II CSK 444/14

Sygn. akt II CSK 444/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 maja 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

SSN Maria Szulc

w sprawie z powództwa "T. – Z." Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w W.

przeciwko Województwu […]

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 7 maja 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 4 lutego 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Wyrokiem wstępnym z dnia 25 stycznia 2013 r. w sprawie z powództwa „T.-

Z.” spółki z o.o. w W. przeciwko Województwu […] o zapłatę Sąd Okręgowy w Ł.

uznał roszczenie powodowej Spółki za usprawiedliwione co do zasady.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że pozwane Województwo […] w okresie od

2003 r. do chwili obecnej było i jest właścicielem nieruchomości położonej w Ł. przy

ul. P. […]. Wojewódzki Szpital Specjalistyczny w Ł. (dalej: „WSS”) jest

samodzielnym publicznym zakładem opieki zdrowotnej, którego organem

założycielskim jest pozwane Województwo sprawujące również nadzór nad jego

działalnością. Szpital użytkuje, stanowiącą własność Województwa, nieruchomość

w Ł. przy ul. P. […]. Zespół Leczniczo-Diagnostyczny Spółka z o.o. w Ł. (dalej:

„ZLD.”) jest spółką działającą na terenie obiektów WSS , w której w 2003 r. 83%

udziałów posiadał WSS. Szpital ten zawarł z ZLD umowę na świadczenia usług

medycznych z zakresu hemodynamiki. Urzędnicy reprezentujący pozwane

Województwo wiedzieli, że ZLD będzie rozbudowywać budynki szpitalne, jednakże

nie mieli wiedzy o tym, że Spółka ta zgłosiła w tym zakresie zamówienie publiczne

z zamiarem przekazania realizacji inwestycji innemu podmiotowi. Województwo

pozostawiło dyrektorowi WSS wolną rękę, jeśli chodzi o zagospodarowanie terenu i

w latach 2003-2005 nie było ze strony zarządu Województwa żadnych wskazówek

dla dyrekcji Szpitala co do kierunków inwestycji.

Przedmiotem działalności powodowej Spółki jest m.in. wykonywanie robót

budowlanych i wykończeniowych. W dniu 22 października 2003 r., w wyniku

przeprowadzonego przetargu w ramach zamówienia publicznego, powódka, jako

wygrywająca przetarg, zawarła z ZLD umowę nr 01/07/2003, na podstawie której

m.in. powódka oddała w dzierżawę na rzecz ZLD sprzęt medyczny określony w

załączniku do umowy; zobowiązana była do adaptacji pomieszczeń i dobudowy

wymaganej dla prawidłowego działania budynku oddziału WSS na własny koszt;

powódka otrzymywać miała od kontrahenta umowy miesięczny czynsz dzierżawny

w kwocie 632.050 zł miesięcznie, za „wykonanie przedmiotu zamówienia,

obejmujący pełne koszty dostawy i zainstalowania sprzętu, budowy i adaptacji

3

pomieszczeń z wyposażeniem oraz pełny serwis przedmiotowego sprzętu”. Czas

trwania umowy określono na 10 lat, do dnia 30 czerwca 2014 r., który następnie,

aneksem nr 3 z dnia 20 września 2004 r. przedłużono do dnia 18 października 2014

r. W umowie przewidziano możliwość rozwiązania umowy również w przypadku jej

wypowiedzenia przez stronę, z zachowaniem 3-miesięcznego terminu

wypowiedzenia na koniec miesiąca kalendarzowego w przypadku rażącego

naruszenia przez drugą stronę istotnych postanowień umowy.

W dniu 28 października 2003 r. powódka zawarła umowę

z Przedsiębiorstwem Budownictwa Ogólnego „V.” H. B. Spółka jawna w K., mocą

której powódka weszła w prawa i obowiązki inwestora budowy. W dniu 25 listopada

2003 r. powódka zawarła z WSS umowę poręczenia, mocą której WSS poręczył

zapłatę każdorazowego długu ZLD wynikłego z umowy nr 01/07/2003r na wypadek,

gdyby dłużnik nie płacił należności w terminie. Dodatkowo, celem umożliwienia

realizacji umowy z dnia 22 października 2003 r., WSS w dniu 1 marca 2004 r.

wydzierżawił na rzecz ZLD niezabudowany teren pod budowę przy ul. P. […] w Ł.,

o pow. 666,70 m2

, a ZLD w dniu 16 marca 2004 r. poddzierżawił ten teren powódce.

