III SK 53/14

Sygn. akt III SK 53/14

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 maja 2015 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Romualda Spyt (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło

SSN Dawid Miąsik (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa E. Sp. z o.o. w P.

przeciwko Prezesowi Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów

o ochronę konkurencji,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 20 maja 2015 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 7 maja 2014 r.,

I. uchyla zaskarżony wyrok w punkcie I i oddala apelację

pozwanego w części dotyczącej nałożonej kary pieniężnej oraz w

punkcie IV i znosi między stronami koszty postępowania

apelacyjnego.

II. oddala skargę kasacyjną powoda w pozostałym zakresie.

III. znosi między stronami koszty postępowania kasacyjnego.

2

UZASADNIENIE

Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Prezes Urzędu)

decyzją z 4 sierpnia 2010 r., RPZ-1…/2010 uznał za praktykę ograniczającą

konkurencję w rozumieniu art. 9 ust. 1 i ust. 2 pkt 6 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r.

o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. Nr 50, poz. 331, uokik) zachowanie

E. Sp. z o.o. (powód) polegające na narzucaniu uciążliwych warunków umów o

przyłączenie do sieci elektroenergetycznej, w świetle których następuje

zmniejszenie mocy przyłączeniowej do wysokości mocy umownej w przypadku

zamówienia na podstawie umowy dystrybucji energii elektrycznej (sprzedaży

energii elektrycznej albo umowy kompleksowej) mocy umownej niższej od mocy

przyłączeniowej, co przynosi powodowi nieuzasadnione korzyści i stwierdził

zaniechanie stosowania tej praktyki z dniem 15 maja 2009 r. (punkt I decyzji). Za

stwierdzone naruszenie zakazu nadużywania pozycji dominującej Prezes Urzędu

nałożył na powoda karę pieniężną w wysokości 477.976,50 zł (punkt II decyzji).

Powód zaskarżył decyzję odwołaniem.

Sąd Okręgowy w W. – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów wyrokiem z

21 maja 2013 r., zmienił decyzję Prezesa Urzędu w ten sposób, że uchylił jej punkt

II (nakładający karę pieniężną) i oddalił odwołanie w pozostałym zakresie, znosząc

wzajemnie koszty postępowania między stronami.

Sąd Okręgowy zwrócił uwagę, że w 2005 r. toczyło się z udziałem powoda

postępowanie antymonopolowe, którego przedmiotem była analiza zarzutu

nadużycia pozycji dominującej poprzez stosowania postanowienia wzorca umowy

tożsamego z tym, które stanowiło podstawę postawienia zarzutu nadużycia pozycji

dominującej w niniejszej sprawie. W kończącej to postępowanie decyzji z 14

grudnia 2005 r., RPZ …4/2005 Prezes Urzędu stwierdził, że nie neguje zasadności

wprowadzenia do umowy o przyłączenie rozwiązań, które zapewniłyby maksymalne

zbliżenie wartości mocy przyłączeniowej i umownej w pierwszej umowie sprzedaży

a jednocześnie gwarantowałby, że odbiorca energii starannie oszacuje swoje

aktualne i przyszłe zapotrzebowanie na energię. W decyzji z 14 grudnia 2005 r.,

RPZ …4/2005 Prezes Urzędu zakwestionował jednak jedynie brak uzasadnienia

dla praktyki, w wyniku której kontrahent ponosiłby skutki przewymiarowania

przyłącza w nieograniczonym czasie.

3

Orzekając o zasadności odwołania od decyzji wydanej w niniejszej sprawie

Sąd Okręgowy podzielił stanowisko Prezesa Urzędu, zgodnie z którym powód

nadużył pozycji dominującej stosując praktykę polegającą na eksploatacji

kontrahentów w ten sposób, że narzucał im postanowienia umowne, które mogły

stanowić dla powoda podstawę do uzyskiwania nieuzasadnionych korzyści

finansowych, a jednocześnie stanowić uciążliwy warunek dla podmiotów

przyłączanych do sieci. Zachowanie powoda wyczerpywało znamiona praktyki z

art. 9 ust. 2 pkt 6 uokik. Narzucane przez powoda warunki umowy o przyłączenie

były w ocenie Sądu uciążliwe, ponieważ w sytuacji gdy przyłączany do sieci

powoda podmiot potrzebował zwiększenia mocy umownej, musiał występować z

wnioskiem o zwiększenie mocy przyłączeniowej i ponosić z tego tytułu dodatkowe

opłaty. Powód uzyskiwał nieuzasadnione korzyści, gdyż otrzymywał od

przyłączanego kontrahenta opłatę za przyłączenie w wysokości zawyżonej zawsze

wtedy, gdy kontrahent zawarł umowę dystrybucji o mocy niższej niż moc

przyłączeniowa. W przypadku zaś zapotrzebowania na większą moc umowną, do

poziomu pierwotnie oznaczonego w umowie przyłączeniowej, powód pobierał

opłatę za zwiększenie mocy przyłączeniowej, mimo iż wcześniej klient dokonał

opłaty za ustalenie mocy dystrybucyjnej na wyższym poziomie (która to moc

została następnie zmniejszona do poziomu mocy umownej).

