III CZP 2/15

Sygn. akt III CZP 2/15

UCHWAŁA

Dnia 8 maja 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Iwona Koper

SSN Karol Weitz (sprawozdawca)

Protokolant Bożena Kowalska

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Państwowego Gospodarstwa Leśnego

Lasy Państwowe Nadleśniczego Nadleśnictwa S. i Państwowego Gospodarstwa

Leśnego Lasy Państwowe Nadleśniczego Nadleśnictwa N.

przeciwko K. G., J. G. i H. S.

o zwrot korzyści,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 8 maja 2015 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 14 listopada 2014 r.,

"1) Czy wydanie osobie fizycznej przez organ administracji

państwowej zaświadczenia stwierdzającego uprawnienie do ubiegania

się o odszkodowanie za mienie nieruchome pozostawione na

terenach nie wchodzących w skład obecnego państwa polskiego (tzw.

mienie zabużańskie), stanowi przeniesienie na tę osobę innego prawa

majątkowego w rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 21 czerwca

1990 r. o zwrocie korzyści uzyskanych niesłusznie kosztem Skarbu

Państwa lub innych państwowych osób prawnych (Dz.U. Nr 44, poz.

255)?

a w razie negatywnej odpowiedzi na to pytanie,

2) Czy niesłuszne uzyskanie korzyści z majątku Skarbu Państwa

lub innych państwowych osób prawnych, o jakim mowa w art. 1 ust. 1

ustawy powołanej w pkt. 1 musi być bezpośrednim skutkiem

czynności prawnej lub decyzji administracyjnej przenoszącej własność

lub inne prawo majątkowe na niepaństwowe osoby prawne lub osoby

fizyczne?"

2

podjął uchwałę:

Przepis art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 21 czerwca 1990 r.

o zwrocie korzyści uzyskanych niesłusznie kosztem Skarbu

Państwa lub innych państwowych osób prawnych (Dz.U. Nr 44,

poz. 255 ze zm.) ma zastosowanie tylko wtedy, gdy do

niesłusznego uzyskania korzyści z majątku Skarbu Państwa

dochodzi bezpośrednio na mocy samej czynności prawnej lub

decyzji administracyjnej przenoszącej własność lub inne prawo

majątkowe.

3

UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 20 stycznia 2014 r. Sąd Okręgowy w K. oddalił dwa

powództwa wniesione przez Skarb Państwa – Państwowe Gospodarstwo Leśne –

Lasy Państwowe – Nadleśniczego Nadleśnictwa N. przeciwko K. G., J. G. i H. S. o

zwrot korzyści w kwotach, odpowiednio, 346.750 zł oraz 153.400 zł, na podstawie

art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 21 czerwca 1990 r. o zwrocie korzyści uzyskanych

niesłusznie kosztem Skarbu Państwa lub innych państwowych osób prawnych (Dz.

U. Nr 44, poz. 255 ze zm., dalej jako ustawa z 1990 r.). Dochodzone kwoty

stanowią nieuzyskane przez Skarb Państwa ceny za sprzedane pozwanym

nieruchomości wskutek zaliczenia na ich poczet wartości mienia pozostawionego

przez spadkodawcę pozwanych poza obecnymi granicami Polski (tzw. mienie

zabużańskie).

Prawo pozwanych do odszkodowania za mienie zabużańskie stwierdzone

zostało wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w K. z dnia 22 czerwca 1989 r. (sygn.

akt … 278/89). Jego wysokość ustalono w zaświadczeniu Kierownika Urzędu

Rejonowego w K. z dnia 10 sierpnia 1998 r. (dalej jako zaświadczenie z 1998 r.) na

podstawie wyceny rzeczoznawcy na łączną kwotę 8 095 908 zł. W chwili wydania

zaświadczenia obowiązywały dawny art. 212 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 21 sierpnia

1997 r. o gospodarce nieruchomościami (ówczesny tekst jedn.: Dz. U. z 2000 r., Nr

46, poz. 543 ze zm., dalej jako u.g.n.) i rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 13

stycznia 1998 r. w sprawie sposobu zaliczania wartości nieruchomości

pozostawionych za granicą na pokrycie ceny sprzedaży nieruchomości lub opłat za

użytkowanie wieczyste oraz sposobu ustalania wartości tych nieruchomości (Dz. U.

nr 9, poz. 32). W latach 1998-2003 pozwani nabyli od Skarbu Państwa dziewięć

nieruchomości zaliczając łącznie na poczet należnej z tego tytułu ceny kwotę około

5.000.000 zł, realizując tym samym uprawnienia określone w zaświadczeniu z 1998

r. Następnie większą cześć z tych nieruchomości sprzedali uzyskując od 10% do 25%

ceny nabycia.

