IV CSK 514/14

Sygn. akt IV CSK 514/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 21 maja 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

SSN Krzysztof Strzelczyk

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa S. C.

przeciwko P. Spółce Akcyjnej z siedzibą w L.

o usunięcie linii energetycznej i zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 21 maja 2015 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Okręgowego w O.

z dnia 20 lutego 2014 r.,

1) oddala skargę kasacyjną,

2) zasądza od powoda na rzecz strony pozwanej kwotę 1800

(tysiąc osiemset) zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa

procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

2

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 31 lipca 2013 r.: oddalił powództwo S. C.

przeciwko P. S. A. z siedzibą w L. w zakresie dotyczącym żądania usunięcia

urządzeń elektroenergetycznych, zasądził od strony pozwanej na rzecz powoda

kwotę 14 618 zł, oddalił powództwo w zakresie dotyczącym żądania zapłaty w

pozostałej części.

Apelację powoda Sąd Okręgowy oddalił wyrokiem z dnia 20 lutego 2014 r.

Powód domagał się nakazania stronie pozwanej usunięcia transformatora,

kabla ziemnego oraz dwóch linii energetycznych napowietrznych, wchodzących

w skład przedsiębiorstwa strony pozwanej, znajdujących się na działce nr 684/6

będącej w użytkowaniu wieczystym powoda, położonej w C. Jednocześnie żądał

zasądzenia kwoty 65 206 zł tytułem wynagrodzenia za korzystanie przez stronę

pozwaną bez tytułu prawnego z tej działki w zakresie związanym z wymienionymi

urządzeniami. Urządzenia te zostały oddane do użytku w marcu 1980 r. w wyniku

wykonania „planu realizacyjnego”, zatwierdzonego w 1976 r. przez Wojewódzką

Dyrekcję Rozbudowy Miast i Osiedli Wiejskich w O. Grunt, na którym się znajdują,

stanowił wówczas część nieruchomości (oznaczonej później w ewidencji gruntów

jako działka nr 684), pozostającej w zarządzie państwowego Rejonowego

Przedsiębiorstwa Melioracyjnego, po zmianie nazwy: Przedsiębiorstwa Konserwacji

Urządzeń Wodnych i Melioracji, w P. Decyzją z dnia 23 maja 1991 r. Wojewoda […]

stwierdził nabycie z mocy prawa z dniem 5 grudnia 1990 r. przez Przedsiębiorstwo

Konserwacji Urządzeń Wodnych i Melioracji użytkowania wieczystego działki nr 684.

W wyniku prywatyzacji tego przedsiębiorstwa powstało Przedsiębiorstwo

Konserwacji Urządzeń Wodnych i Melioracji Sp. z o.o. W dniu 17 grudnia 2002 r.

i 25 marca 2003 r. Syndyk masy upadłości Przedsiębiorstwa Konserwacji Urządzeń

Wodnych i Melioracji Sp. z o.o. sprzedał S. i M. C. nieruchomości oznaczone jako

działki nr 684/1, 684/2, 684/3, 684/4, 684/5. W 2005 r. z nieruchomości oznaczonej

jako działka nr 684/1 wyodrębniona została nieruchomość obejmująca działkę nr

684/6. Grunt na tej działce jest od 1986 r. sklasyfikowany jako „tereny zabudowane

inne”.

3

Sąd Okręgowy tak samo jak Sąd Rejonowy uznał, że choć strona pozwana

nie legitymuje się tytułem prawnym do korzystania z nieruchomości, którą stanowi

działka nr 684/6, w zakresie wiążącym się ze znajdującymi się na niej urządzeniami

elektroenergetycznymi, to roszczenie negatoryjne powoda nie mogło zostać

uwzględnione wobec sprzeczności dochodzenia przez niego tego roszczenia

z zasadami współżycia społecznego (art. 5 k.c.). Powód wiedział, co kupuje.

On też doprowadził do tego, że z większej nieruchomości została wyodrębniona

mniejsza, o znacznie ograniczonej funkcjonalności. Strona pozwana nie ma realnej

możliwości zmiany przebiegu linii energetycznej. Wartość przedmiotu ochrony jest

nieadekwatna do wartości dobra dotkniętego środkiem ochrony prawnej

zastosowanym przez powoda.