Sąd Okręgowy nie uwzględnił argumentacji powoda, że jego zachowanie

było obiektywnie uzasadnione. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że uokik nie

zawiera przepisów, które legalizowałyby nadużycie pozycji dominującej. Jedynie

wyjątkowo wnikliwa analiza zachowania przedsiębiorcy dominującego na rynku

uzasadnia stwierdzenie, że określone działanie dominanta nie stanowi nadużycia

pozycji dominującej. Argumenty natury prawnej i ekonomicznej przedstawione

przez powoda w toku postępowania nie uzasadniały jednak stosowania

kwestionowanego postanowienia w brzmieniu sprzed 15 maja 2009 r., ponieważ

automatyzm mechanizmu działającego na niekorzyść kontrahentów stanowił dla

nich bezpośrednią i realną szkodę, prowadząc do uzyskiwania przez powoda

nieuzasadnionych korzyści.

Sąd Okręgowy nie uwzględnił zarzutu nieważności decyzji z powodu

tożsamości praktyki powoda stwierdzonej w decyzji zaskarżonej w niniejszej

4

sprawie z praktyką badaną przez Prezesa Urzędu w 2005 r. Sąd Okręgowy

wyjaśnił, że nie budziło jego wątpliwości, iż decyzja z 2005 r. odnosi się do tego

samego podmiotu, w obydwu przypadkach występuje tożsamość przedmiotu

sprawy, stan prawny w zakresie przesłanek nadużycia pozycji dominującej jest

identyczny, nie mniej jednak uległy zmianie okoliczności o charakterze faktycznym,

związane ze stosowaniem postanowienia umownego w praktyce. Dopiero praktyka

stosowania postanowienia pokazała, jakie niekorzystne skutki rynkowe ono

wywiera. Sąd Okręgowy miał także na względzie, iż mimo formalnego wszczęcia w

2005 r. postępowania w odniesieniu do klauzuli ocenianej w niniejszej sprawie,

Prezes Urzędu ostatecznie nie wypowiedział w tej kwestii w sposób, jakiego

wymagał art. 11 uokik z 2000 r. Sąd pierwszej instancji uwzględnił jednak, że w

uzasadnieniu decyzji z 14 grudnia 2005 r., RPZ-…4/2005 Prezes Urzędu podkreślił,

że sam cel stosowania przez powoda mechanizmu mającego na celu zbliżenie do

siebie mocy przyłączeniowej z mocą umowną nie stoi w sprzeczności z ustawą

antymonopolową. W ocenie Sądu Okręgowego okoliczność, że w 2005 r. Prezes

Urzędu nie dostrzegł negatywnych skutków tego samego postanowienia,

uzasadniała odstąpienie od wymierzania kary. Zdaniem Sądu stosowanie praktyki

przez kolejne 5 lat przed wszczęciem postępowania zakończonego wydaniem

decyzji w niniejszej sprawie było wynikiem działania powoda w zaufaniu do

organów państwa. Brak reakcji Prezesa Urzędu po zapoznaniu się z wzorami

umów stosowanymi przez powoda w 2005 r. mógł wzbudzić u dominanta

przekonanie, że stosowana przez niego klauzula nie narusza prawa i nie stanowi

przejawu nadużywania pozycji dominującej. Uzasadniało to uchylenie decyzji w

części dotyczącej kary pieniężnej. Sąd pierwszej instancji podkreślił także, że kary

pieniężne mają charakter fakultatywny. Za uchyleniem decyzji w części dotyczącej

kary pieniężnej przemawiał bezpośredni cel działania dominanta, jakim nie była

eksploatacja przyłączanych podmiotów, lecz ochrona przed możliwością wzrostu

kosztów eksploatacji infrastruktury energetycznej. Nie bez znaczenie był niewielki

udział opłat z tytułu przyłączenia w przychodzie powoda oraz zaniechanie

stosowania kwestionowanej klauzuli jeszcze przed wszczęciem postępowania w

niniejszej sprawie.

