V CA 1/15

Sygn. akt V CA 1/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 maja 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jacek Gudowski (przewodniczący)

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

Protokolant Katarzyna Bartczak

w sprawie z powództwa J. P. i A. P.

przeciwko Gminie S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 13 maja 2015 r.,

apelacji strony pozwanej od wyroku Sądu Rejonowego w S.

z dnia 11 sierpnia 2014 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w punktach 1, 3 i 4 (pierwszym,

trzecim i czwartym) i sprawę w tym zakresie przekazuje Sądowi

Rejonowemu w S. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania apelacyjnego.

UZASADNIENIE

2

J. P. i A. P. wnieśli o zasądzenie solidarnie na ich rzecz od Gminy S. kwoty

12.097,80 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 3 sierpnia 2013 r. tytułem

odszkodowania na podstawie art. 18 ust. 5 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o

ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie kodeksu

cywilnego (Dz. U. Nr 71, poz. 33 ze zm.; dalej u.o.p.l.) i art. 417 § 1 k.c. Powodowie

wskazali, że jako właściciele nieruchomości, na której położony jest lokal

mieszkalny numer 5, ponieśli szkodę spowodowaną niewskazaniem przez pozwaną

lokalu socjalnego dla lokatorów, wobec których prawomocnym wyrokiem z dnia 22

lutego 2012 r. orzeczono eksmisję z jednoczesnym przyznaniem prawa do takiego

lokalu. Lokatorzy zajmowali lokal do końca maja 2013 r. i w tym okresie nie płacili

odszkodowania za bezumowne korzystanie z lokalu (11.416,15 zł) oraz należności

za korzystanie z mediów (681,65 zł), zaś powodowie byli pozbawieni możliwości

swobodnego dysponowania lokalem. W sprzeciwie od nakazu zapłaty pozwana

Gmina wniosła o oddalenie powództwa i zarzuciła, że wezwanie do dostarczenia

lokalu socjalnego zostało doręczone w dniu 1 sierpnia 2012 r. a nadto powodowie

nie wykazali wysokości roszczenia w zakresie poszczególnych jego składników.

Wyrokiem z dnia 11 sierpnia 2014 r. Sąd Rejonowy w S. zasądził na rzecz

powodów kwotę 11.966,91 zł z odsetkami ustawowymi od kwoty 11.416,15 zł od

dnia 3 sierpnia 2013 r. i od kwoty 681,65 zł od dnia 2 października 2013 r., oddalił

powództwo w pozostałej części i rozstrzygnął o kosztach procesu.

Ustalił, że powodów oraz Ja. P. i Ad. P. łączyła umowa najmu lokalu

mieszkalnego numer 5 położonego w S. przy ulicy S. […], która została skutecznie

wypowiedziana. Wyrokiem zaocznym Sąd Rejonowy w S. orzekł eksmisję i ustalił

prawo Ja. P. i Ad. P. do otrzymania lokalu socjalnego wstrzymując jednocześnie

wykonanie wyroku do czasu jego złożenia im przez Gminę S. oferty zawarcia

umowy najmu lokalu socjalnego. Gmina, zawiadomiona o terminie rozprawy i

pouczona zgodnie z art. 15 u.o.p.l., nie zgłosiła swego udziału w sprawie w

charakterze interwenienta ubocznego. Lokatorzy zajmowali lokal do dnia 13 maja

2013 r. nie uiszczając żadnych opłat. Pismem z dnia 16 lipca 2013 r. powodowie

wezwali pozwaną do zapłaty odszkodowania za zajmowanie przez lokatorów lokalu

bez tytułu prawnego w okresie od marca 2012 r. do maja 2013 r. w łącznej kwocie

11.416,15 zł. Powodowie uiszczali opłaty za wywóz odpadów komunalnych stałych,

3

zaopatrzenie w wodę i wywóz ścieków. Średni miesięczny czynsz rynkowy

najmu lokalu mieszkalnego został ustalony na podstawie opinii biegłego na kwotę

806,09 zł.