Na skutek postępowania kontrolnego Najwyższej Izby Kontroli

zweryfikowano wartość mienia określoną w zaświadczeniu z 1998 r. i ustalono na

4

kwoty od 287 320 zł do 364 000 zł. W decyzji z dnia 25 sierpnia 2009 r. Minister

Skarbu Państwa na podstawie art. 156 § 2 i art. 158 § 2 k.p.a. oraz art. 9 i art. 20

ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu

pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej

(ówczesny Dz. U. Nr 169, poz. 1418 ze zm., poz. 1090, dalej jako ustawa z 2005 r.),

przyjąwszy, że zaświadczenie z 1998 r. wywołało nieodwracalne skutki prawne,

stwierdził, iż zostało ono wydane z rażącym naruszeniem prawa. Rzeczoznawca,

który sporządził opinię określającą wartość pozostawionego mienia, został skazany

za przestępstwo z art. 271 § 1 k.k., tj. za poświadczenie nieprawdy co do

okoliczności mających znaczenie prawne.

Oddalając powództwa Sąd Okręgowy uznał, że pozwani wprawdzie uzyskali

niesłusznie korzyść kosztem Skarbu Państwa, ale powiązał ten fakt z otrzymaniem

przez nich zaświadczenia z 1998 r. Zaliczenie na poczet nabycia nieruchomości

wartości mienia określonej w zaświadczeniu z 1998 r. według Sądu pierwszej

instancji pozbawione już było cechy niesłuszności, skoro pozwani korzyść odnieśli

wcześniej. W efekcie pomiędzy uzyskaniem korzyści a nabyciem mienia brak było

bezpośredniego związku.

Rozpoznając apelację od wyroku z dnia 20 stycznia 2014 r. Sąd Apelacyjny

powziął poważne wątpliwości prawne, którym dał wyraz w przedstawionym na

wstępie zagadnieniu prawnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedstawiając do rozstrzygnięcia zagadnienia prawne Sąd drugiej instancji

wyszedł z założenia, że w pierwszej kolejności oceny wymaga to, czy

zaświadczenie potwierdzające uprawnienia, o których mowa była w art. 212 ust. 1

i 2 u.g.n., może być traktowane jako decyzja administracyjna przenosząca inne niż

własność prawo majątkowe i skutkująca niesłusznym uzyskaniem korzyści

z majątku Skarbu Państwa w rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy z 1990 r. w sytuacji,

w której zaświadczenie to zawiera rażąco zawyżone w stosunku do rzeczywistego

stanu określenie wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami

Rzeczypospolitej Polskiej, a uprawniony organ – wobec wywołania przez to

5

zaświadczenie nieodwracalnych skutków prawnych – stwierdził, że zostało ono

wydane z naruszeniem prawa. Tylko na wypadek negatywnego rozstrzygnięcia

pierwszego zagadnienia prawnego Sąd Apelacyjny zapytał, czy niesłuszne

uzyskanie korzyści z majątku Skarbu Państwa lub innych państwowych osób

prawnych, o którym mowa w art. 1 ust. 1 ustawy z 1990 r., musi być bezpośrednim

skutkiem czynności prawnej lub decyzji administracyjnej przenoszącej własność lub

inne prawo majątkowe na niepaństwowe osoby prawne lub osoby fizyczne.

Stawiając to drugie pytanie Sąd Apelacyjny w istocie dążył do wyjaśnienia, czy

podstawą żądań przewidzianych w art. 1 ust. 1 ustawy z 1990 r. może być

zdarzenie złożone, którego pierwszym członem byłoby – w okolicznościach sprawy

– wydanie zaświadczenia z 1998 r., nadające zdarzeniu piętno niesłuszności,

a drugim – pozostającym z nim w pośrednim związku – nabycie nieruchomości od

Skarbu Państwa powiązane z zaliczeniem na poczet ceny wartości pozostawionych

nieruchomości określonej w tym zaświadczeniu. Sąd Apelacyjny nie rozważył zaś,

czy – w okolicznościach sprawy – ocena dokonywana pod kątem zastosowania art.

1 ust. 1 ustawy z 1990 r. nie powinna skupić się na umowach sprzedaży przez

Skarb Państwa nieruchomości, w których na poczet ceny zaliczona została wartość

mienia zabużańskiego określona w wadliwym zaświadczeniu.