Za bezzasadne Sąd Okręgowy w tych okolicznościach uznał także

roszczenie powoda o wynagrodzenie za korzystanie przez stronę pozwaną z gruntu

bez tytułu prawnego. Powód wkalkulował uszczerbek majątkowy wynikły dla niego

z korzystania z gruntu przez stronę pozwaną w cenę kupna użytkowania

wieczystego. W zakresie, w jakim to roszczenie zostało uwzględnione przez Sąd

Rejonowy, wyrok tego Sądu nie mógł jednak zostać zmieniony. Uniemożliwiał to

ze względu na brak apelacji strony pozwanej zakaz przewidziany w art. 384 k.p.c.

W skardze kasacyjnej powód zarzucił, że wyrok Sądu Okręgowego zapadł

z naruszeniem: przepisu art. 5 k.c., przepisu art. 225 w związku z art. 224 § 2 k.c.

i art. 352 § 2 k.c. oraz przepisu art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z ustaloną linią orzecznictwa, naruszenie przez sąd drugiej instancji

art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. może stanowić podstawę kasacyjną

tylko wtedy, gdy uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia sądu drugiej instancji

jest dotknięte takimi wadami, które uniemożliwiają przeprowadzenie kontroli

kasacyjnej. Uzasadnienie wyroku Sądu Okręgowego takich wad nie ma.

Podniesiony w skardze kasacyjnej przez powoda zarzut naruszenie art. 328 § 2

w związku z art. 391 § 1 k.p.c. wskutek niewyjaśnienia przez Sąd Okręgowy

podstawy prawnej wydanego wyroku jest gołosłowny. W świetle lektury

uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie ulega wątpliwości, iż do oddalenia apelacji

4

doszło - jak była już o tym mowa wyżej - dlatego, że Sąd Okręgowy stwierdził

w sprawie istnienie, w zakresie odnoszącym się do roszczenia negatoryjnego,

przesłanek zastosowania art. 5 k.c., a w zakresie odnoszącym się do roszczenia

o zapłatę, brak przesłanek do zastosowania powołanych w apelacji oraz w skardze

kasacyjnej przepisów art. 225 w związku z art. 224 § 2 k.c. i art. 352 § 2 k.c.

Czy była to w pełni prawidłowa materialnoprawna ocena stanu faktycznego

sprawy, jest już inną kwestią, wychodzącą poza granice problemu prawidłowego

wywiązania się sądu z obowiązków, które na niego nakłada art. 328 § 2 k.p.c.

co do uzasadnienia wyroku. Kwestia ta dotyka materialnoprawnych podstaw

wniesionej skargi kasacyjnej.

Sam powód zwrócił uwagę w skardze kasacyjnej na obowiązywanie

w prawie polskim, kiedy nastąpiło pierwsze zdarzenie składające się na stan

faktyczny sprawy, i przez wiele lat później, zasady jednolitej własności państwowej,

wywodzonej z art. 128 k.c. w pierwotnym brzmieniu. Zasada jednolitej własności

państwowej (mienia państwowego), zwana także zasadą jednolitego funduszu

własności państwowej, była różnie rozumiana. Kontrowersja dotyczyła statusu

prawnego państwowych osób prawnych względem mienia państwowego

znajdującego się w zarządzie tych osób. W orzecznictwie Sądu Najwyższego

kontrowersja ta została rozstrzygnięte na rzecz stanowiska uznającego Państwo za

wyłączny podmiot uprawnień wchodzących w zakres mienia państwowego

znajdującego się w zarządzie państwowych osób prawnych; państwowe osoby

prawne - według tego stanowiska - jedynie wykonywały te uprawnienia w imieniu

własnym tak jakby one im samym przysługiwały (zob. w szczególności uchwały

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego - zasady prawne - z dnia 7 listopada

1980 r., III CZP 2/80 i 18 czerwca 1991 r., III CZP 38/91). Stanowisko to było

kontynuacją poglądu wyrażonego jeszcze przed wejściem w życie Kodeksu

cywilnego, na gruncie art. 8 konstytucji z 1952 r., w uchwale składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 16 października 1961 r., I CO 20/61.