W ocenie Sądu Rejonowego powództwo było uzasadnione co do zasady,

której Gmina nie kwestionowała, natomiast sporny był zakres odpowiedzialności

pozwanej. Sąd pierwszej instancji wyraził pogląd, że powiązanie w art. 18 ust. 5

u.o.p.l. odpowiedzialności gminy za niedostarczenie lokalu socjalnego z artykułem

417 k.c. określa zasady odpowiedzialności odszkodowawczej wskazując jako jej

źródło wyłącznie fakt niewskazania osobie uprawnionej lokalu socjalnego oraz

wyznaczając jej zakres w oparciu o koncepcję adekwatnego związku

przyczynowego. Uwzględniając zasadę pełnego odszkodowania uznał, że zarówno

szkoda wynikła z niemożności uzyskania czynszu, jak i szkoda powstała wskutek

konieczności ponoszenia przez właściciela lokalu nieuiszczonych kosztów

związanych z korzystaniem przez lokatorów z mieszkania, jest normalnym

następstwem niewykonania przez gminę obowiązku dostarczenia lokalu socjalnego.

Zważywszy, że obowiązek przedstawienia oferty najmu lokalu socjalnego powstał

z dniem uprawomocnienia się wyroku eksmisyjnego tj. 23 marca 2012 r., zasądził

odszkodowanie za szkodę powstałą w okresie od kwietnia 2012 r. do maja 2013 r.

Powyższy wyrok w punkcie pierwszym, trzecim i czwartym zaskarżyła

apelacją pozwana Gmina S. i wniosła o jego zmianę względnie uchylenie i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu. Zarzuciła

sprzeczność istotnych ustaleń Sądu pierwszej instancji z treścią zebranego w

sprawie materiału dowodowego, która miała istotny wpływ na wynik sprawy poprzez

zasądzenie odszkodowania od kwietnia 2012 r., a nie od sierpnia 2012 r. oraz

błędną wykładnię art. 18 ust. 5 u.o.p.l. i art. 476 k.c. przez przyjęcie,

że odszkodowanie należy się od daty uprawomocnienia się wyroku eksmisyjnego.

Postanowieniem z dnia 14 stycznia 2015 r. Sąd Okręgowy w K. przedstawił

Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, czy dla stwierdzenia

zaniechania obowiązku dostarczenia lokalu socjalnego, o którym mowa w art. 18

ust. 5 w zw. z art. 14 ust. 1 zd. drugie u.o.p.l., a tym samym stwierdzenia

bezprawności zachowania właściwej gminy jako przesłanki odpowiedzialności

4

deliktowej za niedostarczenie lokalu socjalnego, konieczne jest wezwanie gminy do

zaoferowania najmu lokalu socjalnego dokonane po prawomocności wyroku

orzekającego o uprawnieniu do otrzymania takiego lokalu. Zdaniem Sądu

Okręgowego możliwe są co najmniej dwa podejścia do rozwiązania

przedstawionego zagadnienia, przy czym na rzecz każdego z nich przemawiają

określone racje natury jurydycznej bądź celowościowej. Zgodnie z pierwszym

stanowiskiem obowiązek gminy przedstawienia oferty najmu lokalu socjalnego staje

się wymagalny dopiero z chwilą wezwania jej do wskazania lokalu socjalnego;

wymagalność jest traktowana identycznie jak każdego zobowiązania poddanego

regulacji prawa cywilnego i zastosowanie ma art. 455 k.c. Drugie stanowisko ujmuje

natomiast obowiązek gminy jako wynikający z ustawy, stanowiący realizację zadań

publicznych służących zaspokajaniu potrzeb mieszkaniowych wspólnoty

samorządowej, wymagalny z chwilą uprawomocnienia się wyroku orzekającego

eksmisję i przyznającego osobom eksmitowanym uprawnienie do otrzymania lokalu

socjalnego.

Postanowieniem z dnia 13 maja 2015 r. Sąd Najwyższy na podstawie art.

390 § 1 k.p.c. przejął sprawę do rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarżąca jako pierwszy zarzut podniosła sprzeczność istotnych ustaleń

Sądu pierwszej instancji z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego,

której skutkiem było zasądzenie odszkodowania od kwietnia 2012 r. a nie od

sierpnia 2012 r. Aczkolwiek zarzut został sformułowany jako dotyczący błędu

proceduralnego (error in procedendo), to jego zwięzłe uzasadnienie prowadzi do

wniosku, że w istocie jest to zarzut wadliwego zastosowania art. 18 ust. 5 u.o.w.l.

i art. 417 § 1 k.c. wskutek przyjęcia przez Sąd Rejonowy jako daty wymagalności

obowiązku pozwanej złożenia oferty najmu lokalu mieszkalnego daty

uprawomocnienia wyroku orzekającego eksmisję i ustalającego uprawnienie

do lokalu socjalnego, a nie daty wskazanej przez pozwaną - doręczenia przez

powodów wyroku eksmisyjnego.

