III PK 130/14

Sygn. akt III PK 130/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 maja 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jolanta Strusińska-Żukowska (przewodniczący)

SSN Zbigniew Hajn (sprawozdawca)

SSN Roman Kuczyński

w sprawie z powództwa D. E.

przeciwko Publicznemu Gimnazjum w S.

o odszkodowanie z tytułu odwołania z zajmowanej funkcji,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 7 maja 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27 lutego 2014 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Wyrokiem z 2 października 2013 r. Sąd Rejonowy w Z. Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych z powództwa D. E. przeciwko Publicznemu Gimnazjum

w S. o odszkodowanie z tytułu odwołania z zajmowanej funkcji zasądził od

pozwanego publicznego Gimnazjum w S. na rzecz powódki 12.146 zł i 60 zł tytułem

zwrotu kosztów procesu, nakazał ściągnąć od pozwanego na rzecz Skarbu

2

Państwa 608 zł tytułem opłaty od pozwu od uiszczenia której powódka była

zwolniona. W pkt IV nadał wyrokowi w pkt I rygor natychmiastowej wykonalności do

kwoty 4.048,80 zł.

Sąd Rejonowy ustalił, że od 1 września 1999 r. powódka zajmowała

stanowisko dyrektora Publicznego Gimnazjum [...], a zarządzeniem wójta Gminy L.

(dalej jako „wójt”) z 27 czerwca 2007 r. przedłużono jej okres pełnienia tej funkcji do

31 sierpnia 2012 r. Powódka ma stopień awansu zawodowego nauczyciela

dyplomowanego i zatrudniona była w pozwanym Gimnazjum na podstawie

mianowania. Zarządzeniem z 15 maja 2012 r. wójt, na podstawie art. 38 ust. 1 pkt 2

ustawy z 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz.U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572

z późn. zm.) i art. 30 ust. 2 pkt 5 ustawy z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym

(Dz.U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1591 z późn. zm.), po zasięgnięciu opinii [...] Kuratora

Oświaty odwołał powódkę z dniem 15 maja 2012 r. z zajmowanego stanowiska.

Rozstrzygnięciem nadzorczym wojewody [...] z 3 lipca 2012 r. stwierdzono

nieważność zarządzenia wójta z 15 maja 2012 r. w sprawie odwołania D. E. ze

stanowiska dyrektora Publicznego Gimnazjum w S.

Wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w [...] z 16 października

2012 r. oddalono skargę wójta na rozstrzygnięcie nadzorcze wojewody z 3 lipca

2002 roku. Wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z 23 maja 2013 r.

oddalono skargę kasacyjną wójta Gminy L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu

Administracyjnego z 16 października 2012 r.

W tym stanie rzeczy Sąd Rejonowy uznał, że powództwo jest zasadne i

zasługuje na uwzględnienie. Sąd wskazał, że odwołanie ze stanowiska dyrektora

szkoły stanowi jednostronną, niekorzystną zmianę warunków pracy i płacy. Zmiana

ta dotyczy treści stosunku pracy nauczyciela pełniącego funkcję dyrektora szkoły.

Wprawdzie odwołanie na podstawie art. 38 ustawy o systemie oświaty nie stanowi

wypowiedzenia warunków pracy i płacy, ale jest to czynność prawna w wysokim

stopniu zbliżona do wypowiedzenia zmieniającego. Oznacza to, że sprawy na tle

legalności aktu odwołania nauczyciela ze stanowiska dyrektora szkoły kwalifikuje

się jako spory związane ze stosunkiem pracy w rozumieniu art. 476 § 1 pkt 1 k.p.c.,

co potwierdza kompetencję sądów pracy do rozstrzygania roszczeń związanych z

powołaniem i odwołaniem z funkcji dyrektora. W tej materii wypowiedział się

3

jednoznacznie Sąd Najwyższy w wyroku z 10 stycznia 2003 r. (I PK 74/02)

stwierdzając, że odwołanie nauczyciela ze stanowiska dyrektora szkoły jest

czynnością prawa pracy, zmieniającą treść stosunku pracy. W świetle powyższego

Sąd pierwszej instancji legitymowany był do rozstrzygnięcia niniejszego sporu, tj.