W ocenie Sądu Najwyższego kluczowe znaczenie w okolicznościach sprawy

ma wykładnia art. 1 ust. 1 ustawy z 1990 r. pod kątem tego, czy jego zastosowanie

uwarunkowane jest tym, aby do niesłusznego uzyskania korzyści z majątku Skarbu

Państwa (lub innej państwowej osoby prawnej, co w stanie faktycznym sprawy nie

ma znaczenia i zostanie pominięte) doszło bezpośrednio na mocy samej czynności

prawnej bądź też decyzji administracyjnej przenoszącej własność lub inne prawo

majątkowe. Rozstrzygnięcie tej kwestii przesądzi o tym, czy jako zdarzenie objęte

zakresem art. 1 ust. 1 ustawy z 1990 r. rozważać można – w niniejszej sprawie –

wydanie zaświadczenia potwierdzającego uprawnienia, o których mowa była w art.

212 ust. 1 i 2 u.g.n., oraz czy i jakie znaczenie może mieć fakt, że w zaświadczeniu

tym rażąco zawyżono wartość pozostawionych nieruchomości, zaliczoną na poczet

ceny sprzedaży przez Skarb Państwa nieruchomości.

6

Literalna wykładnia art. 1 ust. 1 ustawy z 1990 r., jakkolwiek nie użyto w nim

określenia „bezpośrednio”, przemawia wprost za tym, że może mieć on

zastosowanie tylko do takich czynności prawnych lub decyzji administracyjnych,

które, przenosząc własność lub inne prawo majątkowe, skutkują uzyskaniem

korzyści z majątku Skarbu Państwa, powodując ubytek (stratę) w tym majątku.

Przepis art. 1 ust. 1 ustawy z 1990 r. wskazuje, że chodzi w nim o niesłuszne

uzyskanie korzyści z majątku Skarbu Państwa mocą („wskutek”) samej czynności

prawnej lub decyzji administracyjnej przenoszącej własność lub inne prawo

majątkowe. Niesłusznie uzyskaną korzyścią ma być zatem własność lub inne prawo

majątkowe – ewentualnie część ich wartości majątkowej – przeniesione przez

czynność prawną lub decyzję administracyjną. Inna interpretacja czyniłaby

niezrozumiałym wymaganie, aby chodziło o czynność prawną lub decyzję

administracyjną przenoszącą własność lub inne prawo majątkowe. Za

wystarczające można by wtedy uznać sformułowanie, że chodzi o czynność prawną

lub decyzję administracyjną, wskutek której doszło do uzyskania – przez określone

podmioty – niesłusznej korzyści z majątku Skarbu Państwa.

Pogląd, że w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 1990 r. chodzi o niesłuszne

uzyskanie korzyści mocą samej czynności prawnej lub decyzji administracyjnej

przenoszącej własność lub inne prawo majątkowe, potwierdza również wynikające

z tego przepisu wymaganie, aby korzyść ta była uzyskana „z majątku”, a nie tylko

„kosztem” Skarbu Państwa. Wymaganie to wskazuje wprost na to, że w grę

wchodzi tu bezpośrednie przesunięcie majątkowe – wskutek czynności prawnej lub

decyzji administracyjnej przenoszącej własność lub inne prawo majątkowe –

z majątku Skarby Państwa do majątku osoby uzyskującej korzyść, którego

następstwem jest rzeczywisty ubytek w istniejących już składnikach majątku Skarbu

Państwa (por. w związku z tym na tle art. 405 k.c. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

20 lipca 2007 r., I CSK 105/07, nie publ.). Dlatego judykatura uznaje, że korzyści,

o których mowa w art. 1 ust. 1 ustawy z 1990 r., to jedynie korzyści uzyskane

bezpośrednio wskutek czynności prawnej, tj. uzyskane mocą skutków prawnych

czynności prawnej lub decyzji administracyjnej, a nie korzyści uzyskane

przykładowo w rezultacie nieprawidłowego wykonania umowy (por. wyrok Sądu

7

Najwyższego z dnia 23 czerwca 2010 r., II CSK 659/09, OSNC-ZD 2010, nr 4,

poz. 121).

Istotne znaczenie w rozpatrywanym kontekście ma przyjęty w odniesieniu do

czynności prawnej w orzecznictwie pogląd, że art. 1 ust. 1 ustawy z 1990 r. może

mieć zastosowanie tylko w przypadku, w którym wskazana w tym przepisie

czynność prawna była ważna. Stanowisko to wynika bowiem między innymi

z założenia, że czynność prawa nieważna nie wywiera zamierzonego skutku

prawnego, w związku z czym – w kontekście art. 1 ust. 1 ustawy z 1990 r. – nie

wchodzi w ogóle w rachubę uzyskanie wskutek takiej czynności prawnej

jakiejkolwiek, w tym również niesłusznej, korzyści z majątku Skarbu Państwa (por.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2010 r., II CSK 659/09, OSNC-ZD

2010, nr 4, poz. 121). Założenie to jest zaś z kolei jedynie wtedy trafne, gdy się

zarazem przyjmie, że zastosowanie art. 1 ust. 1 ustawy z 1990 r. warunkowane jest

tym, aby do niesłusznego uzyskania korzyści z majątku Skarbu Państwa doszło

bezpośrednio na mocy samej czynności prawnej przenoszącej własność lub inne

prawo majątkowe.