Na tę dzierżawę, jak również na wynajem pomieszczeń w obiekcie położonym przy

ul. P. […], na warunkach opisanych we wniosku Dyrektora WSS, strona pozwana

wyraziła zgodę na warunkach określonych w piśmie z dnia 20 lutego 2004 r.

Określone warunki obejmowały dokonanie przez najemcę „adaptacji pomieszczeń i

terenu zewnętrznego”. Zarówno poprzedni, jak i obecny dyrektor WSS, rozumieli

treść tej zgody, jako obejmującą również wybudowanie budynku na terenie Szpitala.

W ramach realizacji umowy nr 01/07/2003 z ZLD powódka wykonała

dobudowę budynków i adaptację pomieszczeń określonych w treści tej umowy.

Wykonała obiekt budowlany Hemodynamiki, Izby Przyjęć i Położnictwa oraz

Laboratorium. ZLD w październiku 2004 r. odebrał wykonane prace bez zastrzeżeń

Całość realizacji inwestycji wykonana była ze środków powódki. Ani strona

pozwana, ani też ZLD nie ponosili kosztów związanych z budową i adaptacją

budynków. Wśród kosztów poniesionych przez powódkę w związku z realizacją

umowy z ZLD są m.in. koszty prac związanych z robotami budowlanymi, za

wykonanie których powódka zapłaciła firmie „V.” wynagrodzenie.

4

ZLD zapłacił na rzecz powódki 12-20 pierwszych rat czynszu określonego w

umowie nr 01/07/2003 r. W 2006 r. WSS zaprzestał regulowania swoich

zobowiązań wobec ZLD, skutkiem czego ten ostatni zaprzestał wywiązywania się

ze zobowiązań wynikających z umowy nr 01/07/2003 wobec powódki. Z tej

przyczyny powódka wraz z cesjonariuszem części przysługujących jej

wierzytelności, tj. D.L. S.A., wypowiedziała w dniu 23 czerwca 2006 r. umowę nr

01/07/2003, ustalając termin jej rozwiązania na dzień 30 września 2006 r. Po dniu

30 września 2006 r. powódka opuściła oddział hemodynamiki, a WSS zajął

wykonane przez powódkę obiekty i użytkuje je do chwili obecnej.

Opisane obiekty budowlane, będące przedmiotem wykonania lub adaptacji

na podstawie umowy powódki z ZLD nr 01/07/2003, zrealizowane zostały na

terenie nieruchomości będącej własnością pozwanego Województwa.

Pismem datowanym na dzień 26 czerwca 2009 r., które wpłynęło do Sądu

nie później niż 15 lipca 2009 r., powódka złożyła w Sądzie Rejonowym w Ł.

zawezwanie WSS oraz pozwanego Województwa […] do próby ugodowej na kwotę

5.000.000 zł, w związku z umową z ZLD nr 01/07/2003.

W ocenie Sądu pierwszej instancji powództwo co do zasady było zasadne na

podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu. Wzbogacenie bez podstawy

prawnej może dotyczyć osoby trzeciej w wyniku wykonania świadczenia umownego

między innymi podmiotami, niż ta osoba. W takiej konfiguracji dłużnik z umowy

wykonuje świadczenie na rzecz wierzyciela z tej umowy, które stanowi

przysporzenie majątkowe dla osoby trzeciej, niebędącej stroną tej umowy.