5

Prezes Urzędu zaskarżył wyrok Sądu Okręgowego apelacją w części

zmieniającej decyzję. Powód zaskarżył wyrok apelacją w części oddalającej

odwołanie w pozostałym zakresie oraz co do kosztów postępowania.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 7 maja 2014 r., zmienił wyrok Sądu pierwszej

instancji w pkt 1 w ten sposób, że zmienił pkt II decyzji Prezesa Urzędu i obniżył

karę pieniężną do kwoty 238.988,25 zł. W pozostałym zakresie oddalił apelację

Prezesa Urzędu, a apelację powoda oddalił w całości.

Sąd drugiej instancji podzielił ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego, za

wyjątkiem ustalenia dotyczącego udziału powoda w postępowaniu

antymonopolowym zakończonym decyzją RPZ-…4/2005.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że wpływ na ocenę prawną Sądu pierwszej

instancji miał fakt wcześniejszego prowadzenia postępowania wyjaśniającego (RPZ

…7/05/JK) i postępowania antymonopolowego zakończonego decyzją

RPZ-…4/2005. Postępowanie wyjaśniające prowadzone było w sprawie wstępnego

ustalenia, czy niektóre postanowienia umów o przyłączenie do sieci E. S.A. nie

stanowią przejawu nadużywania pozycji dominującej na rynku. Uwaga Prezesa

Urzędu skierowana była na postanowienie, zgodnie z którym w przypadku zawarcia

umowy sprzedaży energii i świadczenia usług przesyłowych na moc umowną

mniejszą od mocy przyłączeniowej, klient zobowiązuje się do zwrotu różnicy między

udokumentowanymi wydatkami poniesionymi przez powoda w związku z realizacją

umowy, a wydatkami, która zostałyby poniesione dla przyłączenia zmniejszonej

mocy. Wątpliwości organu dotyczyły także postanowienia o właściwości sądów,

pominięcia informacji o możliwości dochodzenia roszczeń w przypadku, gdy

przyłączenie nie dojdzie do skutku z przyczyn leżących po stronie E. S.A. Po

uzyskaniu stanowiska E. S.A. postępowanie wyjaśniające zostało zamknięte.

Prezes Urzędu wszczął postępowanie antymonopolowe w związku z podejrzeniem

nadużywania pozycji dominującej na lokalnym rynku przyłączania podmiotów do

sieci, poprzez narzucanie odbiorcom uciążliwych warunków umów o przyłączenie

do sieci polegających tylko na nieograniczonym w czasie zobowiązaniu podmiotu

przyłączanego do zwrotu na rzecz E. S.A. różnicy między udokumentowanymi

wydatkami poniesionymi przez E. S.A. w związku z realizacją umowy o

przyłączenie, a wydatkami jakie zostałyby poniesione dla zmniejszonej mocy.

6

Decyzja Prezesa Urzędu z 17 grudnia 2005 r., RPZ …4/2005 zobowiązywała E.

S.A. do niezwłocznego zaprzestania stosowania w umowach o przyłączenie do

sieci postanowień nakładających na podmioty przyłączane do sieci zobowiązania

do zwrotu na rzecz E. S.A. różnicy między udokumentowanymi wydatkami

poniesionymi przez przedsiębiorstwo energetyczne w związku z realizacją umowy,

a wydatkami, która zostałyby poniesione dla przyłączenia niższej mocy.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego jest bezsporne, że Prezes Urzędu nie objął

zakresem postępowania antymonopolowego praktyki wynikającej ze stosowania

postanowienia § 15 ust. 3 wzoru umowy, opierając się na wyjaśnieniach E. S.A. z

23 września 2005 r. Z tych wyjaśnień wynikało, że stosowanie § 15 ust. 3 wzorca

umowy może prowadzić do pobierania opłaty tylko wtedy, gdy E. S.A. wykorzysta

nadwyżkę z mocy przyłączeniowej dla innych podmiotów i kiedy powrót do

pierwotnie wnioskowanej mocy przyłączeniowej wymagałby poniesienia nakładów

inwestycyjnych. Drugi bezsporny wniosek jest taki, że postępowanie dotyczyło

praktyki przedsiębiorstwa energetycznego E. S.A. a nie E. Sp. z o.o. E. Sp. z o.o.

