IV CSK 495/14

Sygn. akt IV CSK 495/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 29 kwietnia 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Maria Szulc (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Antoni Górski

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z powództwa Y. A.

przeciwko Skarbowi Państwa - Komendantowi Miejskiemu Policji w L.,

Prokuratorowi Rejonowemu w W. i Komendzie Policji w W.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 29 kwietnia 2015 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 10 kwietnia 2014 r.,

1) oddala skargę kasacyjną;

2) przyznaje ze Skarbu Państwa Sądu Apelacyjnego

na rzecz adwokata A. C. kwotę 1800,- (jeden tysiąc osiemset)

złotych podwyższoną o stawkę podatku VAT tytułem

wynagrodzenia za udzielenie nieopłaconej pomocy prawnej w

postępowaniu kasacyjnym;

3) nie obciąża powódki obowiązkiem uiszczenia kosztów

postępowania kasacyjnego na rzecz pozwanego.

2

UZASADNIENIE

3

Sąd Okręgowy w L. zasądził na rzecz powódki od Skarbu Państwa

reprezentowanego przez Komendanta Miejskiego Policji w L., Prokuraturę

Rejonową w W., Komendę Policji w W. kwotę 50.000 zł z tytułu zadośćuczynienia,

a w pozostałej części powództwo oddalił.

Sąd pierwszej instancji uznał, że doszło do naruszenia dobra osobistego

powódki w postaci czci, godności i zdrowia, w tym spokoju psychicznego wskutek

bezprawnych działań funkcjonariuszy pozwanego polegających na ponownym

powiadomieniu Ambasady […] o znalezieniu zwłok jej męża i prośbie o ustalenie i

powiadomienie rodziny w sytuacji, gdy zmarły ubiegał się o nadanie statusu

uchodźcy, nie powiadomieniu powódki o znalezieniu zwłok, mimo że znaleziono

dowód osobisty i przepustkę z Ośrodka dla Cudzoziemców w L. oraz na

nieprzyznaniu powódce statusu pokrzywdzonej w postępowaniu karnym. Jako

podstawę prawną odpowiedzialności pozwanego wskazał art. 23, 24 i 417 § 1 k.c.

oraz 448 i 4172

k.c., a za adekwatne do rozmiaru krzywdy uznał zadośćuczynienie

w kwocie 50.000 zł.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny zmienił częściowo powyższy wyrok

w punkcie I w ten sposób, że powództwo oddalił oraz oddalił apelację w pozostałej

części.

Sądy obu instancji ustaliły, że Prokuratura Rejonowa w W. wszczęła w dniu 1

października 2007 r. śledztwo w sprawie śmierci M. D. znalezionego w dniu 29

września 2007 r. na terenie dworca PKP W. Przy zmarłym znaleziono dowód

tożsamości wydany przez […] i zaświadczenie wydane przez Placówkę Straży

Granicznej w T. informujące, że paszport został odebrany w dniu 10 października

2006 r. i przesłany do Prezesa Urzędu do Spraw Repatriacji i Cudzoziemców w W.

O zdarzeniu powiadomiono oficera dyżurnego Komendy Policji oraz w dniach 29

września i 1 października Ambasadę […] z prośbą o ustalenie i powiadomienie

rodziny zmarłego. W dniu 1 października prowadzenie śledztwa zostało powierzone

Kolejowemu Komisariatowi Policji w W., a w dniu 3 października 2007 r.

przeprowadzono oględziny zwłok, podczas których stwierdzono cechy ostrej

niewydolności krążeniowo - oddechowej oraz różnoczasowe cechy po wkłuciach

igieł lekarskich. Dopiero w dniu 19 października 2009 r. przesłuchano szwagrów

4

zmarłego. Wskutek powiadomienia przez powódkę w dniu 8 października 2007 r.

Komisariatu Policji w L. o zaginięciu męża, który od dnia 28 września 2007 r. nie

powrócił do domu, został wysłany telefonogram do Wydziału Komendy

Wojewódzkiej Policji w L., zgłoszenie zarejestrowano w bazie danych i dokonano

sprawdzeń w szpitalach oraz danych osób zatrzymanych, jak również zwrócono się

do Wydziału Techniki Operacyjnej Komendy Wojewódzkiej Policji w L. z prośbą o

ustalenie czy z telefonu zaginionego wykonywane były połączenia i z jakiego

miejsca. Rodzina ponownie powiadomiła ten komisariat w dniu 16 października

2007 r., że zaginiony nie powrócił, jak również podjęła poszukiwania, w wyniku

których odnalazła ciało w Zakładzie Medycyny Sądowej w W. Powódka nie została

powiadomiona przez funkcjonariuszy Policji o znalezieniu ciała, a niepewność co do

jego losu spowodowała wystąpienie ostrej reakcji na stres stanowiącej formę

zaburzeń adaptacyjnych, które trwały do czasu uzyskania informacji o losie męża.