Najczęściej sytuacja ta występuje na styku stosunków obligacyjnych oraz

prawnorzeczowych, kiedy to podstawę świadczenia stanowi węzeł obligacyjny,

jednakże istniejące równocześnie stosunki prawnorzeczowe pomiędzy jedną

ze stron umowy a osobą trzecią decydują o tym, kto ostatecznie, na gruncie prawa

rzeczowego, pozostaje beneficjentem owego świadczenia. Szczególnym

przypadkiem bezpodstawnego wzbogacenia jest instytucja świadczenia

nienależnego, unormowana w art. 410 § 2 k.c. Jeśli chodzi o ustalenie stron

zobowiązania restytucyjnego w stosunkach trójstronnych, wierzycielem w takiej

sytuacji jest ten, którego prawa stały się gospodarczym źródłem wzbogacenia, zaś

5

dłużnikiem ten, którego majątek uległ zwiększeniu. W stosunkach trójstronnych dla

istnienia tego roszczenia decyduje nie to, kto płacił i kto świadczenie otrzymał, lecz

to, czyim kosztem i na czyją rzecz nastąpiło świadczenie. Dalszą konsekwencją

takiej konstatacji jest przyjęcie, że wchodząca w grę w sprawie, kondykcja

nieosiągnięcia zamierzonego celu świadczenia nie musi dotyczyć wyłącznie

stosunku pomiędzy stronami umowy, w wykonaniu której nastąpiło świadczenie

podlegające zwrotowi. Może ona także dotyczyć osób trzecich wobec stron takiej

umowy, które mogą uzyskać korzyść majątkową nie bezpośrednio na podstawie

takiej umowy, lecz choćby w konsekwencji skutków prawnych dokonanych

czynności faktycznych, wynikających z regulacji z zakresu prawa rzeczowego –

w tym przypadku, w konsekwencji działania zasady superficies solo cedit.

Poza tym roszczenie z bezpodstawnego wzbogacenia ma charakter

samodzielny i samoistny, nie zaś subsydiarny wobec innych roszczeń. Nie ma

również zbiegu między roszczeniami tam, gdzie kwestię zwrotu korzyści regulują

przepisy szczególne, modyfikując zakres roszczenia albo termin przedawnienia -

wyłączają one wówczas możliwość powoływania się na ogólne regulacje dotyczące

bezpodstawnego wzbogacenia. Z tych względów zarzut strony pozwanej dotyczący

wyłączenia możliwości stosowania instytucji bezpodstawnego wzbogacenia

w przypadku możliwości zaspokojenia roszczenia na gruncie przepisów

regulujących stosunki obligacyjne byłby uzasadniony w razie tożsamości osoby

zobowiązanej zarówno na gruncie stosunków obligacyjnych, jak i na gruncie

bezpodstawnego wzbogacenia. Tymczasem w niniejszej sprawie taka tożsamość

nie występuje. Stosunek obligacyjny łączył powódkę z innym podmiotem, niż strona

pozwana. W stosunku do pozwanego powódce nie przysługiwały żadne

alternatywne podstawy roszczeń, które można by rozważać jako uregulowane

w przepisach szczególnych, wyłączających możliwość zastosowania konstrukcji

prawnej bezpodstawnego wzbogacenia. Powódka mogła więc dochodzić

roszczenia przeciwko pozwanej na podstawie art. 410 § 2 k.c.

Sąd Okręgowy przyjął, że powódka na podstawie wskazanej podstawie

prawnej mogła żądać zwrotu świadczenia nienależnego albowiem zamierzony cel

świadczenia powódki nie został osiągnięty. Kondykcja nieosiągnięcia zamierzonego

celu świadczenia przysługuje, gdy z uwagi na przewidywaną wysokość świadczenia

6

wzajemnego, wymagalnego w przyszłości, jedna ze stron spełnia z góry określone

świadczenie. Tymczasem świadczenie strony powodowej, o zwrot wartości którego

dochodzi pozwem, stanowiło składnik umowy zawartej z ZLD z dnia

22 października 2003 r. Z jej treści nie sposób wywieść, że wykonane zostało pod

tytułem darmym. Ekwiwalentem m.in. tego świadczenia (niezależnie od innych

świadczeń umownych strony powodowej, wynikających z tej umowy) było

zobowiązanie jej kontrahenta, tj. ZLD, do uiszczania miesięcznego czynszu

określonej wysokości. Zawarte w tej umowie postanowienie, iż „wydzierżawiający

na własny koszt dokona adaptacji potrzebnych pomieszczeń i dobudowy”