powstała w celu realizacji dyspozycji art. 9d ust. 1 Prawa energetycznego, w

związku z koniecznością wykonania przewidzianego w prawie unijnym obowiązku

wyodrębnienia przedsiębiorstwa dystrybucyjnego ze struktury zintegrowanego

pionowo przedsiębiorstwa energetycznego. Zdaniem Sądu drugiej instancji nie

zachodzi w tym stanie faktycznym tożsamość strony postępowania

antymonopolowego zakończonego decyzją RPZ-…4/2005 i postępowania

zakończonego decyzją wydaną w niniejszej sprawie. Nie występuje przypadek tego

samego przedmiotu sprawy w obu postępowaniach. W ocenie Sądu Apelacyjnego

postępowanie toczące się z udziałem innego podmiotu i wynik tego postępowania

nie ma przełożenia na podmiot, który nie brał udziału w tym postępowaniu. Jeżeli

organ, na podstawie wyjaśnień E. S.A. nie miał przesłanek do postawienia zarzutu

nadużywania pozycji dominującej w zakresie praktyki opartej na § 15 ust. 3 wzorca

umowy, to dla E. Sp. z o.o. nie mogło to stanowić jakiegokolwiek przyzwolenia na

stosowanie postanowienia prowadzącego do nadużywania pozycji dominującej.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że z odpowiedzi E. S.A. udzielonej w postępowaniu

wyjaśniającym prowadzonym w 2005 r. wynikało, że zachowanie E. S.A. nie

wywoływało skutków antykonkurencyjnych. Natomiast w postępowaniu

7

zakończonym wydaniem decyzji w niniejszej sprawie udowodniono

antykonkurencyjne skutki narzucania warunków umów o przyłączenie do sieci.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, nieuznanie praktyki E. S.A. za przejaw

nadużywania pozycji dominującej nie mogło stanowić o wyjątkowości sytuacji w

jakiej E. Sp. z o.o. naruszył przepisy uokik. Ocena całokształtu okoliczności sprawy

uzasadniała podjęcie przez Prezesa Urzędu decyzji o skorzystaniu z przysługującej

mu na podstawie art. 106 ust. 1 pkt 1 uokik uznaniowej kompetencji do nałożenia

kary pieniężnej z tytułu stwierdzonego naruszenia. Wymierzając kwotę bazową na

poziomie 0,04% Prezes Urzędu brał pod uwagę naturę naruszenia, wagę praktyki,

cel działania. Niewielki udział opłat z tytułu przyłączenia w przychodzie powoda i

specyfika rynku uzasadniały zmniejszenie kwoty bazowej kary o 40%. Jako

okoliczność łagodzącą Prezes Urzędu uwzględnił zaniechanie stosowania praktyki

przed wszczęciem postępowania antymonopolowego. W ocenie Sądu drugiej

instancji nie uwzględniono wszystkich okoliczności przemawiających na korzyść E.

Sp. z o.o., to jest zakresu terytorialnego działalności powoda, skali umów

zawierających automatyczne zrównanie mocy przyłączeniowej i umownej przy

podanej niższej wielkości mocy umownej, znikomych kosztów opłaty

przyłączeniowej z punktu widzenia podmiotów przyłączanych. Dlatego Sąd

Apelacyjny uznał za zasadne obniżenie poziomu kary pieniężnej o 50%.

Sąd Apelacyjny nie podzielił zarzutu naruszenia art. 47931a

§ 3 k.p.c. w

związku z art. 156 § 1 pkt 3 k.p.a. ponieważ decyzja RPZ-1…/2010 nie dotyczy

sprawy poprzednio rozstrzygniętej decyzją RPZ-…4/2005. E. Sp. z o.o. została

założona aktem notarialnym z 7 grudnia 2006 r. Z pełnego odpisu rejestru

przedsiębiorców nie wynika, by E. Sp. z o.o. powstała w wyniku łączenia, podziału

lub przekształcenia E. S.A. Cechą charakterystyczną sukcesji uniwersalnej jest to,

że jest ona dopuszczalna wyjątkowo i tylko w przypadkach wyraźnie

przewidzianych przez przepisy prawa. Dokonywany wybór modelu przekształceń

(założenie nowej spółki) daje w ocenie Sądu Apelacyjnego prawo do wniosku, że E.

Sp. z o.o. nie jest następcą prawnym E. S.A. Ponadto, sprawa rozstrzygnięta

decyzją RPZ-…4/2005 obejmowała inny aspekt nadużywania pozycji dominującej

E. S.A. Zdaniem Sądu Apelacyjnego o rozstrzygnięciu sprawy administracyjnej

decyzją ostateczną można mówić tylko w przypadku postępowań

8

antymonopolowych, a nie postępowań wyjaśniających. Celem postępowania

wyjaśniającego jest tylko wstępne ustalenie, czy istnieją podstawy do podjęcia

interwencji przez Prezesa Urzędu.