ustalenia zasadności żądania zasądzenia od pozwanego Gimnazjum na rzecz

powódki 12.146 zł tytułem odszkodowania za odwołanie z zajmowanej funkcji. Sąd

Rejonowy wskazał następnie, że kwestią sporną było ustalenie, czy przyczyny

wskazane w zarządzeniu z 15 maja 2012 r. w sprawie odwołania powódki

odpowiadały treści art. 38 ust. 1 pkt 2 ustawy o systemie oświaty wskazującego, że

organ, który powierzył nauczycielowi stanowisko kierownicze w szkole lub placówce

w przypadkach szczególnie uzasadnionych po zasięgnięciu opinii kuratora oświaty,

a w przypadku szkoły i placówki artystycznej oraz placówki, o której mowa w art. 2

pkt, dla szkół artystycznych prowadzonych przez jednostkę samorządu

terytorialnego - ministra właściwego do sprawy kultury i ochrony dziedzictwa

narodowego, może odwołać nauczyciela ze stanowiska kierowniczego w czasie

roku szkolnego bez wypowiedzenia. Po rozważeniu tej kwestii Sąd Rejonowy

doszedł do wniosku, że nie ma podstaw do uznania, że zaistniały okoliczności

odwołania powódki ze stanowiska dyrektora Gimnazjum w trybie art. 38 ust. 1 pkt 2

ustawy o systemie oświaty. Wobec tego Sąd uznał żądanie powódki za zasadne. W

kwestii wysokości należnego odszkodowania, Sąd Rejonowy podzielił stanowisko

Sądu Najwyższego, że odpowiednie stosowanie art. 45 § 2 k.p. i art. 471

k.p. do

dyrektora szkoły odwołanego na podstawie art. 38 ustawy o systemie oświaty nie

uzasadnia ograniczenia ustawowego odszkodowania do wysokości

trzymiesięcznego dodatku funkcyjnego (wyrok Sądu Najwyższego z 19 maja

2009 r. II PK 288/08). Odwołanie nauczyciela mianowanego ze stanowiska

dyrektora szkoły nie jest tożsame z wypowiedzeniem zmieniającym (art. 42 § 1

k.p.), jednakże w sferze faktycznej odnosi podobny skutek. Skoro więc

odszkodowanie za wadliwe wypowiedzenie zmieniające nie jest odnoszone do

różnicy zarobków sprzed i po wypowiedzeniu, to w przypadku powódki

ograniczenie wysokości odszkodowania do równowartości trzykrotnego dodatku

funkcyjnego byłoby krzywdzące.

4

Wyrokiem zaskarżonym rozpoznawaną skarga kasacyjną Sąd Okręgowy w

[...] oddalił apelację strony pozwanej od wyroku Sądu pierwszej instancji i zasądził

niej na rzecz powódki 60 zł tytułem zwrotu kosztów procesu za drugą instancję.

Sąd odwoławczy stwierdził, że Sąd Rejonowy dokonał prawidłowych ustaleń

faktycznych i rozważań prawnych, a w szczególności prawidłowo ustalił, że

powódka swoim zachowaniem nie dała podstaw do zastosowania wobec niej art.

38 ust. 1 pkt 2 ustawy o systemie oświaty. Zdaniem Sądu Okręgowego, wyrok

Sądu Rejonowego odpowiada prawu, a zarzuty apelacji są nietrafne. Nie miało

również miejsca wskazane w apelacji naruszenie art. 45 w związku z art. 471

k.p.,

polegające na zasądzeniu na rzecz powódki odszkodowania w wysokości

trzymiesięcznego wynagrodzenia. Sąd Rejonowy szczegółowo i logicznie

umotywował swoje stanowisko, zastosował właściwe przepisy i prawidłowo

uzasadnił ich zastosowanie.

W skardze kasacyjnej strona pozwana zaskarżyła w całości powyższy wyrok

Sądu Okręgowego, zarzucając naruszenie prawa materialnego - art. 45 w związku

z art. 471

k.p. i w związku z art. 38 ust. 1 pkt 2 ustawy o systemie oświaty, przez

jego niewłaściwe zastosowanie i zasądzenie na rzecz powódki odszkodowania w

wysokości pełnego trzymiesięcznego wynagrodzenia, mimo że w następstwie

czynności dokonanej przez pozwanego wynagrodzenie powódki uległo

zmniejszeniu jedynie o wysokość dodatku funkcyjnego i tylko w zakresie braku

wypłaty dodatku funkcyjnego sytuacja powódki uległa zmianie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga jest nieuzasadniona. Słusznie jednak strona skarżąca podnosi, że

zagadnienie wysokości odszkodowania należnego dyrektorowi szkoły odwołanemu

na podstawie art. 38 ustawy z 7 września 1991 r. o systemie oświaty (jednolity

tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 ze zm.) jest niejednolicie rozstrzygane w