oznaczało w tym przypadku jedynie zaliczkowe pokrycie ich kosztów przez

powódkę. Koszty te miały zostać następnie zrefundowane jako składnik (choć

wprost nie wymieniany) czynszu dzierżawy i najmu, płacony przez umówiony okres

10 lat trwania umowy. Zatem świadczenie powódki pierwotnie znajdowało

podstawę w treści umowy zawartej z ZLD. Skoro zatem, w ramach zamierzonego

celu świadczenia powódki, miała ona, m.in. w zamian za wykonane prace

budowlano-remontowe (choć nie tylko i nie przede wszystkim za te prace),

otrzymywać przez okres 10 lat świadczenie okresowe w ustalonej w umowie z dnia

22 października 2003 r. wysokości, zaś otrzymała ona jedynie część tego

świadczenia odpowiadającą okresowi nie dłuższemu niż półtora roku, po czym

umowa ta zastała skutecznie rozwiązana, należało przyjąć, że nie został osiągnięty

cel świadczenia powódki. Ponadto, skoro właścicielem nieruchomości, na której

powódka wzniosła obiekt budowlany i wykonała prace adaptacyjne istniejących

pomieszczeń, jest pozwane Województwo […], to na zasadzie art. 47 § 1 k.c. w zw.

z art. 48 k.c., własność tych budynków i urządzeń przysługuje pozwanemu. Strona

pozwana uzyskała zatem korzyść majątkową wskutek świadczenia powódki,

którego zamierzony cel nie został osiągnięty, (a przynajmniej został osiągnięty

jedynie w nieznacznej części), zaś umowa stanowiąca podstawę do uzyskania

przez nią świadczenia ekwiwalentnego wygasła przed umówionym terminem

wskutek jej rozwiązania przez wypowiedzenie. Z tych względów zostały spełnione

wszystkie przesłanki uzasadniające roszczenia powódki w stosunku do strony

pozwanej. Nie został przy tym wykazany przez stronę pozwaną zarzut spełnienia

świadczenia wzajemnego (wartości wzbogacenia) na rzecz powódki, skoro

7

świadczenie okresowe po stronie ZLD nie obejmowało wyłącznie zwrotu kosztów

wykonania budynku i adaptacji pomieszczeń, lecz stanowiło także czynsz najmu

urządzeń (sprzętu medycznego) oraz ich zainstalowania i serwisu.

Sąd pierwszej instancji uznał także za nieuzasadniony podniesiony przez

pozwane Województwo zarzut przedawnienia dochodzonego roszczenia.

Wyrokiem z dnia 4 lutego 2014 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację strony

pozwanej wniesioną od wyroku Sądu pierwszej instancji, przyjmując za prawidłowe

dokonane przez ten Sąd ustalenia faktyczne oraz podzielając ocenę prawną tego

Sądu. W szczególności trafna była ocena Sądu Okręgowego, że podmiotem

zobowiązania restytucyjnego powstałego na podstawie art. 410 k.c. może być

osoba, która nie była bezpośrednio stroną stosunku zobowiązaniowego w ramach

którego doszło do świadczenia. W sprawie mamy do czynienia ze stosunkiem w

trójkącie. Pozwany był pośrednio uczestnikiem stosunku, z którego doszło do

świadczenia. Wprawdzie strona pozwana nie miała świadczyć na rzecz powódki,

jednakże na skutek realizacji zobowiązania przez powódkę, miało nastąpić

przysporzenie w majątku strony pozwanej z uwagi na istniejący węzeł

prawnorzeczowy łączący ją z WSS i użytkowaniem mienia należącego do

pozwanego Województwa. Strona pozwana była i jest właścicielem gruntu, na

którym powódka wzniosła budynek. Jednocześnie pozwane Województwo jest

organem założycielskim WSS w Ł. i z mocy ustawy sprawuje nadzór nad jego

działalnością. W Radzie Społecznej Szpitala zasiada 1/3 przedstawicieli z ramienia

Województwa […].