Pogląd, że w art. 1 ust. 1 ustawy z 1990 r. chodzi wyłącznie o niesłuszne

uzyskanie korzyści z majątku Skarbu Państwa mocą samej czynności prawnej lub

decyzji administracyjnej przenoszącej własność lub inne prawo majątkowe,

oznacza, iż podstawą przewidzianych w tym przepisie żądań nie może być

zdarzenie złożone, którego pierwszym członem – nadającym mu piętno

niesłuszności – byłoby wydanie wadliwego zaświadczenia, potwierdzającego

uprawnienia, o których była mowa w art. 212 ust. 1 i 2 u.g.n., a drugim –

pozostającym z nim w związku pośrednim – nabycie nieruchomości Skarbu

Państwa powiązane z zaliczeniem na poczet ceny wartości mienia zabużańskiego

określonej w takim zaświadczeniu. Eliminuje to więc – w okolicznościach sprawy –

z kręgu zdarzeń, do których mógłby ewentualnie mieć zastosowanie art. 1 ust. 1

ustawy z 1990 r., to, które polegało na uzyskaniu przez pozwanych zaświadczenia

z 1998 r. Ubocznie można więc dodatkowo wskazać, że przedmiotowe

zaświadczenie – nawet, gdyby potraktować je w kontekście art. 20 ustawy z 2005 r.

– jako objęte pojęciem decyzji administracyjnej w rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy

8

z 1990 r., jako takie nie mogłoby spełnić warunku uzyskania korzyści z majątku

Skarbu Państwa. Jego wystawienie, nawet wadliwe, z rażącym zawyżeniem

wartości pozostawionych nieruchomości, nie oznacza bowiem uzyskania korzyści

z majątku Skarbu Państwa ze względu na brak bezpośredniego ubytku w tym

majątku wskutek tego wystawienia.

W niniejszej sprawie zastosowanie art. 1 ust. 1 ustawy z 1990 r. – w przyjętej

interpretacji – rozważać można natomiast w odniesieniu do umów sprzedaży, które

Skarb Państwa zawarł z pozwanymi i w ramach których uzgodniono, że na poczet

ceny zaliczona zostanie wartość pozostawionych nieruchomości określona w treści

zaświadczenia z 1998 r. Piętno niesłuszności korzyściom uzyskanym przez

nabywcę nieruchomości może nadawać to, że pokrył on cenę nabywanych

nieruchomości – na mocy umowy – niesłusznie wykreowaną zaświadczeniem

zawyżoną wartością mienia zabużańskiego. Wynika to z tego, że osoba pozornie –

w świetle zaświadczenia – uprawniona w rzeczywistości uzyskuje nienależną jej

korzyść majątkową; uzyskuje rekompensatę w zakresie rażąco wykraczającym

poza stratę związaną z faktem pozostawienia nieruchomości. Niesłuszną korzyścią

jest jednak w tym wypadku nie suma pieniężna odpowiadająca części ceny, na

poczet której zaliczono niesłusznie zawyżoną wartość mienia zabużańskiego, lecz

tylko suma pieniężna odpowiadająca wartości nabytych nieruchomości w zakresie,

w którym zrównoważyła ją zawyżona wartość tego mienia. Skutkiem umowy

sprzedaży nieruchomości zawartej w takich warunkach jest strata wyrażająca się

w zmniejszeniu aktywów Skarby Państwa, gdyż wyjście z nich składnika

majątkowego (nieruchomości) o określonej wartości nie jest równoważone

uzyskaniem korzyści odpowiadającej tej wartości. Jest to bezpośredni skutek

umowy, wynikający z uzgodnienia zapłaty części ceny wadliwym „pieniądzem

zabużańskim”, a nie z nieprawidłowego jej wykonania. W efekcie umowa taka jest

czynnością prawną, przenoszącą własność nieruchomości, wskutek której dochodzi

do uzyskania niesłusznej korzyści z majątku Skarbu Państwa w rozumieniu art. 1

ust. 1 ustawy z 1990 r.

Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.

9