W wyniku obowiązywania tak rozumianej zasady jednolitej własności

państwowej zarówno właścicielem i posiadaczem samoistnym gruntu znajdującego

się w zarządzie przedsiębiorstwa państwowego, na którym posadowiono

urządzenia elektroenergetyczne objęte pozwem, jak i właścicielem i posiadaczem

5

samoistnym tych urządzeń, wchodzących, ze skutkiem przewidzianym w art. 49

§ 1 k.c., w skład przedsiębiorstwa przesyłowego - poprzednika prawnego strony

pozwanej, było Państwo (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia

2008 r., II CSK 314/08). Dopóty, dopóki istniał taki stan prawny, nie było potrzeby -

ani nawet możliwości w świetle zasad ówczesnego ustroju - przyznania

przedsiębiorstwu przesyłowemu specjalnego, odrębnego - w postaci służebności

lub innej funkcjonalnie zbliżonej - uprawnienia do korzystania w odpowiednim

zakresie z gruntu znajdującego się w zarządzie przedsiębiorstwa państwowego, na

którym zainstalowano urządzenia elektroenergetyczne. O samym zainstalowaniu

urządzeń na gruncie znajdującym się w zarządzie przedsiębiorstwa państwowego

i eksploatacji tych urządzeń przez przedsiębiorstwo przesyłowe decydowano przy

użyciu instrumentów prawnych właściwych „systemowi wykonywania socjalistycznej

własności państwowej”.

Obowiązywanie zasady jednolitej własności państwowej uchyliła nowelizacja

art. 128 k.c. z dnia 31 stycznia 1989 r. Weszła ona w życie 2 lutego 1989 r.

Zmianę o nieporównanie większej doniosłości w stosunkach społeczno-

gospodarczych oraz prawnych przyniosło jednak dopiero uwłaszczenie przez

ustawodawcę państwowych osób prawnych, w tym więc, a nawet przede wszystkim,

przedsiębiorstw państwowych, na pozostających w ich zarządzie nieruchomościach

i ruchomościach. Uwłaszczenie państwowych osób prawnych na znajdujących się

w ich zarządzie nieruchomościach, a ściślej nadanie im prawa użytkowania

wieczystego tych nieruchomości, nastąpiło ustawą z dnia 29 września 1990 r.

o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości

(Dz.U.1990.79.464 - dalej: „u.z.u.g.n.”). Artykuł 2 ust. 1 zdanie pierwsze u.z.u.g.n.

głosił, że grunty stanowiące własność Skarbu Państwa lub własność gminy

(związku międzygminnego), z wyłączeniem gruntów Państwowego Funduszu

Ziemi, będące w dniu wejścia w życie tej ustawy, tj. w dniu 5 grudnia 1990 r.,

w zarządzie państwowych osób prawnych innych niż Skarb Państwa, stają

się z tym dniem z mocy prawa przedmiotem użytkowania wieczystego; w dniu

1 stycznia 1998 r. art. 2 u.z.u.g.n. został zastąpiony przez art. 200 ustawy z dnia

21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. 2014.518 ze zm. - dalej:

„u.g.n.”). Podstawa uwłaszczenia państwowych osób prawnych co do ruchomości -

6

a do tej kategorii rzeczy należy zaliczyć ze względu na rozwiązanie przyjęte w art.

49 § 1 k.c. urządzenia wchodzące w skład przedsiębiorstwa przesyłowego - i chwila

tego uwłaszczenia, w szczególności, czy także nastąpiło ono 5 grudnia 1990 r.,

czy, w odniesieniu do przedsiębiorstw państwowych, dopiero 7 stycznia 1991 r.,

rysowała się mniej jednoznacznie, jednak samo dokonanie uwłaszczenia z mocy

prawa także w tym zakresie nie budzi wątpliwości (por. uchwała składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego - zasada prawna - z dnia 18 czerwca 1991 r., III CZP

38/91, oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 2012 r., III CZP 93/11).