Pismem z dnia 7 sierpnia 2003 r., dyrektor WSS zwrócił się o wyrażenie

zgody przez pozwane Województwo na wynajęcie i dzierżawę gruntu (majątku

trwałego) należącego do strony pozwanej - ZLD. Do pisma zostały załączone

ramowe umowy najmu i dzierżawy. W pkt. 7 umowy dzierżawy zawarte zostało

ustalenie, że po zakończeniu dzierżawy, dzierżawca zobowiązany będzie do

przeniesienia prawa własności wybudowanego budynku na rzecz

wydzierżawiającego, bez zapłaty jego wartości. Z obu umów wynikało, że celem

umowy jest świadczenie usług zdrowotnych z zakresu kardiologii interwencyjnej.

Pismem z dnia 24 lutego 2004 r., strona pozwana wyraziła zgodę na

8

wynajem i dzierżawę nieruchomości gruntowej na warunkach opisanych we

wniosku dyrektora WSS w Ł. Ostatecznie w dniu 1 marca doszło do zawarcia

umowy najmu i dzierżawy o uzgodnionej ze stroną pozwaną treści z ZLD, która to

Spółka za zgodą WSS poddzierżawiła powódce nieruchomość należącą do strony

pozwanej. W § 6 umowy ponownie zawarto postanowienie, że po zakończeniu

umowy dzierżawca zobowiązany będzie do przeniesienia prawa własności

wykonanych adaptacji (zabudowy) na rzecz wydzierżawiającego, bez zapłaty ich

wartości. Zgodnie z przepisami prawa rzeczowego, w istocie „przeniesienie

wykonanych adaptacji (zabudowy)” nie mogło nastąpić na rzecz

wydzierżawiającego (czyli WSS), a zapis ten był jedynie pewnym uproszczeniem,

gdyż było oczywiste, że wzniesiony budynek może być jedynie własnością strony

pozwanej jako właściciela gruntu. Z tych przyczyn odbiorcą świadczenia w sensie

prawno rzeczowym, od chwili zawarcia stosunku zobowiązaniowego, było pozwane

Województwo, które miało stać się właścicielem budynku, którego koszty

wzniesienia miały pokryć uzyskane z tytułu najmu i dzierżawy świadczenia

okresowe, do których uiszczania zobowiązał się podmiot trzeci.

W świetle tych ustaleń istnieje zatem podstawa do stwierdzenia, że cel

świadczenia, do którego zobowiązała się powódka, był znany stronie pozwanej

i został przez nią zaakceptowany. Pozwane Województwo wyraziło zgodę na

wydzierżawienie swojej nieruchomości i dysponowanie nią zgodnie z treścią umowy

zawartej między powódką a osobą trzecią, uczestnicząc pośrednio w trójstronnym

stosunku zobowiązaniowym, w wyniku którego miało stać się właścicielem budynku

wzniesionego przez powódkę. Wobec nieosiągnięcia zamierzonego celu

świadczenia przez powódkę zaistniała zatem podstawa zobowiązania

restytucyjnego wobec strony pozwanej, jako wzbogaconej, tj. zwrotu korzyści

stanowiącej przedmiot wzbogacenia.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wniosła strona pozwana,

która zaskarżyła go w całości. W ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983

§ 1 pkt 1

k.p.c. zarzuciła naruszenie art. 410 § 2 k.c. i wniosła o uchylenie zaskarżonego

orzeczenia oraz orzeczenie reformatoryjne przez oddalenie powództwa,

ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi drugiej

instancji do ponownego rozpoznania.

9

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 410 § 2 k.c. może mieć zastosowanie zarówno w stosunkach

dwustronnych, jak również w stosunkach złożonych, wielopodmiotowych.