Sąd drugiej instancji nie uwzględnił także zarzutu naruszenia art. 9 ust. 2 pkt

6 uokik, ponieważ mechanizm mający, zdaniem powoda, na celu ochronę

interesów odbiorców przed nieuzasadnionym poziomem cen i stawek opłat nie

został udowodniony.

Powód zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną w całości.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie art. 1 uokik w związku z art. 2

Konstytucji RP przez przyjęcie, że w interesie publicznym leży sankcjonowanie karą

pieniężną zachowań przedsiębiorcy polegających na stosowaniu postanowień

wzorca umowy, które były już analizowane przez Prezesa Urzędu, przy czym organ

nie zakwestionował tych postanowień; art. 551

, 552

i 554

k.c. przez przyjęcie, że

wniesienie aportem do spółki z o.o. przedsiębiorstwa energetycznego, w ramach

działalności którego stosowane były postanowienia umowne poddane uprzednio

badaniu Prezesa Urzędu nie stanowiło wystarczającej podstawy do powołania się

powoda na działanie w zaufaniu do dokonanej przez Prezesa Urzędu analizy tych

postanowień; art. 106 ust. 1 pkt 1 uokik poprzez obniżenie kary pieniężnej

nałożonej na powoda, podczas gdy jego zachowanie było już badane przez

Prezesa Urzędu i nie zostało zakwestionowane; art. 9 ust. 1 w zw. z art. 9 ust. 2 pkt

6 uokik przez utrzymanie wyroku oddalającego odwołania powoda, w sytuacji gdy

przypisana mu praktyka była obiektywnie uzasadniona, zatem decyzja powinna

zostać uchylona w całości.

Prezes Urzędu w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie.

Zdaniem organu powód nie miał uzasadnionych podstaw do przyjęcia założenia,

zgodnie z którym postanowienie umowne objęte zakresem postępowania

wyjaśniającego (RPZ-…7/05/JK), lecz nie objęte postępowaniem

antymonopolowym (zakończonym decyzją RPZ-…4/2005), nie stanowiło przejawu

nadużycia pozycji dominującej. Okoliczność, że postępowanie antymonopolowe nie

zostało wszczęte w odniesieniu do stosowania postanowienia umownego

badanego wstępnie w toku postępowania wyjaśniającego nie jest, zdaniem Prezesa

Urzędu, wystarczająca do przyjęcia, że powód działał w zaufaniu do organu co do

9

zgodności tego postanowienia z prawem. W materiałach postępowania

wyjaśniającego oraz postępowania antymonopolowego w sprawie RPZ-…4/2005

brak jest jakichkolwiek stwierdzeń wskazujących, że Prezes Urzędu zaaprobował

postanowienie umowne, które następnie zostało zakwestionowane w decyzji

RPZ-1…/2010. Organ nie negował jedynie zasadności posługiwania się przez

powoda narzędziami pozwalającymi na zbliżenie mocy przyłączeniowej do mocy

umownej w pierwszej umowie sprzedaży (dystrybucji) energii. Prezes Urzędu

stwierdził, że zachowania powoda nie można uznać za obiektywnie uzasadnione,

ponieważ nie jest ono niezbędne do osiągnięcia zgodnego z prawem celu. Przyjęte

przez powoda rozwiązanie nie było jedynym możliwym sposobem zapobiegania

zjawisku przewymiarowania przyłącza, czego dowodem jest wprowadzenie przez

powoda nowych rozwiązań przewidujących obniżenie mocy przyłączeniowej

dopiero wtedy, gdy w każdym z trzech kolejnych lat moc umowna zostanie ustalona

na poziomie niższym niż 80% mocy przyłączeniowej.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Skarga kasacyjna powoda ma uzasadnione podstawy, choć nie wszystkie

podniesione w niej zarzuty zasługują na uwzględnienie.

W pierwszej kolejności należy rozpoznać najdalej idący zarzut skargi

kasacyjnej, dotyczący naruszenia art. 9 ust. 2 pkt 6 uokik w związku z art. 9 ust. 1

uokik przez zastosowanie tych przepisów mimo, iż praktyka powoda powinna

zostać uznana za obiektywnie uzasadnioną.