W dniu 22 października 2007 r. upoważniła firmę zajmującą się usługami

pogrzebowymi do załatwienia wszystkich formalności związanych z

przetransportowaniem zwłok do I. W dniu 23 października 2007 r. prowadzący

czynności poszukiwawcze uzyskał w Ośrodku Uchodźców informację o

odnalezieniu zwłok. Postanowieniem z dnia 14 grudnia 2007 r. Prokuratura

Rejonowa w W. umorzyła śledztwo w sprawie ujawnienia nieumyślnego

spowodowania śmierci męża powódki wobec braku cech przestępstwa. W dniu 10

lutego 2009 r. powódka złożyła wniosek o doręczenie jej jako stronie odpisu

postanowienia o umorzeniu postępowania, nie była bowiem właściwie informowana

o jego przebiegu. Zarządzeniem z dnia 15 kwietnia 2009 r. uznano powódkę za

stronę postępowania i doręczono jej odpis postanowienia.

Sąd drugiej instancji uznał apelację pozwanego za niezasadną w zakresie

kosztów postępowania, natomiast podzielił zarzut naruszenia art. 4421

§ 1 k.c.

Wskazując, że jako zdarzenie powodujące szkodę powódka podała fakt nie

powiadomienia jej przez funkcjonariuszy Policji o zgonie męża stwierdził, że o tym

fakcie dowiedziała się od rodziny pomiędzy 19 a 22 października 2007 r., a więc

w tej dacie miała wiedzę o szkodzie i osobie zobowiązanej do jej naprawienia.

Powódka wniosła pozew po upływie czterech lat i pięciu miesięcy od zdarzenia

wyrządzającego szkodę, a więc jej roszczenie uległo przedawnieniu. Odmówił

5

także trafności zarzutowi nadużycia przez pozwanego prawa podmiotowego, bo

powódka nie tylko nie wykazała, ale nawet nie wskazała żadnych okoliczności

uzasadniających zastosowanie art. 5 k.c.

Odnosząc się do zarzutów pozwanego kwestionujących zasadność

roszczenia Sąd Apelacyjny uznał, że uwzględnienie powództwa przez Sąd

Okręgowy na podstawie art. 448 i 4172

k.c. nakazuje przyjęcie legalności działań

funkcjonariuszy pozwanego i odpowiedzialności na zasadzie słuszności, zaś

powódka nie wykazała przesłanki szkody. W jego ocenie zarówno powiadomienie

Ambasady […], jak i niezawiadomienie o wynikach postępowania karnego nie

spowodowało u powódki wystąpienia jakichkolwiek zaburzeń, co wynika z opinii

biegłych. Powódka cierpiała z powodu stresu pourazowego jeszcze przed śmiercią

męża, a reakcja żałoby postała dopiero po powzięciu wiadomości o tym fakcie.

Sam fakt niepewności co do jej męża losów nie mógł być przyczyną uszczerbku na

zdrowiu, zwłaszcza że ewentualna odpowiedzialność pozwanego za

niepowiadomienie może być przyjmowana za okres od 8 października 2007 r., co

skraca okres niepewności do 11 dni, a biegli nie mogli oddzielić stresu tym

wywołanego od depresji wywołanej żałobą.

W skardze kasacyjnej powódka w ramach obu podstaw zarzuciła naruszenie

art. 5 k.c. w zw. z art. 4421

k.c., art. 4421

k.c., art. 4172

k.c. w zw. z art. 448 k.c. i art.

23 w zw. z art. 24 k.c. oraz art. 382 w zw. z 391 § 1 i 233 § 1 k.p.c., jak również 328

w zw. z 391 § 1 k.p.c. Wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania ewentualnie o jego

uchylenie i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez zasądzenie kwoty 50.000 zł

z odsetkami ustawowymi od dnia doręczenia pozwu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności rozważenia wymagają zarzuty prawa materialnego

odnoszące się do zagadnienia przedawnienia roszczenia, zakwestionowanie

bowiem przez skarżącą sposobu prowadzenia postępowania dowodowego

w zakresie wykazania szkody mogłoby mieć znaczenie jedynie wówczas, gdyby

zarzuty te okazały się skuteczne.