W przypadku tych pierwszych brak prawidłowej podstawy prawnej świadczenia –

w jednej z postaci określonych w art. 410 § 2 k.c. - uzasadnia kondykcję między

stronami świadczenia. Wówczas stronami stosunku restytucyjnego wynikłego

z nienależnego świadczenia są spełniający świadczenie (solvens) i odbiorca

świadczenia (accipiens), co jest zgodne także z kierunkiem przysporzenia. Inaczej

jest jednak w stosunkach wielopodmiotowych, w których podstawa prawna dla

świadczenia (causa) - przez którą należy rozumieć porozumienie stron, tj. solvensa

i accipiensa, zawarte chociażby w sposób dorozumiany, co do celu przysporzenia -

istnieje między innymi podmiotami, niż stronami przysporzenia. W tego rodzaju

sytuacjach przysporzenie służy umorzeniu zobowiązania wobec innej osoby -

odbiorcy świadczenia - niż odbiorcy przysporzenia. Badając, czy oznaczone

przesunięcie majątkowe na tle wielopodmiotowego układu stosunków, stanowi

świadczenie, należy mieć na względzie, że działanie określonej osoby w obrębie

jednego stosunku, zmierzające do jego wykonania, może być zaliczone także

na poczet innego stosunku, tj. stanowiące również wykonanie tego stosunku

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 2006 r., V CSK 253/06, OSNC

2007, nr 9, poz. 141). W stosunkach wielopodmiotowych wadliwość podstawy

prawnej dla świadczenia i w konsekwencji nienależność świadczenia ocenia się nie

w odniesieniu do stosunku, w ramach którego nastąpiło przysporzenie, lecz

w odniesieniu do stosunku kauzalnego, w ramach którego doszło do uzgodnienia

celu przysporzenia. W konsekwencji w stosunkach wielopodmiotowych kondykcja

przewidziana w art. 410 § 2 k.c. przysługuje między stronami świadczenia,

tj. stosunku będącego przyczyną prawną (causą przysporzenia), a nie stosunku,

w ramach którego doszło do przysporzenia obejmującego przedmiot świadczenia.

W tego rodzaju sytuacjach nie można wyłączyć istnienia wadliwej podstawy

prawnej świadczenia pomiędzy spełniającym świadczenie i odbiorcą tego

świadczenia, mimo dokonania przysporzenia obejmującego przedmiot świadczenia

na podstawie ważnej umowy łączącej spełniającego świadczenie z odbiorcą

przysporzenia, niebędącym jednocześnie odbiorcą świadczenia.

10

Uwzględniając powyższe bezzasadnie zarzucono w skardze kasacyjnej,

że Sąd Apelacyjny z naruszeniem art. 410 § 2 k.c. uznał - abstrahując od tego czy

zasadnie - że zawarcie umowy pomiędzy powódką a ZLD z dnia 22 października

2003 r., na podstawie której powódka m.in. wybudowała i zmodernizowała budynki

położone na nieruchomości pozwanego Województwa, nie eliminowało możliwości

przyjęcia, że pozwany był odbiorcą świadczenia powódki, a ZLD, jedynie odbiorcą

przysporzenia obejmującego przedmiot świadczenia. Niezasadnie więc zarzucono

w skardze kasacyjnej, że przyjętą przez Sąd kondykcję z art. 410 § 2 k.c. wyłączała

sama okoliczność, iż powódka wykonała zobowiązanie na podstawie ważnie

zawartej umowy z ZLD podczas, gdy cechą wyróżniającą przypadki zaliczane do

condictio ob rem jest to, iż świadczenie nie zostaje spełnione w celu wykonania

istniejącego zobowiązania (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 czerwca 2011