W konsekwencji uwłaszczenia, kto inny stał się użytkownikiem wieczystym

nieruchomości, na której posadowiono urządzenia elektroenergetyczne objęte

żądaniem pozwu (państwowe Przedsiębiorstwo Konserwacji Urządzeń Wodnych

i Melioracji w P.), a kto inny właścicielem tych urządzeń (przedsiębiorstwo

państwowe przesyłowe – poprzednik prawny strony pozwanej). Przestała więc

istnieć dotychczasowa podstawa prawna w postaci jednolitej własności państwowej

do korzystania w odpowiednim zakresie przez przedsiębiorstwo państwowe -

poprzednika prawnego strony pozwanej, z gruntu, na którym posadowiono

urządzenia elektroenergetyczne. Wynikł tym samym problem, który jest przejawem

szerszego zagadnienia: zapewnienia w związku z uwłaszczeniem ochrony praw

osób trzecich.

W art. 2 ust. 1 zdanie drugie u.z.u.g.n. postanowiono, że zamieszczony

w zdaniu pierwszym przepis - zgodnie z którym grunty stanowiące własność

Skarbu Państwa lub własność gminy, będące w dniu wejścia w życie tej ustawy,

tj. w dniu 5 grudnia 1990 r., w zarządzie państwowych osób prawnych innych

niż Skarb Państwa, stają się z tym dniem z mocy prawa przedmiotem

użytkowania wieczystego - nie narusza praw osób trzecich. Obecnie odpowiednik

art. 2 ust. 1 zdanie drugie u.z.u.g.n. znajduje się w art. 200 ust. 4 u.g.n.

W orzecznictwie administracyjnym zastosowanie zastrzeżenia „nie narusza praw

osób trzecich” ograniczane jest do postępowania o stwierdzenie uwłaszczenia

(nabycia użytkowania wieczystego). Wykorzystuje się je do rozstrzygania kolizji

między przesłankami uwłaszczenia państwowej osoby prawnej a przesłankami

przysługiwania innego tytułu do nieruchomości zgłaszanego przez osobę

trzecią (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia

7

23 maja 2007 r., I SA/Wa/07 oraz wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego

z dnia 9 maja 2013 r., I OSK 2266/11, i 11 grudnia 2014 r., I OSK 1039/13).

Znaczenie zastrzeżenia „nie narusza praw osób trzecich” jest jednak szersze

i polega, ujmując ogólnie, na zapewnieniu zachowania przez osoby trzecie

w stosunku do nieruchomości objętej uwłaszczeniem wszelkich swych praw bez

względu na ich źródło i charakter, nie tylko więc takich, których uwzględnienie

wyklucza stwierdzenie uwłaszczenia (nabycia użytkowania wieczystego).

W rozpatrywanym w sprawie przypadku zachowanie przez państwowe

przedsiębiorstwo przesyłowe w nienaruszonej postaci dotychczasowego

tytułu do korzystania z nieruchomości, na której znajdują się urządzenia

elektroenergetyczne, nie było oczywiście możliwe. Tytuł ten wynikał z jednolitej

własności państwowej, a ta przestała istnieć wskutek uwłaszczenia. W takim

jednak przypadku formuła „nie narusza praw osób trzecich”, musi być

interpretowana elastycznie, w sposób dostosowany do jej celu. Dokonując

uwłaszczenia zmierzano do radykalnego przekształcenia stosunków społeczno-

gospodarczych, ale nie do radykalnego zakłócenia funkcjonowania przedsiębiorstw

przesyłowych. Nie dojdzie w rozpatrywanym przypadku do naruszenia praw

państwowego przedsiębiorstwa przesyłowego, gdy się uzna przepis zamieszczony

pierwotnie w art. 2 ust. 1 zdanie drugie u.z.u.g.n., a obecnie w art. 200 ust. 4

u.g.n., za podstawę przyznania temu przedsiębiorstwu nieodpłatnie z mocy

prawa, niejako w miejsce pierwotnego tytułu, możliwości korzystania z gruntu

innego przedsiębiorstwa państwowego w zakresie i w sposób odpowiadający

możliwościom, jakie w tej materii wynikały z decyzji, o której mowa w art. 75

ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu

nieruchomości (Dz.U.1989.1474 ze zm.), obowiązującym w czasie wejścia

w życie art. 2 u.z.u.g.n. Za przyznaniem możliwości korzystania z gruntu, o który

tu chodzi, w takim zakresie i w taki sposób przemawia wcześniejsze

podleganie tego gruntu zasadom gospodarowania opartym na wykorzystaniu

środków o charakterze władczym. Możliwość ta wyraża się w trwałym obowiązku

znoszenia przez użytkownika wieczystego stanu ukształtowanego położeniem

zainstalowanego na gruncie urządzenia, wchodzącego w skład przedsiębiorstwa

przesyłowego, i czynności niezbędnych do zapewnienia prawidłowej eksploatacji

8

tego urządzenia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 marca 2007 r.,