6

Z mocy art. 39813

§ 1 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną

w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw kasacyjnych, a z urzędu bierze

pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Zakres dopuszczalnej kognicji

wyznacza zatem strona skarżąca, która zgodnie z art. 398 4

§ 1 pkt 2 k.p.c. powinna

przytoczyć podstawy kasacyjne, zaś granice tych podstaw wyznaczają zarzuty

naruszenia wskazanych przepisów prawa. Sąd Najwyższy jest władny dokonywać

oceny tylko tych zarzutów, które zostały sformułowane przez skarżącego i nie może

uwzględniać naruszenia innych przepisów, a zwłaszcza nie może zastąpić

skarżącego w wyborze przepisów, które mogły być naruszone przy wydawaniu

zaskarżonego orzeczenia lub stawiać hipotez co do tego, jakiego przepisu prawa

mogą dotyczyć zarzuty sformułowane w uzasadnieniu skargi. Podkreślenia

wymaga, że powódka nie przytoczyła w skardze kasacyjnej zarzutów

kwestionujących przyjętą podstawę odpowiedzialności pozwanego tj. art. 4172

k.c.,

co oznacza że nie może być przedmiotem kontroli kasacyjnej zagadnienie

bezprawności działania funkcjonariuszy Policji, a rozważania mogą jedynie

dotyczyć prawidłowości zastosowania tego przepisu w aspekcie dokonanej przez

Sąd drugiej instancji oceny przesłanek zaistnienia odpowiedzialności Skarbu

Państwa na tej podstawie prawnej.

Podstawowe znaczenie dla oceny zasadności skargi kasacyjnej ma zarzut

naruszenia przez niewłaściwe zastosowanie art. 4421

k.c., przy czym skarżąca nie

wskazuje, który z czterech paragrafów tego przepisu powołuje - jedynie

z uzasadnienia można wnosić, że zarzut dotyczy paragrafu pierwszego.

Zgodnie z tym przepisem roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej

czynem niedozwolonym ulega przedawnieniu z upływem lat trzech od dnia,

w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i osobie zobowiązanej do jej

naprawienia. Obie wskazane przesłanki muszą wystąpić kumulatywnie, chociaż nie

muszą wystąpić jednocześnie. Świadomość szkody oznacza w tym wypadku

dowiedzenie się o uszczerbku na zdrowiu, przy czym nie jest konieczne

dowiedzenie się o całości uszczerbku, jego rozmiarze czy trwałości następstw;

wystarczające jest powzięcie wiedzy o pierwszych negatywnych następstwach

zdarzenia szkodzącego. Jak wskazuje doktryna i judykatura ustalenie wiedzy

poszkodowanego nie jest rekonstrukcją rzeczywistego stanu jego świadomości,

7

lecz moment powzięcia wiedzy ustala się na podstawie zobiektywizowanych

kryteriów z uwzględnieniem zarówno okoliczności, w których doszło do powstania

uszczerbku, zasad doświadczenia życiowego, jak i właściwości osobistych

poszkodowanego. Bieg terminu nie jest natomiast uzależniony od uzyskania

pewności co do związku przyczynowego pomiędzy zdarzeniem powodującym

szkodę a szkodą, jak również termin biegnie niezależnie od potencjalnej

świadomości uprawnionego co do możliwości dochodzenia roszczeń przed sądem

(wyroki Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 2004 r., I CK 166/04, z dnia 20 stycznia

2005 r., II CK 358/04, z dnia 14 czerwca 2011 r., I PK 258/10, z dnia

21 października 2011 r., IV CSK 46/11 - nie publ.). W świetle powyższych wskazań

prawidłowe jest stanowisko Sądu Apelacyjnego, że powódka w dacie powzięcia

wiadomości o śmierci męża od rodziny miała zarówno świadomość szkody

polegającej na rozstroju zdrowia spowodowanego brakiem wiadomości o jego losie,

jak i świadomość, że nie została o tym powiadomiona przez funkcjonariuszy Policji,

a więc wiedzę o osobie zobowiązanej do naprawienia szkody. Nie można pomijać,

że z pozasądowej opinii psychologicznej złożonej przez powódkę wynika, że w roku

2007 była pod stałą opieką poradni psychologicznej, co wyklucza brak jej

świadomości co do stanu zdrowia. Nie może być także zasadny - jako wewnętrznie

sprzeczny - argument, że skarżąca wiedziała o niepoinformowaniu o zgonie męża,

natomiast nie wiedziała o osobach, które ją powinny poinformować. Wskazana

natomiast przez skarżącą data 15 kwietnia 2009 r. związana z dopuszczeniem jej

do udziału w postępowaniu karnym w charakterze pokrzywdzonej nie pozostaje

w żadnym związku z zakreśloną przez nią podstawą faktyczną w zakresie działań,

które miały spowodować szkodę.

Zagadnienie przedawnienia roszczenia powódki wiąże się z zarzutem

naruszenia przez niewłaściwe zastosowanie art. 5 k.c. i przyjęcia, że podniesienie

tego zarzutu przez pozwanego nie stanowi nadużycia prawa podmiotowego.