r., I CSK 533/10, OSNC-ZD 2012, nr B, poz. 42). Stanowisko pozwanego byłoby

uzasadnione, ale w stosunkach dwustronnych, w których przysporzenie następuje

pomiędzy stronami świadczenia, tj. spełniającym świadczenie i jego odbiorcą, gdy

strony stosunku restytucyjnego są tożsame ze stronami umowy, w ramach której

nastąpiło przysporzenie, będące zarazem świadczeniem w rozumieniu przepisów

o nienależnym świadczeniu. W takich przypadkach, jeżeli jednej ze stron

przysługuje przeciwko drugiej roszczenie odszkodowawcze zmierzające do

kompensacji szkody poniesionej na skutek niewykonania zobowiązania chociażby

na skutek rozwiązania umowy, nie może w tej samej konfiguracji podmiotowej

przysługiwać kondykcja na podstawie art. 410 § 2 k.c. Roszczenie kondykcyjne nie

jest bowiem dopuszczalne wówczas, gdy pomiędzy tymi samymi stronami

(zubożonym i wzbogaconym) istnieje roszczenie z innego tytułu o ten sam

przedmiot, jest natomiast możliwe, jeżeli inne roszczenie może być skierowane

przeciwko innej osobie. W stosunkach wielopodmiotowych istnienie przesłanek

roszczenia kondycyjnego określonych w art. 410 § 2 k.c., w tym brak zobowiązania,

na podstawie którego doszło do spełnienia świadczenia jako elementu condictio ob

rem, należy jednak rozważyć pomiędzy stronami stosunku restytucyjnego, a nie

stronami stosunku, w ramach którego doszło jedynie do dokonania przysporzenia

osobie trzeciej niebędącej jednak odbiorcą świadczenia. Nie było zaś sporne,

że pomiędzy powódką a pozwanym nie istniało ważne zobowiązanie, na podstawie

11

którego powódka dokonała, jej zdaniem, nienależnego świadczenia polegającego

na wybudowaniu bądź zmodernizowaniu budynków na nieruchomości pozwanego.

Z tej też przyczyny powódce nie przysługiwały przeciwko pozwanemu

Województwu roszczenia, w tym odszkodowawcze z powodu niewykonania lub

nienależytego wykonania zobowiązania, które eliminowałyby możliwość

zastosowania art. 410 § 2 k.c. Jeżeli cel świadczenia powódki - którego adresatem,

jej zdaniem, był pozwany – nie został osiągnięty, to bez znaczenia dla możliwości

dochodzenia roszczenia przez świadczącego na podstawie art. 410 § 2 k.c. jest to,

że świadczenie spełnione zostało na podstawie ważnej umowy zawartej przez

świadczącego z osobą trzecią, jedynie odbiorcą przysporzenia. Dla dokonania

prawidłowej oceny nieistnienia podstawy prawnej świadczenia w stosunkach

wielopodmiotowych istotne jest więc określenie, kto jest odbiorcą świadczenia,

a nie jedynie odbiorcą przysporzenia, a tym samym podmiotem, przeciwko któremu

może być skierowane roszczenie przewidziane w art. 410 § 2 k.c.

Na ocenie Sądu drugiej instancji, że pozwany był odbiorcą świadczenia

spełnionego przez powódkę zaważyło m.in. przyjęcie, iż cel świadczenia powódki

był przez pozwanego znany i przez niego akceptowany. Nie negując możliwości

przyjęcia uznania pozwanego za odbiorcę świadczenia spełnionego przez powódkę

należy stwierdzić, że ocena ta została dokonana bez pełnej analizy wszystkich

ustalonych w sprawie okoliczności. W szczególności, Sąd nie ocenił, jakie

znaczenie miało zawarcie umowy pomiędzy powódką i ZLD z dnia 22 października

2003 r. w trybie ustawy Prawo o zamówieniach publicznych bez wiedzy pozwanego

oraz kiedy o treści tej umowy – z której wynikało, że powódka na swój koszt

wzniesienie i zmodernizuje budynki na nieruchomości pozwanego - dowiedział się

pozwany. Poza tym stwierdzając, że pozwany, wyrażając zgodę na zawarcie

umowy dzierżawy dał tym samym wyraz temu, iż zna i akceptuje warunki, na

podstawie których powódka zobowiązała się na gruncie pozwanego wybudować i

zmodernizować budynki, Sąd dokonał tej oceny bez bliższego sprecyzowania jaki

cel przysporzenia, które miało zostać dokonane przez powódkę, był znany

i zaakceptowany przez pozwanego. Wynika to stąd, że w dniu 20 lutego 2004 r.