II CSK 457/06 oraz uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

8 kwietnia 2014 r., III CZP 87/13). Każdy kolejny nabywca ograniczonego w ten

sposób prawa użytkowania wieczystego wstępuje w wynikły stąd stan prawny,

ma obowiązek znosić go wobec przedsiębiorcy przesyłowego, w skład

przedsiębiorstwa którego wchodzą urządzenia zainstalowane na gruncie

stanowiącym przedmiot tego użytkowania.

Z państwowego Przedsiębiorstwa Konserwacji Urządzeń Wodnych

i Melioracji prawo użytkowania wieczystego przeszło więc na Przedsiębiorstwo

Konserwacji Urządzeń Wodnych i Melioracji Sp. z o.o. z ograniczeniem

wynikającym z wspomnianego obowiązku, mającego swe źródło w art. 2 ust. 1

zdanie drugie u.z.u.g.n. Także powód (wraz z żoną) nabył to prawo z wskazanym

ograniczeniem. Jest wprawdzie regułą w przypadku sprzedaży dokonanej

w postępowaniu upadłościowym wygaśnięcie praw i roszczeń osób trzecich

w stosunku do przedmiotu sprzedaży (zob. art. 313 ust. 1 i 2 ustawy z dnia

28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U.2015.233), ale reguła

ta nie ma zastosowania do omawianego ograniczenia prawa użytkowania

wieczystego ze względu na funkcje i trwały charakter tego ograniczenia

(por. art. 313 ust. 3 wymienionej ustawy).

Strona pozwana jako następca prawny przedsiębiorstwa państwowego,

w skład którego wchodziły objęte pozwem urządzenia elektroenergetyczne

w chwili wejścia w życie art. 2 u.z.u.g.n., ma więc - inaczej niż przyjął Sąd

Okręgowy w ślad za Sądem Rejonowym - tytuł prawny o przedstawionej

wyżej treści do korzystania z nieruchomości, jaką stanowi działka 684/6.,

wynikający z art. 2 ust. 1 zdania drugie u.z.u.g.n. Ta jednak nieprawidłowość

w ocenie ustalonego stanu faktycznego przez Sąd Okręgowy nie wpłynęła na wynik

sprawy. Dochodzone przez powoda żądania należało bowiem niewątpliwie oddalić

już właśnie ze względu na przysługiwanie stronie pozwanej tytułu prawnego do

korzystania z nieruchomości powoda w zakresie wiążącym się ze znajdującymi

się na niej urządzeniami elektroenergetycznymi. Założeniem zarówno roszczenia

negatoryjnego (co do roszczenia negatoryjnego użytkownika wieczystego

zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 listopada 2013 r., II CNP 15/13),

9

jak i roszczenia, które powód wywodzi z art. 225 w związku z art. 224 § 2 k.c. i art.

352 § 2 k.c., jest korzystanie przez osobę, wobec której roszczenia są skierowane,

z nieruchomości bez tytułu prawnego (co do przesłanek drugiego z tych roszczeń

zob. także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 marca 2007 r., II CSK 457/06).

W konsekwencji nieprzysługiwania powodowi roszczenia negatoryjnego

zbędne stało się rozpatrywanie kwestii nadużycia przez powoda tego prawa

w świetle art. 5 k.c.

Z przedstawionych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814

k.p.c.

oddalił skargę kasacyjną, a o kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnął

zgodnie z art. 98 w związku z art. 108 § 1 i art. 39821

k.p.c. oraz § 6 pkt 6 i § 12

ust. 4 rozrządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności radców

prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej

udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U.2013.490).