orzecznictwie, w tym w orzecznictwie Sądu Najwyższego. W tej kwestii zarysowały

się dwa stanowiska. Według pierwszego, nauczycielowi pełniącemu funkcję

dyrektora, szkoły odwołanemu z funkcji z naruszeniem art. 38 ustawy o systemie

oświaty, przysługuje roszczenie o odszkodowanie w wysokości wynagrodzenia za

5

czas, do upływu którego miało trwać pełnienie powierzonej funkcji, nie więcej niż za

trzy miesiące. Z uwagi na nieuregulowanie w tej ustawie kwestii dochodzenia

roszczeń związanych z odwołaniem z funkcji, powinny mieć, zgodnie z art. 5 k.p.,

zastosowanie przepisy Kodeksu pracy. Najbardziej zbliżony charakter mają

unormowania dotyczące umowy na czas określony zawarte w art. 50 § 3 i 4 k.p.

Przepisy te nie mogą być jednak stosowane wprost, ponieważ dotyczą rozwiązania

stosunku pracy, a nie odwołania ze stanowiska z zachowaniem dalszego

zatrudnienia. W tej sytuacji należy zastosować art. 38 ustawy o systemie oświaty w

związku z art. 50 § 3 i 4 k.p. Jednocześnie odwołanemu pracownikowi przysługuje

odszkodowanie obejmujące tylko dodatek funkcyjny nie wyższy niż za 3 miesiące, a

nie całe wynagrodzenie za ten czas. Po ustaniu pełnienia funkcji dyrektora

pracownik pozostaje w zatrudnieniu i za swoją pracę pobiera należne

wynagrodzenie. W takiej sytuacji art. 50 § 3 i § 4 mogą zatem mieć jedynie

odpowiednie zastosowanie. Przewidziana w nich sankcja odszkodowawcza musi

być więc do tej sytuacji adekwatna. Skoro pracownik traci tylko dodatek funkcyjny,

to odszkodowanie powinno być równe temu dodatkowi (Tak: uchwała Sądu

Najwyższego z 3 lutego 1993 r., I PZP 71/92, OSNCP 1993 z. 11, poz. 144 i wyroki

Sądu Najwyższego z 14 listopada 1996 r., I PKN 17/96, LEX nr 1288097; 9 maja

1997 r., I PKN 138/97, OSNP 1998 nr 9, poz. 261 i 10 stycznia 2003 r., I PK 74/02,

OSNP 2004 nr 13, poz. 221; postanowienie Sądu Najwyższego z 13 września

2005 r., I PK 95/05, niepublikowane).

Punktem wyjścia drugiego z wymienionych stanowisk jest pogląd, wyrażony

w uchwałach z 3 lutego 1993 r., I PZP 71/92, OSNCP 1993 nr 9, poz. 144 i 5 maja

1993 r., I PZP 15/93, OSNCP 1993 nr 12, poz. 217 oraz wyrokach z 10 kwietnia

1997 r., I PKN 88/97, OSNAPiUS 1998 nr 1, poz. 10 i 9 grudnia 2003 r., I PK

103/03, OSNP 2004 nr 21, poz. 371, że jakkolwiek odwołanie ze stanowiska

dyrektora szkoły na podstawie art. 38 ustawy o systemie oświaty nie stanowi

wypowiedzenia warunków pracy lub płacy, to jednak jest to czynność prawna w

wysokim stopniu zbliżona do wypowiedzenia zmieniającego. Dlatego,

nauczycielowi odwołanemu z funkcji dyrektora szkoły na podstawie art. 38 ustawy o

systemie oświaty przysługuje roszczenie o odszkodowanie na podstawie

odpowiednio stosowanych art. 45 § 2 w związku z 42 § 1 i art. 471

k.p. W

6

wymienionych orzeczeniach Sąd Najwyższy nie rozważał wprost, czy podstawą

określenia wysokości odszkodowania jest całe wynagrodzenie za pracę, czy tylko

dodatek funkcyjny. Niemniej jednak w powołanej wyżej uchwale z 5 maja 1993 r.,

I PZP 15/93 stwierdził, że dyrektorowi odwołanemu z funkcji z naruszeniem art. 38

ustawy o systemie oświaty przysługuje roszczenie o odszkodowanie w wysokości

wynagrodzenia za czas, do upływu którego miało trwać pełnienie powierzonej

funkcji, nie więcej jednak niż za trzy miesiące. Do rozważanej kwestii wysokości

odszkodowania Sąd Najwyższy odniósł się natomiast wprost w wyroku z 19 maja

2009 r., II PK 288/08, OSNP 2011 nr 1-2, poz. 8, stwierdzając, że bezprawność

odwołania mianowanego nauczyciela ze stanowiska dyrektora szkoły wynikająca z

braku uzasadnionych podstaw lub naruszenia przepisów dotyczących odwołania,

winna wywoływać skutek podobny do bezprawności działania pracodawcy przy

wypowiedzeniu zmieniającym. Są to bowiem rodzajowo podobne uchybienia

prawom pracownika. Odpowiednie stosowanie do odwołanego dyrektora szkoły art.

