III CZP 19/15

Sygn. akt III CZP 19/15

UCHWAŁA

Dnia 13 maja 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z urzędu na skutek zawiadomienia Dyrektora Szpitala Klinicznego w L.

przy uczestnictwie E. W.

o zezwolenie na zabieg medyczny,

po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym

w dniu 13 maja 2015 r.

zagadnienia prawnego

przedstawionego przez Sąd Okręgowy w L.

postanowieniem z dnia 5 grudnia 2014 r.,

"Czy rodzic w ramach wykonywania władzy rodzicielskiej może

skutecznie udzielić pełnomocnictwa do wyrażenia zgody na dokonanie

zabiegu medycznego u jego małoletniego dziecka?"

podjął uchwałę:

Przedstawiciel ustawowy małoletniego dziecka może udzielić

pełnomocnictwa do złożenia oświadczenia o wyrażeniu zgody

przewidzianej w art. 34 ust. 3 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r.

o zawodach lekarza i lekarza dentysty (jedn. tekst: Dz.U. z 2015 r.

poz. 464).

UZASADNIENIE

2

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

powstało w sprawie, w której Szpital Kliniczny wystąpił do Sądu Rejonowego w L.

na podstawie art. 34 ust. 3 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i

lekarza dentysty (Dz. U. z 2011 r., Nr 277, poz. 1634 ze zm.; dalej ustawa o

zawodach lekarza) o wyrażenie zgody na udzielenie małoletniej pacjentce

świadczeń zdrowotnych - badań laboratoryjnych i gastroskopii w znieczuleniu

ogólnym.

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia18 czerwca 2014 r. udzielił zgody.

Ustalił, że w imieniu jedynego przedstawiciela ustawowego - ojca małoletniej

- zgodę na wykonanie zabiegu wyraził pełnomocnik legitymujący się

pełnomocnictwem, które upoważniało do reprezentowania rodzica przed wszystkimi

instytucjami, szpitalami, urzędami i organami administracji oraz sądami,

w tym przed Sądem Najwyższym, we wszelkich sprawach związanych

z wykonywaną władzą rodzicielską w stosunku do małoletniej córki, jak również

do składania w jego zakresie w imieniu mocodawcy wszelkich oświadczeń woli

i zgód. W ocenie Sądu pierwszej instancji, osobisty charakter czynności

związanych z wykonywaniem władzy rodzicielskiej, sprawowanej przez rodziców

na zasadzie wyłączności, wyklucza dokonanie przez pełnomocnika czynności

wchodzących w jej zakres zarówno na podstawie pełnomocnictwa ogólnego,

jak i pełnomocnictwa do wyrażenia zgody na konkretny zabieg (art. 95, 96 k.c. i 95

k.r.o.).

Rozpoznając apelację uczestnika Sąd Okręgowy powziął poważną

wątpliwość przedstawioną w zagadnieniu prawnym. Wskazał, że z jednej strony

nie sposób odmówić trafności stanowisku Sądu Rejonowego, lecz z drugiej strony

zasadą prawa cywilnego jest, że czynności prawnej można dokonać przez

przedstawiciela, którym jest także pełnomocnik (art. 95 i 96 k.c.), a przepisy

kodeksu rodzinnego i ustawy o zawodach lekarza nie zakazują wyrażenia zgody

przez przedstawiciela w zakresie pieczy nad dzieckiem. Działanie przez

pełnomocnika byłoby pożądane w interesie dobra dziecka w sytuacjach

wymagających natychmiastowej reakcji, takich jak zgoda na zabieg medyczny,

gdy rodzice nie są w stanie okresowo wykonywać pieczy.

3

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zagadnienie prawne dotyczy wyrażenia zgody na kwalifikowaną postać

zabiegu medycznego oraz metody leczenia lub diagnostyki stwarzających

podwyższone ryzyko dla pacjenta, o których mowa w art. 34 ust. 1 ustawy

o zawodzie lekarza. Ustęp trzeci tego przepisu zezwala lekarzowi na wykonanie

takiego zabiegu u pacjenta małoletniego po uzyskaniu zgody jego przedstawiciela

ustawowego, a gdy pacjent nie ma przedstawiciela lub porozumienie się z nim nie

jest możliwe - po uzyskaniu zgody sądu opiekuńczego. Orzecznictwo i doktryna

jednolicie kwalifikuje omawianą zgodę jako oświadczenie woli (wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 17 grudnia 2004 r., II CK 303/04, OSP 2005/11/131, z dnia

8 lipca 2010 r., II CSK 117/10, nie publ.).