Sąd Najwyższy podtrzymuje dotychczasowe stanowisko, zgodnie z którym

przedsiębiorca posiadający pozycję dominującą może bronić się przed

przypisaniem mu praktyki ograniczającej konkurencję wykazując, że zachowanie

odpowiadające przesłankom nazwanych deliktów z art. 9 ust. 2 uokik nie powinno

być kwalifikowane jako nadużycie pozycji dominującej, gdy istnieją obiektywne i

gospodarczo racjonalne przesłanki usprawiedliwiające takie zachowanie. Zakaz

nadużywania pozycji dominującej, choć uniemożliwia dominantowi konkurowanie

na rynku w sposób dozwolony dla uczestników o słabszej pozycji rynkowej, nie

pozbawia przedsiębiorcy posiadającego pozycję dominującą prawa do

10

racjonalnego prowadzenia działalności gospodarczej, w tym minimalizacji jej

kosztów z korzyścią dla części własnych klientów. Jak już rozstrzygnięto w

orzecznictwie i piśmiennictwie, ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na

przedsiębiorcy. Dlatego niewystarczające jest samo przywołanie potrzeby

racjonalizacji kosztów ponoszonych przez dominanta lub część jego klientów, a do

tego właśnie ograniczyła się argumentacja skargi kasacyjnej.

Dodatkowo, działania podejmowane przez dominanta w celu ochrony

własnych interesów gospodarczych muszą być proporcjonalne. Stosowane przez

powoda postanowienie umowne, zakładające obligatoryjne dostosowanie wielkości

mocy przyłączeniowej do mocy umownej, nie spełnia tego wymogu. Niezależnie od

sytuacji konkretnego klienta, a także niezależnie od faktycznego zapotrzebowania

na moc przyłączeniową w realizowanych bądź planowanych inwestycjach w

konkretnym obszarze sieci dystrybucyjnej powoda, każdy przypadek zamówienia

niższej mocy, niż moc przyłączeniowa, skutkował obniżeniem mocy

przyłączeniowej. Ten automatyzm zmiany wysokości mocy przyłączeniowej

powoduje, że między zachowaniem powoda uznanym za praktykę ograniczającą

konkurencję, a wskazywanym przez powoda celem tego zachowania nie występuje,

konieczny dla uwzględnienia obiektywnego uzasadnienia zachowania dominanta,

łącznik w postaci niezbędności zachowania przedsiębiorcy o mocnej pozycji

rynkowej do realizacji słusznego interesu gospodarczego.

Za oczywiście bezpodstawny należy uznać zarzut naruszenia art. 551

, 552

i

554

k.c., ponieważ przepisy te dotyczą stosunków cywilnoprawnych między

osobami fizycznymi i prawnymi. Nie jest możliwe wyprowadzenie na podstawie tych

przepisów zasady, zgodnie z którą niemajątkowym składnikiem przedsiębiorstwa w

rozumieniu art. 551

k.c. jest sytuacja faktyczna poprzednika prawnego

ukształtowana w wyniku przeprowadzenia przez organ ochrony konkurencji

postępowania wyjaśniającego.

Za zasadne Sąd Najwyższy uznał natomiast zarzuty naruszenia, w

okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy, art. 1 uokik w związku z art. 2

Konstytucji RP oraz art. 106 ust. 1 pkt 1 uokik. Na tle tych przepisów i

sformułowanych na ich podstawie zarzutów kasacyjnych należało udzielić

odpowiedzi na pytanie, czy nałożenie na E. Sp. z o.o. kary pieniężnej za

11

stwierdzone naruszenie art. 9 ust. 2 pkt 6 uokik znajdowało oparcie w przesłance

interesu publicznego z art. 1 uokik i art. 2 Konstytucji RP, gdy Prezes Urzędu

wcześniej prowadził postępowanie wyjaśniające, w toku którego badał

postanowienie umowy stosowane przez E. S.A., jednakże ostatecznie nie

zakwestionował go w postępowaniu antymonopolowym wszczętym po zakończeniu

postępowania wyjaśniającego?

Udzielając odpowiedzi na powyższe pytanie Sąd Najwyższy uznaje na

wstępie, że w ramach oceny prawidłowości zastosowania przesłanki interesu

publicznego w niniejszej sprawie możliwe jest uwzględnienie przebiegu i wyników

postępowań prowadzonych przez organ antymonopolowy w 2005 r. w odniesieniu

do zachowań E. S.A., ze względu na powiązania kapitałowe powoda i E. S.A. oraz

okoliczności wyodrębnienia powoda ze struktury E. S.A.