W pierwszej więc kolejności odnieść się trzeba do zarzutu błędnej wykładni

art. 18 ust. 5 u.o.w.l. i art. 476 k.c., bo wzajemna relacja pomiędzy tymi

5

naruszeniami w aspekcie wpływu na wynik sprawy najczęściej wyraża się

stosunkiem zależności pomiędzy wadliwą interpretacją normy prawnej jako

przyczyną, a błędnym zastosowaniem normy prawnej jako skutkiem.

Zagadnienie przesłanek odpowiedzialności deliktowej gminy na podstawie

art. 18 u.o.w.l. w zw. z art. 417 § 1 k.c., w tym charakteru prawnego stosunku

powstałego wskutek uprawomocnienia się wyroku orzekającego eksmisję

i przyznającego osobie eksmitowanej uprawnienie do otrzymania lokalu socjalnego

było przedmiotem wypowiedzi zarówno Sądu Najwyższego, jak i Trybunału

Konstytucyjnego (uchwała siedmiu sędziów z dnia 13 grudnia 2011 r., III CZP 48/11,

OSNC z 2012 r., nr 5, poz. 57, Prok. i Pr. – wkł. z 2012 r., nr 10, poz. 36, Biul. SN

z 2011 r., nr 12, poz. 7-8, wyroki z dnia 23 listopada 2012 r., I CSK 292/12 i z dnia

13 lutego 2014 r., V CNP 32/13 – nie publ., wyrok z dnia 8 kwietnia 2010 r., P 1/08,

OTK - A z 2010 r., nr 4, poz. 33). Wyjaśniono, że obowiązek gminy dostarczenia

lokalu socjalnego ma charakter publicznoprawny, a uprawnionemu nie przysługuje

roszczenie o zawarcie umowy najmu takiego lokalu; prawomocny wyrok nie kreuje

i nie wiąże z konkretną gminą obowiązku dostarczenia osobie uprawnionej

oznaczonego lokalu socjalnego i nie stwierdza obowiązku nadającego się

do przymusowego wykonania.

Konsekwencją tego stanowiska, które należy podzielić, jest powstanie - na

skutek wydania wyroku przyznającego uprawnienie do lokalu socjalnego - relacji

trójstronnych pomiędzy właścicielem lokalu, osobą eksmitowaną oraz gminą.

Obowiązek gminy, o którym mowa w art. 18 ust. 5 u.o.p.l. polegający na złożeniu

oferty najmu lokalu socjalnego jest korelatem uprawnienia osoby eksmitowanej do

zawarcia umowy najmu, natomiast w relacji z właścicielem lokalu jest ściśle

związany z wykonywaniem władzy publicznej w zakresie wykonywania zadań

własnych przez jednostki samorządu terytorialnego i zapewnieniem wierzycielowi

możliwości podjęcia skutecznej egzekucji. Przesłankę odpowiedzialności

odszkodowawczej gminy za szkodę poniesioną przez właściciela za

niedostarczenie lokalu socjalnego stanowi bezprawne zaniechanie wykonania

obowiązku publicznoprawnego wynikającego z ustawy a nie obowiązku

wynikającego z orzeczenia sądowego. Brak stosunku zobowiązaniowego pomiędzy

tymi podmiotami wyklucza zastosowanie art. 455 k.c. do określenia terminu,

6

w którym powstaje obowiązek gminy do złożenia oferty zawarcia umowy najmu

lokalu socjalnego.