Z treści przedstawionego zagadnienia wynika, że wątpliwość Sądu

Okręgowego dotyczy dopuszczalności udzielenia przez rodzica

pełnomocnictwa rodzajowego do wyrażenia zgody na zabieg kwalifikowany,

natomiast w rozpoznawanej sprawie zostało udzielone pełnomocnictwo ogólne

upoważniające umocowanego do reprezentowania rodzica we wszystkich

sprawach związanych z wykonywaniem władzy rodzicielskiej nad małoletnią.

Niedopuszczalność udzielenia przez rodzica pełnomocnictwa ogólnego do

wykonywania wszystkich czynności z zakresu władzy rodzicielskiej (w tym

blankietowej zgody na wykonywanie zabiegów medycznych) nie budzi wątpliwości.

Rodzice dziecka sprawują władzę rodzicielską osobiście na zasadzie wyłączności

w zakresie pieczy nad osobą dziecka, zarządu jego majątkiem i reprezentacji

(art. 95 § 1, 96 i 98 § 1 k.r.o.), chociaż nie jest wyłączona możliwość posługiwania

się przy jej wykonywaniu innymi osobami, jeżeli takie rozwiązanie służy dobru

dziecka, a rodzice nie rezygnują z ingerencji w podstawowych sprawach

dotyczących jego osoby (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 sierpnia

1999 r., II CKN 601/98, nie publ.). Jeżeli żadne z rodziców nie może reprezentować

dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską, reprezentuje je kurator (art. 99

k.r.o.). Wobec braku unormowania kwestii działania rodziców przez pełnomocnika

w sprawach z zakresu władzy rodzicielskiej w przepisach kodeksu rodzinnego,

zastosowanie mają przepisy kodeksu cywilnego regulujące instytucję

4

przedstawicielstwa. Z treści art. 95 k.c. wynika domniemanie dokonywania

czynności przez przedstawiciela, a wyjątek musi mieć podstawę normatywną albo

wynikać z właściwości czynności prawnej. Podstawowe znaczenie dla

oceny możliwości udzielenia przez rodziców pełnomocnictwa do czynności

materialnoprawnych ma art. 96 k.c., którego treść wyklucza istnienie

pełnomocnictwa o takim samym zakresie, jak przedstawicielstwa ustawowego.

Ustanowienie omawianego pełnomocnictwa pozostaje także w sprzeczności z art.

98 k.c., zgodnie z którym obejmuje ono umocowanie do czynności zwykłego

zarządu, zaś większość czynności materialnoprawnych z zakresu pieczy nad

dzieckiem, w tym udzielenie zgody na dokonanie konkretnego zabiegu

medycznego należy do czynności przekraczających ten zarząd. Za stanowiskiem

przeciwnym nie przemawia także wykładnia funkcjonalna, bo umocowanie osoby

trzeciej do pełnego wykonywania władzy rodzicielskiej mogłoby prowadzić w istocie

do jej ograniczenia lub pozbawienia, co pozostaje w wyłącznej kognicji sądu

opiekuńczego, a nadto jest sprzeczne z zasadą wyłączności i niepodzielności

jej sprawowania. Również wykładnia systemowa wskazanych przepisów,

z uwzględnieniem treści art. 94 § 1 i 99 k.r.o., wskazuje na niedopuszczalność

przeniesienia przez rodzica całości czynności związanych z wykonywaniem władzy

rodzicielskiej na osobę trzecią, skoro może ona przysługiwać tylko obojgu rodzicom,

jednemu z nich lub opiekunowi. Podzielenie pieczy pomiędzy rodziców i osobę

trzecią musi wynikać albo z podstawy ustawowej (art. 112 1

k.r.o.) albo z orzeczenia

opiekuńczego (art. 109 § 2 k.r.o.). Przepisy kodeksu rodzinnego mają charakter

ius cogens i nie mogą być zmienione ani w drodze umowy pomiędzy rodzicem

a osobą trzecią, ani w drodze jednostronnej czynności prawnej.