Możliwość rozwiązania kolizji wartości polegającej na ochronie stosunków

prawnych, chronionych instytucją przedawnienia, oraz wartości, jaką stanowi prawo

pokrzywdzonego do uzyskania ochrony prawnej naruszonego dobra na podstawie

art. 5 k.c. nie budzi sporu w judykaturze. Podkreśla się, że przepis ten ma charakter

wyjątkowy, wobec czego musi być stosowany ostrożnie i w wyjątkowych

8

wypadkach oraz przy uwzględnieniu reguły, że jego podniesienie co do zasady nie

stanowi nadużycia prawa podmiotowego. Rozstrzygające znaczenie mają

okoliczności konkretnej sprawy zachodzące zarówno po stronie poszkodowanego,

jak i zobowiązanego do naprawienia szkody, w szczególności przyczyna

opóźnienia, jego czas, rozmiar i charakter uszczerbku, charakter roszczenia

i działania sprawcy szkody i ich ocena w aspekcie zasad słuszności w prawie

i zasad współżycia społecznego rozumianych jako podstawowe zasady etycznego

i uczciwego postępowania (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 2006 r.

III CZP 84/05, OSN z 2006 r., nr 7-8, poz. 144, wyroki z dnia 26 stycznia 2006 r.,

II CK 336/05, z dnia 18 maja 2006 r., IV CK 367/05, z dnia 7 lutego 2007 r., III CSK

208/06, z dnia 6 maja 2010 r., II CSK 536/09, z dnia 4 października 2014 r., V CSK

322/13 i orzeczenia w nim powołane - nie publ.).

Ciężar wykazania szczególnych okoliczności uzasadniających

nieuwzględnienie zarzutu przedawnienia, zgodnie z art. 6 k.c., obciąża powódkę.

Umknął uwadze skarżącej zakaz oparcia skargi na zarzutach dotyczących ustalenia

faktów lub dowodów (art. 3983

§ 3 k.p.c.) oraz związanie Sądu Najwyższego

ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia (art.

39813

§ 2 in fine). Nie może być więc skuteczny zarzut naruszenia art. 382 k.p.c.

powiązany z art. 233 § 1 k.p.c. Zważywszy jednak, że Sąd Apelacyjny

w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia istotnie nie odniósł się do treści

powołanego w skardze pisma powódki z dnia 24 września 2012 r. wskazać trzeba,

że nie zawiera ono okoliczności podniesionych w skardze kasacyjnej, a jedynie

powołanie braku udziału powódki w postępowaniu karnym i braku możliwości

wpływu na jego przebieg, stąd brak jest podstaw do zakwestionowania stanowiska

Sądu drugiej instancji, że powódka nie wskazała okoliczności uzasadniających

zastosowanie art. 5 k.c. Przekroczenie terminu przedawnienia wynosi 2 lata

i 5 miesięcy, bowiem upłynął on w końcu października 2010 r. Nie kwestionując

stanu zdrowia powódki spowodowanego śmiercią męża mieć jednak trzeba na

uwadze, że w kwietniu 2009 r., a więc przed jego upływem, powódka podjęła

formalne czynności procesowe w postępowaniu karnym, a tuż po jego upływie

podjęła korespondencję z komendą Policji w L. i W. w celu wyjaśnienia dlaczego jej

nie poinformowano o śmierci męża (25 listopada 2010 r. i 29 grudnia 2010 r.). Nie

9

zostało więc wykazane, że w całym trzyletnim okresie przedawnienia powódka z

powodu stanu zdrowia nie mogła wystąpić z roszczeniem, jak również nie zostało

wykazane, czym spowodowany był tak długi okres opóźnienia. Istotne znaczenie

przypisać należy również temu, że powódka dochodzi roszczenia na zasadach

słuszności, nie kwestionując legalności działania funkcjonariuszy Policji. Nie można

więc przypisać im bezprawności działania, a więc działania nagannego zwłaszcza

w wypadku organów powołanych do ochrony wszystkich obywateli i przestrzegania

prawa, co rzutowałoby na charakter czynu powodującego szkodę i ocenę

okoliczności występujących po stronie pozwanego.

Prawidłowość rozstrzygnięcia Sądu Apelacyjnego co do przedawnienia

roszczenia uchyla potrzebę odniesienia się do pozostałych zarzutów prawa

materialnego oraz zarzutu naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

odnoszącego się do motywów zaskarżonego orzeczenia w zakresie przesłanki

szkody.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39814

k.p.c.,

o kosztach rozstrzygając zgodnie z art. 98 § 1 k.p.c., art. 108 § 1 k.p.c., 102 k.p.c.

w zw. z art. 391 § 1 i 39821

k.p.c. oraz § 19 ust. 1, § 2 ust. 3, § 6 pkt 5 oraz § 13

ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r.

w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa

kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013 r.,

poz. 461).