45 § 2 k.p. i art. 471

k.p. nie może zatem prowadzić do zmniejszenia wysokości

ustawowego odszkodowania. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Najwyższy

wskazał, że odszkodowania, o których mowa w przepisach art. 471

, art. 50 § 3 i 4 i

art. 58 k.p., nie są powiązane z rzeczywistą szkodą i przysługują niezależnie od jej

wystąpienia. Wprawdzie odwołanie nauczyciela mianowanego ze stanowiska

dyrektora szkoły nie jest tożsame z wypowiedzeniem zmieniającym (art. 42 § 1

k.p.), jednakże w sferze faktycznej odnosi podobny skutek. Stanowi bowiem

jednostronną zmianę warunków pracy, niekorzystną dla pracownika. Zmiana ta

dotyczy treści stosunku pracy nauczyciela pełniącego funkcję dyrektora szkoły,

gdyż pozbawia go funkcji i uprawnień organu zarządzającego szkołą oraz w istotny

sposób uszczupla należne mu wynagrodzenie za pracę, pozbawiając go dodatku

funkcyjnego. W razie wypowiedzenia warunków pracy i płacy nie musi dojść do

rozwiązania stosunku pracy. Może on być bowiem kontynuowany na nowych

warunkach w wypadku ich przyjęcia przez pracownika. Przyjęcie nowych warunków

pracy nie wyklucza możliwości dochodzenia przez pracownika roszczenia

odszkodowawczego (por. wyrok Sądu Najwyższego z 1 lutego 2001 r., I PKN

515/99, OSNAPiUS 2001 nr 12, poz. 414), a w judykaturze nie ma wątpliwości, że

odszkodowanie za wadliwe wypowiedzenie zmieniające nie jest odnoszone do

7

różnicy zarobków sprzed i po wypowiedzeniu. Odwołując się do poglądu Trybunału

Konstytucyjnego wyrażonego w wyroku z 27 listopada 2007 r., SK 18/05, (OTK-A

2007 nr 10, poz. 128), Sąd Najwyższy podkreślił, że omawiane odszkodowania są

roszczeniami majątkowymi sui generis, u podstaw których leży również funkcja

socjalna i represyjna. Przemawia to za brakiem możliwości zmniejszenia

odszkodowania. Bezprawność odwołania mianowanego nauczyciela ze stanowiska

dyrektora szkoły wynikająca z braku uzasadnionych podstaw lub naruszenia

przepisów, powinna wywoływać skutek podobny jak bezprawność działania

pracodawcy przy wypowiedzeniu zmieniającym, bowiem są to rodzajowo podobne

uchybienia prawom pracownika. Odpowiednie stosowanie do odwołanego

dyrektora szkoły art. 45 § 2 k.p. i art. 471

k.p. nie może zatem prowadzić do

zmniejszenia wysokości ustawowego odszkodowania.

Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela powyższe stanowisko i

wspierającą je argumentację. Można jedynie dodać, że w świetle art. 471

k.p.,

odszkodowanie z art. 45 Kodeksu pracy może być nawet wyższe od

wynagrodzenia za okres wypowiedzenia (gdy okres ten jest krótszy niż 3 miesiące),

co potwierdza wnioski Sądu Najwyższego przedstawione wyżej w uzasadnieniu

wyroku z 9 grudnia 2003 r., w sprawie I PK 103/03. W rezultacie należy uznać, że

nauczycielowi odwołanemu ze stanowiska kierowniczego w szkole niezgodnie z

warunkami określonymi w art. 38 ust. 1 pkt 2 z dnia 7 września 1991 r. o systemie

oświaty (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 ze zm.) przysługuje

odszkodowanie w wysokości nie niższej od wynagrodzenia za okres

wypowiedzenia, a nie w wysokości sumy utraconego za taki okres dodatku

funkcyjnego (art. 38 ust. 1 pkt 2 z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty

(jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 ze zm. w związku z art. 5, art. 42

§ 1, art. 45 § 2 i art. 471

k.p.).

Z powyższych względów, stosownie do art. 39814

k.p.c., Sąd Najwyższy

orzekł jak w sentencji.