Wykładnia gramatyczna, systemowa i funkcjonalna przepisów kodeksu

cywilnego regulujących przedstawicielstwo oraz przepisów kodeksu rodzinnego

dotyczących władzy rodzicielskiej z uwzględnieniem Konwencji o prawach Dziecka

przyjętej w dniu 20 listopada 1989 r. przez Zgromadzenie Ogólne Narodów

Zjednoczonych (Dz. U. z 1991 r., Nr 120, poz. 526; dalej Konwencja) przemawia

natomiast za dopuszczalnością udzielenia przez rodzica dziecka pełnomocnictwa

do złożenia oświadczenia o wyrażeniu zgody na wykonanie zabiegów, o których

mowa w art. 34 ust. 1 ustawy o zawodzie lekarzy. Brak wskazania w ustępie

5

trzecim tego przepisu pełnomocnika jako osoby, która może udzielić zgody na

zabieg, nie oznacza zakazu udzielenia pełnomocnictwa; jego wprowadzenie

musiałoby mieć wyraźną podstawę ustawową tak, jak np. w art. 944 § 2 k.c. Zasadą

jest dokonywanie czynności przez przedstawiciela, a więc nie ma potrzeby

umieszczania w każdej regulacji dotyczącej czynności prawnej przepisu wprost

stanowiącego, że dana czynność może być dokonana przez pełnomocnika.

Wyjątek od tej zasady musi mieć albo podstawę ustawową albo musi wynikać

z właściwości czynności prawnej - w tym wypadku musiałaby mieć charakter

czynności osobistej z punktu widzenia osoby, której dotyczy zgoda.

Wyłączenie dotyczyłoby wówczas każdego przedstawiciela, tak ustawowego, jak

i pełnomocnika. Skoro jednak zgodę na zabieg może wyrazić przedstawiciel

ustawowy, to czynność nie ma charakteru osobistego. Pełnomocnictwo do

wyrażenia zgody na zabieg lub metodę leczenia i diagnostykę, o których mowa

w art. 34 ust. 1 ustawy o zawodzie lekarza, może mieć charakter zarówno

pełnomocnictwa do poszczególnej czynności, jak i pełnomocnictwa rodzajowego

w przypadku leczenia periodycznego, wymagającego powtarzalnych zabiegów lub

diagnostyki, z tym że ich charakter musi być ściśle określony.

Stanowisko to wspiera, wynikająca z przepisów kodeksu rodzinnego oraz art.

3 Konwencji, zasada uwzględnienia interesu i dobra dziecka jako wartości

nadrzędnych przy wykładni przepisów prawa oraz przy jego stosowaniu przez sądy.

Zasadę ochrony interesu dziecka formułuje również Konwencja z dnia

25 października 1980 r. dotycząca cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka

za granicę sporządzona w Hadze (Dz. U. z 1995 r., Nr 108, poz. 528) i podkreśla

judykatura (uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 12 czerwca

1992 r., III CZP 48/92, OSNC z 1992 r., nr 10, poz. 179, z dnia 8 marca 2006 r.,

III CZP 98/05, OSNIC z 2006 r., nr 10, poz. 158, uchwała z dnia 13 marca 2008 r.,

III CZP 1/08, OSNIC z 2009 r., nr 4, poz. 52, postanowienie z dnia 20 października

2010 r., III CZP 72/10, OSNIC z 2011 r., nr 5, poz. 60, wyrok z dnia 8 czerwca

2000 r., V CKN 1237/00 - nie publ.). Nie można wykluczyć szczególnych sytuacji,

w której dobro dziecka będzie wymagało wyrażenia zgody na konkretny zabieg

medyczny przez pełnomocnika, jeżeli przedstawiciel ustawowy nie może złożyć

oświadczenia osobiście, a nie ma podstaw do powołania kuratora na podstawie art.

6

99 k.r.o. Ponieważ udzielenie pełnomocnictwa nie oznacza ograniczenia władzy

rodzicielskiej, rodzice zachowują kontrolę nad czynnościami pełnomocnika,

zwłaszcza że art. 34 ust. 3 i 6 ustawy o zawodzie lekarza wymaga w pierwszej

kolejności porozumienia się z nimi w razie konieczności wykonania zabiegu.

Możliwe jest więc potwierdzenie pełnomocnictwa albo uzyskanie zgody rodziców

lub sądu opiekuńczego jeżeli pełnomocnik nie zgadza się na zabieg.

Z tych względów udzielono odpowiedzi, jak w uchwale (art. 390 § 1 k.p.c.).