dniu 23 listopada 2002 r.; w czasie trwania

małżeństwa zamieszkiwali w tym lokalu. Na wniosek uczestnika, w piśmie z dnia 7

stycznia 2010 r. zarząd Spółdzielni wskazał, że warunkiem zawarcia umowy o

ustanowienie odrębnej własności lokalu jest spłata nominalnej kwoty umorzonego

kredytu budowanego w kwocie 1.433,99 zł do dnia 15 stycznia 2010 r. Uczestnik

uiścił wskazaną kwotę w dniu 7 stycznia 2010 r., a w dniu 22 stycznia 2010 r.

umową zawartą w formie aktu notarialnego Spółdzielnia ustanowiła i przeniosła na

rzecz uczestnika odrębną własność opisanego na wstępie lokalu. Umowa została

zawarta na podstawie art. 12 ust. 1 i 12

ustawy z dnia 15 stycznia 2000 r. o

spółdzielniach mieszkaniowych i na podstawie ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r. o

własności lokali. Tytułem opłaty sądowej uczestnik uiścił kwotę 260 zł, a tytułem

wynagrodzenia notariusza- kwotę 401,38 zł. Wyrokiem z dnia 8 lutego 2012 r. Sąd

Rejonowy w S. ustanowił między małżonkami rozdzielność majątkową, a wyrokiem

z dnia 13 czerwca 2013 r. Sąd Okręgowy w B. rozwiązał ich małżeństwo przez

rozwód.

4

Dokonując oceny prawnej ustalonych faktów Sąd Rejonowy wskazał,

że spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu, jakkolwiek niedziedziczne, po śmieci

współmałżonka, zgodnie z obowiązującymi w dacie śmierci K. G. przepisami prawa

spółdzielczego, przypadło drugiemu małżonkowi, zatem stanowiło majątek odrębny

(osobisty) uczestnika. Stan taki trwał do chwili przekształcenia tego prawa w prawo

własności. W ocenie tego Sądu nie było podstawy do przyjęcia surogacji

przewidzianej w art. 33 pkt 10 k.r.o z uwagi na brak przesłanki w postaci związku

ekonomicznego prawa nowego z prawem przekształcanym. Nowe prawo powstało

w sytuacji gdy żaden z małżonków nie przeznaczył na jego nabycie środków

ekwiwalentnych. Prawo własności przedstawia wartość wyższą niż kwota spłaty

nominalnej kredytu i wniesiony przez uczestnika wkład mieszkaniowy. Ponadto,

celem prawa lokatorskiego było zaspokajanie potrzeb rodziny stąd też i względy

społeczne przemawiały za zaliczeniem przyrostu wartości prawa uzyskanego z

przekształcenia na dobro rodziny. Za takim zaliczeniem przemawiała też

okoliczność, że środki wydatkowane na przekształcenie prawa pochodziły z

majątku wspólnego, ich pochodzenie z majątku osobistego uczestnika nie zostało

bowiem udowodnione.

Postanowienie Sądu Rejonowego zostało zaskarżone przez uczestnika,

który dowodził w apelacji przynależności odrębnej własności lokalu do jego majątku

osobistego. Rozpoznając tę apelację, Sąd Okręgowy powziął wątpliwość ujętą

w przytoczone na wstępie zagadnienie prawne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach

mieszkaniowych (tekst jedn.: Dz.U. z 2013 r., poz. 1222 ze zm., dalej jako u.s.m.)

stanowi, że na pisemne żądanie członka, któremu przysługuje spółdzielcze

lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego, spółdzielnia jest obowiązana zawrzeć

z tym członkiem umowę przeniesienia własności lokalu po dokonaniu przez niego

spłaty należności określonych w pkt 1 i 2 ust. 1 tego artykułu. Konstrukcja prawna,

przewidziana w tym przepisie, nie jest jasna. Z przepisu wynika, że dochodzi

do zmiany prawa. Ustawa zmiany tej nie nazywa przekształceniem, wskazuje

jedynie podmiot uprawniony do nabycia prawa nowego, jest nim członek

spółdzielni, któremu przysługuje lokatorskie prawa do lokalu, a więc prawo

5

niezbywalne, niedziedziczne i niepodlegające egzekucji. Na skutek umowy zawartej

ze spółdzielnią, podmiot ten staje się beneficjantem prawa o najszerszym zakresie,

prawa własności, przy jednocześnie niezmienionym przedmiocie tego prawa.

Konstrukcja ta przypomina przekształcenie lokatorskiego prawa do lokalu

w spółdzielcze własnościowe prawo, co uprzednio przewidywały przepisy ustawy.