zarząd Województwa wyraził zgodę na wynajem pomieszczeń oraz

wydzierżawienie nieruchomości gruntowej na warunkach opisanych we wniosku

12

Dyrektora WSS w Ł. Nie wiadomo więc, czy zarząd Województwa wyraził zgodę na

dzierżawę nieruchomości przez ZLD w związku z umową, którą ten ostatni zawarł z

powódką, czy też znał tylko i akceptował to, że ZLD zawrze umowę dzierżawy z

WSS i z własnych środków sfinansuje nakłady na nieruchomości. Z dokonanej

przez Sąd oceny nie wynika nawet, czy pozwany kiedykolwiek wyraził zgodę na

poddzierżawę nieruchomości powódce, co mogłoby także potwierdzać, iż znał i

akceptował warunki, na jakich powódka miała wybudować i modernizować budynki

na nieruchomości pozwanego. Dopiero bowiem w dniu 8 marca 2004 r. dokonano

aneksu umowy dzierżawy z dnia 1 marca 2004 r., dodając do niej postanowienie

przewidujące, iż wydzierżawiający wyraża zgodę na poddzierżawienie przedmiotu

dzierżawy innemu podmiotowi. Ponadto, oceniając czy pozwanego można uznać

za adresata świadczenia spełnionego przez powódkę, Sąd Apelacyjny pominął

analizę części postanowień umów dzierżawy i poddzierżawy, na podstawie których

ZLD oraz powódka stali się odpowiednio dzierżawcą i poddzierżawcą

nieruchomości pozwanej. Umowy te zawierały postanowienia odnoszące się nie

tylko do możliwości ponoszenia nakładów na nieruchomości pozwanego przez jej

dzierżawcę i poddzierżawcę, ale także do zasad ich rozliczeń. Postanowienia te

mogą mieć więc znaczenie do oceny, czy pozwany był odbiorcą świadczenia

spełnionego przez powódkę w wyniku realizacji umowy z dnia z dnia 22

października 2003 r., skoro odnosiły się do tożsamego świadczenia przewidzianego

w tej umowie. W stosunkach wielopodmiotowych ustalenie stron stosunku

restytucyjnego wymaga analizy wszystkich stosunków prawnych łączących te

podmioty. Należy przy tym stwierdzić, że o tym, iż pozwanego należy traktować

jako odbiorcę świadczenia powódki nie rozstrzygają samodzielnie przepisy prawa

rzeczowego - art. 47 § 1 w zw. z art. 48 k.c., które jedynie mogą

rozstrzygać o tym, że pozwanemu jako właścicielowi nieruchomości przypadła

korzyść majątkowa w rozumieniu art. 405 k.c. wskutek wykonania umowy z dnia 22

października 2003 r. przez powódkę. Przyjmuje się, że za odbiorcę świadczenia

należy uznać nie tego, kto przyjął przysporzenie, lecz tego, którego majątek uległ

zwiększeniu. Należy mieć jednak na względzie, że ze świadczenia powódki korzyść

majątkową odniósł nie tylko pozwany jako właściciel nieruchomości, ale także WSS

i ZLD jako posiadacze zależni tej nieruchomości. Poza tym według trafnego

13

stanowiska doktryny, aby uznać osobę inną niż odbiorcę przysporzenia za odbiorcę

świadczenia, musi ona albo spowodować przysporzenie albo co najmniej można

mu przypisać, według obiektywnej oceny, stworzenie pozoru spowodowania

przysporzenia. Kwestia ta nie została oceniona przez Sąd drugiej instancji.

Brak odniesienia się do wyżej wskazanych kwestii uniemożliwia odparcie zarzutu

naruszenia art. 410 § 2 k.c.

Z tych względów na podstawie art. 39815

§ 1 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w zw.

z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c. orzeczono, jak w sentencji.