Jak wskazuje się w piśmiennictwie i co znalazło odzwierciedlenie w wyroku

Sądu Apelacyjnego, postępowanie wyjaśniające ukierunkowane jest na pozyskanie

przez Prezesa Urzędu wiedzy o zjawiskach rynkowych. Nie jest jego celem

stwierdzenie naruszenia zakazów zawartych w uokik, ani potwierdzenie zgodności

zachowania przedsiębiorcy z prawem. Dlatego z faktu zamknięcia postępowania

wyjaśniającego, niezależnie od tego czy w jego następstwie wszczęto w ogóle

postępowanie antymonopolowe, czy też postępowaniem antymonopolowym objęto

tylko niektóre zachowania przedsiębiorcy (których dotyczyło postępowanie

wyjaśniające prowadzone w celu wstępnego potwierdzenia samej możliwości

naruszenia przepisów uokik), nie można wyprowadzić generalnego zakazu

wszczynania w przyszłości odrębnego postępowania, w wyniku którego

przedsiębiorcy zarzuci się złamanie zakazu nadużywania pozycji dominującej przez

zachowanie, którego dotyczyło zamknięte wcześniej postępowanie wyjaśniające.

Zdaniem Sądu Najwyższego, interes publiczny wymaga, by Prezes Urzędu mógł

weryfikować w ramach postępowania antymonopolowego, w granicach

wyznaczonych przez art. 93 uokik, zachowania przedsiębiorców kwalifikowane jako

nadużycie pozycji dominującej, nawet gdy wcześniej nie zdecydował się na

wszczęcie postępowania właściwego po przeprowadzeniu postępowania

wyjaśniającego. Sąd Najwyższy ma jednak na względzie, że brak reakcji organu

antymonopolowego po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego kreuje po

12

stronie przedsiębiorcy, którego zachowania były wstępnie analizowane w toku

postępowania wyjaśniającego, szczególny stan niepewności co do zgodności tego

zachowania z prawem. Z jednej strony zachowanie to nie jest dalej kontestowane

przez organ ochrony konkurencji w ramach postępowania właściwego

ukierunkowanego na wyjaśnienia wszystkich przesłanek zastosowania zakazu

praktyk ograniczających konkurencję. Przedsiębiorca może odczytać to jako

milczącą akceptację dla badanego wstępnie w toku postępowania wyjaśniającego

sposobu działania tego przedsiębiorcy na rynku. Z drugiej strony, cel postępowania

wyjaśniającego nie służy formalnemu weryfikowaniu zgodności zachowania

przedsiębiorców z zakazami wynikającymi z uokik. Ponadto, zamknięcie

postępowania wyjaśniającego bez wszczęcia postępowania właściwego nie

niweczy w żaden sposób kompetencji Prezesa Urzędu do wszczęcia kolejnego

postępowania wyjaśniającego o takim samym przedmiocie, ani uprawnienia

podmiotów indywidualnych do powoływania się na naruszenie zakazu nadużywania

pozycji dominującej w stosunkach cywilnoprawnych.

Powyższe powoduje, że ewentualne konsekwencje zamknięcia

postępowania wyjaśniającego, którego zakres był szerszy niż przedmiot

wszczętego w jego następstwie postępowania antymonopolowego, należy

rozważać przy stosowaniu art. 106 ust. 1 pkt 1 uokik w późniejszej decyzji, wydanej

po przeprowadzeniu innego postępowania antymonopolowego, którego zakres

dotyczy weryfikacji zgodności z prawem zachowania objętego postępowaniem

wyjaśniającym, poprzedzającym inne postępowanie właściwe. Jak wynika z

orzecznictwa, korzystanie przez Prezesa Urzędu z poszczególnych kompetencji

przyznanych mu na podstawie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów może

być weryfikowane w postępowaniu sądowym z punktu widzenia przesłanki interesu

publicznego, o której mowa w art. 1 uokik (postanowienie Sądu Najwyższego z 21

czerwca 2013 r., III SK 56/12; wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 26 maja

2014 r., VI ACa 1386/13). Odwołanie się do korekcyjnej funkcji przesłanki interesu

publicznego ma istotne znaczenie w przypadku tych uprawnień Prezesa Urzędu,

które mają charakter uznaniowy, jak kompetencja do nakładania kar pieniężnych z

art. 106 ust. 1 pkt 1 uokik. Prezes Urzędu, w przeciwieństwie do Prezesa URE i

Prezesa UKE, nie jest zobligowany do nałożenia kary pieniężnej w przypadku

13

stwierdzenia naruszenia zakazu praktyk ograniczających konkurencję (wyrok Sądu

Najwyższego z 24 kwietnia 2014 r., III SK 24/14).