Stąd też w uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia prawnego Sąd Okręgowy

wyjaśniając swoje wątpliwości odwoływał się do orzecznictwa wyrosłego na gruncie

tej konstrukcji prawnej. Nie negując konstrukcji przekształcenia zauważyć więc

należy, że nowe prawo powstało wyłącznie dzięki prawu już istniejącemu i odnosi

się, jak wyżej wskazano, do tego samego przedmiotu. Sytuacja taka nakazuje

rozważyć czy nie zachodzi przewidziana w art. 33 pkt 10 k.r.o. surogacja.

Surogacja polega na tym, że ze środków uzyskanych w zamian za

przedmioty wchodzące pierwotnie w skład określonego majątku nabywane są inne

przedmioty, które wchodzą niejako w ich miejsce. Nowo nabyte przedmioty są

surogatami tych pierwszych. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 12 maja

2000 r., V CKN 50/00 surogacja to zastąpienie jednego składnika majątku

osobistego innym składnikiem. Dla przyjęcia, że ma miejsce surogacja konieczne

jest spełnienie dwóch przesłanek: po pierwsze, to samo zdarzenie winno powodować

z jednej strony wyjście określonego przedmiotu z majątku osobistego i zarazem

powodować nabycie innego przedmiotu majątkowego i po drugie, ten nowy

przedmiot musi być nabyty w sensie ekonomicznym kosztem majątku osobistego.

W odniesieniu do pierwszej przesłanki przyjmuje się jednak, że nie ma

potrzeby, aby określony przedmiot, prawo „wyszło” z majątku małżonka.

W okolicznościach sprawy mamy do czynienia ze zmianą charakteru prawa

przysługującego do oznaczonego przedmiotu, zatem „wyjścia” z majątku osobistego

małżonka prawa poprzedniego nie należy odczytywać dosłownie. Przekształcenie,

jeżeli dla dokonanej zmiany objętej stanem faktycznym sprawy przyjmiemy

tę właśnie terminologię, spełnia niewątpliwie przesłankę pierwszą surogacji.

Na skutek bowiem jednego zdarzenia, jaką jest zawarcia umowy przewidzianej w art.

12 ust. 1 u.s.m., przestało istnieć spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu

stanowiące majątek osobisty uczestnika, a powstało prawo nowe, w postaci odrębnej

własności lokalu.

6

Rozważając przesłankę drugą, nie można pominąć, że prawo poprzednie,

spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu, w chwili swego ustania, miało wartość

równą wartości rynkowej lokalu. Wniosek taki należy wyprowadzić z uregulowania

ujętego w art. 11 ust. 2 i 21

u.s.m. Powołane przepisy pozwalają określić wartość

spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu na datę wygaśnięcia tego prawa i jest

to wartość rynkowa lokalu. Nie powinno budzić wątpliwości, że prawo przysługujące

dotychczas uczestnikowi przestaje istnieć i jest to sytuacji analogiczna

z jego wygaśnięciem. W razie wygaśnięcia spółdzielczego prawa do lokalu,

spółdzielnia zobowiązana jest wypłacić osobie uprawnionej rynkową wartość lokalu.

Prawo to zatem, na chwilę ustania, ma wartość odpowiadającą wartości rynkowej

lokalu i tę samą wartość nabywa w tej samej chwili, to jest z momentem zawarcia

umowy, prawo wykreowane tą umową. We wskazanej więc sytuacji nie ma przyrostu

wartości a ekwiwalentność ekonomiczna obu tych praw nie nasuwa wątpliwości.

W tych okolicznościach należy przyjąć, że prawo nabyte (odrębna własność lokalu)

zostało uzyskane, w sensie ekonomicznym, kosztem majątku osobistego.

W sytuacji gdy przepisy prawa określają wartość prawa wygaszanego na

równą wartości prawa powstającego, nie ma nie tylko potrzeby ale i podstaw

do odwoływania się do orzecznictwa, które odnosiło się do sytuacji gdy brak

ekwiwalentości zaangażowanych środków finansowych w postaci tzw. wkładu

i nabywanych za nie praw był tak istotny, że z powodów społecznych uzasadniał

wykładnię ograniczającą działanie uregulowanej w k.r.o. zasady surogacji.

Okoliczność, że dokonana zmiana charakteru prawa wymagała wydatków,

które, jak ustalono, poniesione zostały z majątku wspólnego małżonków, jest

dla oceny przynależności powstałego prawa do majątku osobistego uczestnika,

bez znaczenia. Wydatki te podlegają rozliczenia jak nakład z majątku wspólnego na

majątek osobisty na podstawie art. 45 k.r.o.

Z tych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie

prawne jak w uchwale.