Prawomocny wyrok przyznający uprawnienie do lokalu socjalnego ma

to znaczenie, że gmina właściwa jest zobowiązana zapewnić osobie uprawnionej

lokal socjalny (art. 14 ust. 1 zd. 1 u.o.p.l.). Brak ustawowego unormowania terminu

wykonania obowiązku i zdarzeń, od których byłby uzależniony jego bieg, pozostaje

bez wpływu na aktualizację obowiązku naprawienia szkody poniesionej

przez właściciela wskutek braku możliwości podjęcia skutecznej egzekucji,

dysponowania lokalem i osiągania z tego tytułu dochodów lub poniesienia kosztów

korzystania przez osoby eksmitowane z lokalu. Przesłanką odpowiedzialności

odszkodowawczej gminy jest bezprawność działania polegająca na zaniechaniu

wykonania obowiązku. Ustalenie faktu zaniechania wiąże się z wiedzą gminy

o wyroku, którym zostało przyznane uprawnienie do lokalu socjalnego. Gmina nie

jest stroną stosunku pomiędzy właścicielem a lokatorem. Jeżeli gmina uczestniczy

w procesie realizując uprawnienie do wstąpienia do sprawy w charakterze

interwenienta ubocznego (art. 15 ust. 2 u.o.p.l.), wiedzę taką ma z chwilą jego

wydania. Uczestnictwo w procesie jest jednak uprawnieniem a nie obowiązkiem,

a więc sama możliwość udziału w procesie wskutek zawiadomienia przez sąd nie

jest równoznaczna z wiedzą o wyroku. W takim wypadku ustalenie chwili uzyskania

wiedzy musi nastąpić in casu z uwzględnieniem wszystkich okoliczności

faktycznych. Mieć należy na uwadze, że obowiązek gminy związany jest

z wykonaniem wyroku sądowego, które jest uzależnione zarówno od tego, czy

dłużnik go wykona, jak i od tego czy wierzyciel będzie chciał wszcząć postępowanie

egzekucyjne. Zasadą powinno być dobrowolne wykonanie przez dłużnika wyroku

eksmisyjnego, a więc obowiązek gminy powinien się aktualizować w momencie

zawiadomienia przez dłużnika, że chce zrealizować przyznane mu

uprawnienie albo w wypadku bezczynności dłużnika w momencie zawiadomienia

przez wierzyciela (właściciela) o treści wyroku. Jak wskazał Sąd Najwyższy

w przytoczonych wyżej orzeczeniach jest to sytuacja zbliżona do określonej w art.

786 k.p.c., czyli uzależnienia wykonania tytułu wykonawczego od zdarzenia, które

powinien wykazać wierzyciel. Nie można także wykluczyć, że gmina uzyska

wiedzę o wyroku w inny sposób w toku wykonywania zadań własnych. Zapewnienie

7

lokali socjalnych należy do zadań własnych gminy (art. 4 ust. 2 u.o.p.l.), jednakże

realizacja tego obowiązku wymaga podjęcia czynności faktycznych i prawnych

zmierzających do pozyskania zasobu mieszkaniowego. Ocena bezprawności

działania powinna też uwzględniać, poza datą wiedzy o prawomocnym wyroku

eksmisyjnym, okoliczności dotyczące możliwości wykonania obowiązku w chwili

uzyskania tej wiedzy.

Sąd pierwszej instancji wyraził odmienny pogląd prawny przyjmując, że

źródłem odpowiedzialności odszkodowawczej gminy na podstawie art. 18 ust. 5

u.o.p.l. w zw. z art. 417 § 1 k.c. jest wyłącznie fakt nie wskazania osobie

uprawnionej lokalu socjalnego i obowiązek odszkodowawczy aktualizuje się

w chwili uprawomocnienia się wyroku eksmisyjnego. Błędnie nadto przyjął, że

pozwana nie kwestionowała roszczenia co do zasady, mimo że ją podważała

w zakresie odszkodowania za okres przed sierpniem 2012 r. Rezultatem zrównania

chwili powstania obowiązku gminy i chwili powstania jej odpowiedzialności

odszkodowawczej jest brak ustaleń w zakresie koniecznym do prawidłowej oceny

przesłanki bezprawności działania pozwanej, włącznie z datą powiadomienia

pozwanej o dacie prawomocnego wyroku przyznającego osobom eksmitowanym

uprawnienie do lokalu socjalnego. Uzasadnione są zatem zarzuty naruszenia

art. 18 ust. 5 u.o.p.l. przez błędną wykładnię oraz wadliwe zastosowanie.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 386 § 4 k.p.c.