Odnosząc powyższe ogólne założenia do okoliczności niniejszej sprawy

należy przypomnieć, że Prezes Urzędu postanowieniem z 4 listopada 2005 r.,

RPZ- …7/05/JK zamknął postępowanie wyjaśniające wszczęte w związku z

podejrzeniem nadużywania przez E. S.A. pozycji dominującej na lokalnym rynku

przyłączania podmiotów do sieci elektroenergetycznej poprzez narzucanie

odbiorcom uciążliwych warunków umów o przyłączenie do sieci. W uzasadnieniu

tego postanowienia organ wyjaśnił, że jego celem było wstępne ustalenie, czy

postanowienie, zgodnie z którym w przypadku zawarcia umowy sprzedaży energii

elektrycznej i świadczenia usług przesyłowych na moc umowną mniejszą od mocy

przyłączeniowej, klient zobowiązuje się do zwrotu różnicy pomiędzy

udokumentowanymi wydatkami poniesionymi przez E. S.A. w związku z realizacją

umowy, a wydatkami, które zostałyby poniesione w przypadku, w którym moc

określona w umowie o przyłączenie była mniejsza. Organ zwrócił ponadto uwagę,

że w takim przypadku, w świetle innego postanowienia umowy o przyłączenie do

sieci, moc przyłączeniowa przyjmuje wartość mocy umownej. Zamykając

postępowanie wyjaśniające, Prezes Urzędu postanowił wszcząć z urzędu

postępowanie antymonopolowe w sprawie nadużywania przez E. S.A. pozycji

dominującej na lokalnym rynku przyłączania podmiotów do sieci

elektroenergetycznej poprzez narzucanie odbiorcom uciążliwych warunków umów o

przyłączenie do sieci, polegających na nieograniczonym w czasie zobowiązaniu

podmiotu przyłączanego (w przypadku zawarcia umowy sprzedaży energii

elektrycznej i świadczenia usług przesyłowych na moc umowną mniejszą od mocy

przyłączeniowej) do zwrotu na rzecz E. S.A. różnicy pomiędzy udokumentowanymi

wydatkami poniesionymi przez E. S.A. w związku z realizacją umowy o

przyłączenie, a wydatkami, które zostałyby poniesione dla zmniejszonej mocy, co

może przynosić E. S.A. nieuzasadnione korzyści. W uzasadnieniu powyższego

postanowienia Prezes Urzędu stwierdził, że nie neguje zasadności wprowadzenia

do umowy o przyłączenie narzędzi, które zapewniałyby maksymalne zbliżenie

wartości mocy przyłączeniowej i umownej w pierwszej umowie sprzedaży i

14

jednocześnie gwarantowały, iż odbiorca starannie oszacuje swoje aktualne i

przyszłe potrzeby.

Z uzasadnienia postanowienia z 4 listopada 2005 r. nie wynika, by Prezes

Urzędu uznał stosowane przez E. S.A. postanowienie wzorca umowy dotyczące

zmiany mocy przyłączeniowej za zgodne z prawem. Organ ochrony konkurencji

wyraźnie dopuścił jedynie możliwość posługiwania się przez przedsiębiorstwo

energetyczne postanowieniami wzorca umowy, których treść zapobiegałaby

zjawisku zgłaszania i utrzymywania wyższego zapotrzebowania na moc, niż

faktycznie potrzebna odbiorcy. Jednakże, jak trafnie przyjął Sąd Ochrony

Konkurencji i Konsumentów, uzasadnienie postanowienia z 4 listopada 2005 r. w

połączeniu z wszczęciem postępowania właściwego, ukierunkowanego na analizę

zgodności zachowania powoda z prawem, w węższym zakresie, mogło wzbudzić u

powoda przekonanie, że stosowana przez niego klauzula nie stanowi przejawu

nadużywania pozycji dominującej. Na tej podstawie, biorąc dodatkowo pod uwagę,

że: 1) naruszenie uokik przypisane powodowi należało zakwalifikować do kategorii

naruszeń mniejszej wagi, 2) bezpośrednim celem powoda nie była eksploatacja

podmiotów przyłączanych do sieci jako taka, lecz ochrona wszystkich

usługobiorców powoda przed możliwością wzrostu kosztów eksploatacji

infrastruktury energetycznej, 3) opłaty z tytułu przyłączenia miały niewielki udział w

przychodzie powoda, 4) powód zaniechał stosowania praktyki jeszcze przed

wszczęciem postępowania zakończonego wydaniem decyzji w niniejszej sprawie,

Sąd Najwyższy stwierdza, że nałożenie na powoda na podstawie art. 106 ust. 1 pkt

1 uokik kary pieniężnej w okolicznościach niniejszej sprawy nie znajduje oparcia w

przesłance interesu publicznego z art. 1 uokik.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji. O

kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 100 zd. 1 k.p.c.